Nghiên cứu di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ từ lý thuyết các bên liên quan

Chuyên khảo Di sản tín ngưỡng thờ cúng hùng vương ở phú thọ: từ lý thuyết các bên phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Nguyễn Thị Huyền
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Hoài Thu
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Di Sản Tín Ngưỡng Thờ Cúng Hùng Vương Ở Phú Thọ: Nghiên Cứu Từ Lý Thuyết Các Bên Liên Quan
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu về Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương
• 1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu về di sản hóa và các bên liên quan
• 1.4. Các khái niệm cơ bản
• 1.5. Các quan điểm và lý thuyết nghiên cứu
• 1.6. Khung phân tích luận án
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH DI SẢN HÓA TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG HÙNG VƯƠNG
• 2.1. Cơ sở hình thành tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương
• 2.2. Cơ sở tín ngưỡng
• 2.3. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương - Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại
• 2.4. Giai đoạn 1472 đến 1945
• 2.5. Giai đoạn 1945 đến 2012
• 2.6. Giai đoạn 2012 đến nay
• 3. CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA CÁC BÊN LIÊN QUAN TRONG QUÁ TRÌNH DI SẢN HÓA TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG HÙNG VƯƠNG Ở PHÚ THỌ
• 3.1. Vai trò của nhà nước
• 3.1.1. Trước khi Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO ghi danh
• 3.1.2. Sau khi Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO ghi danh
• 3.2. Vai trò của cộng đồng
• 3.2.1. Trước khi Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO ghi danh
• 3.2.2. Sau khi Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO ghi danh
• 3.3. Vai trò của các bên liên quan khác
• 3.3.1. Nhà nghiên cứu
• 3.3.2. Các tổ chức xã hội
• 3.4. Đánh giá chung
• 3.4.1. Những thành công và nguyên nhân
• 3.4.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP BẢO VỆ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG HÙNG VƯƠNG NHÌN TỪ CÁC BÊN LIÊN QUAN
• 4.1. Căn cứ xác định giải pháp
• 4.2. Định hướng của Đảng và Nhà nước trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa
• 4.3. Chương trình hành động quốc gia nhằm bảo tồn, phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương
• 4.4. Những vấn đề thực tiễn đặt ra
• 4.5. Đề xuất giải pháp xây dựng mô hình quản lý tham gia
• 4.6. Mô hình quản lý tham gia
• 4.7. Đề xuất một số nhóm giải pháp mang tính ứng dụng mô hình
• 4.8. Đánh giá một số giải pháp thử nghiệm
• 4.9. Giải pháp tăng cường tiếp cận thông tin cho cộng đồng dựa vào công nghệ
• 4.10. Giải pháp nâng cao năng lực sáng tạo/tái tạo di sản thông qua việc khai thác các giá trị văn hóa thời Hùng Vương nhằm đặc trưng hóa sản phẩm lưu niệm du lịch Phú Thọ
• 4.11. Giải pháp tăng cường nhận thức di sản cho cộng đồng mở rộng thông qua sản phẩm giáo dục trải nghiệm di sản
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương

Di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương tại Phú Thọ được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, phản ánh sự kết nối giữa cộng đồng và văn hóa dân tộc Việt Nam. Di sản này không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn là biểu tượng của lòng tự hào dân tộc. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, di sản này có nhiều hợp phần đa dạng, từ lễ hội đến các nghi thức thờ cúng, thể hiện sự phong phú trong truyền thống văn hóa. Việc nghiên cứu sâu về di sản này giúp nhận diện rõ hơn về giá trị văn hóa và lịch sử của nó đối với cộng đồng. Đặc biệt, các giá trị văn hóa này không chỉ được gìn giữ mà còn cần được phát huy trong bối cảnh hiện đại. "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ là di sản văn hóa, mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa các thế hệ".

1.1. Khái niệm và giá trị của di sản

Di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được hiểu là hệ thống các giá trị văn hóa, lịch sử, xã hội mà cộng đồng dân tộc Việt Nam đã hình thành và phát triển qua hàng ngàn năm. Giá trị của di sản này không chỉ nằm ở các lễ hội, nghi thức thờ cúng mà còn ở những giá trị tinh thần, như lòng tự hào, tình yêu quê hương đất nước. "Di sản văn hóa không chỉ là những gì đã qua, mà còn là những gì đang sống động trong tâm hồn mỗi người Việt Nam".

1.2. Quá trình hình thành và phát triển

Quá trình hình thành tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương diễn ra qua nhiều giai đoạn lịch sử, từ thời kỳ Hùng Vương cho đến nay. Mỗi giai đoạn đều có những biến đổi và phát triển riêng, phản ánh sự thay đổi trong nhận thức và thực hành tín ngưỡng của cộng đồng. Giai đoạn từ 1472 đến 1945 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của tín ngưỡng này, trong khi giai đoạn từ 1945 đến 2012 lại là thời kỳ phục hồi và phát triển mạnh mẽ. Đặc biệt, giai đoạn từ 2012 đến nay, khi tín ngưỡng này được UNESCO ghi danh, đã mở ra nhiều cơ hội và thách thức cho việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

II. Vai trò của các bên liên quan trong di sản hóa

Quá trình di sản hóa tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không thể thiếu sự tham gia của nhiều bên liên quan, bao gồm nhà nước, cộng đồng và các tổ chức xã hội. Vai trò của nhà nước được thể hiện qua các chính sách bảo tồn, phát huy giá trị di sản, trong khi cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc thực hành và gìn giữ các nghi thức tín ngưỡng. Các tổ chức xã hội cũng góp phần không nhỏ trong việc nâng cao nhận thức về giá trị di sản, tạo điều kiện cho các hoạt động văn hóa diễn ra. "Sự hợp tác giữa các bên liên quan là yếu tố quyết định cho sự thành công trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa".

2.1. Vai trò của nhà nước

Nhà nước có trách nhiệm quan trọng trong việc xây dựng các chính sách và chương trình hành động nhằm bảo vệ và phát huy giá trị di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Các chương trình này không chỉ nhằm bảo tồn di sản mà còn tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa. "Chính phủ cần có những biện pháp cụ thể để hỗ trợ cộng đồng trong việc bảo tồn di sản".

2.2. Vai trò của cộng đồng

Cộng đồng địa phương là nhân tố then chốt trong việc thực hành và duy trì các nghi thức tín ngưỡng. Sự tham gia của cộng đồng không chỉ giúp bảo tồn các giá trị văn hóa mà còn tạo ra sự gắn kết giữa các thế hệ. Cộng đồng cần được khuyến khích tham gia vào các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản, từ đó nâng cao nhận thức và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với di sản văn hóa. "Cộng đồng chính là trái tim của di sản, nơi mà các giá trị văn hóa được sống động và phát triển".

III. Giải pháp bảo vệ và phát huy di sản

Để bảo vệ và phát huy giá trị di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, cần có những giải pháp cụ thể và đồng bộ từ các bên liên quan. Việc xây dựng mô hình quản lý tham gia, trong đó cộng đồng là trung tâm, là một trong những giải pháp khả thi. Bên cạnh đó, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị di sản, đồng thời phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa gắn liền với di sản. "Giải pháp bảo vệ di sản không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn cần sự chung tay của toàn xã hội".

3.1. Mô hình quản lý tham gia

Mô hình quản lý tham gia giúp tăng cường sự gắn kết giữa các bên liên quan trong việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Mô hình này khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong các quyết định liên quan đến di sản, từ đó nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân. "Mô hình quản lý tham gia không chỉ mang lại hiệu quả trong công tác bảo tồn mà còn tạo ra sự đồng thuận trong cộng đồng".

3.2. Nâng cao nhận thức và phát triển sản phẩm du lịch

Việc nâng cao nhận thức về giá trị di sản cho cộng đồng là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục trải nghiệm di sản, cùng với việc phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa, sẽ giúp tạo ra nguồn lực tài chính cho việc bảo tồn di sản. "Phát triển du lịch văn hóa không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống".

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu việc xây dựng Tổ quốc [90, tr. Xét về góc độ văn hoá, tục thờ cúng Hùng Vương bồi đắp niềm tự hào, ý thức tự tôn thiêng liêng của cả dân tộc trong mọi nỗ lực xây dựng và bảo vệ tổ quốc song hành với bản sắc văn hoá, văn hiến riêng của người Việt. Xét về góc độ xã hội, đây là một tập quán xã hội lâu đời gắn với tâm thức của dân tộc Việt Nam vốn có download by : [e-mail] 12 truyền thống ứng xử trọng ơn nghĩa, nặng ân tình, luôn coi trọng các giá trị văn hoá nguồn cội. Ở góc độ đạo đức, ý thức về việc thờ cúng Hùng Vương mang giá trị nhân văn sâu sắc, đó là một biểu tượng hướng thiện giúp con người trong nâng cao giá trị của chính mình và cộng đồng xã hội nơi mình được sinh ra.

Chính trên nền tảng đó, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương với xuất phát điểm là những tín ngưỡng dân gian của cư dân nông nghiệp đã gắn kết với nét đẹp đạo lý uống nước nhớ nguồn, coi trọng tổ tiên để hình thành riêng nên tín ngưỡng độc đáo là thờ vua Tổ. Những truyền thuyết Hùng Vương dựng nước, giữ nước, những hình tượng Lạc Long Quân, Âu Cơ, Tản Viên, Thánh Gióng, Lang Liêu, …cùng với phong tục, tập quán, nghi lễ, sinh hoạt… của người Văn Lang là những câu chuyện phổ biến trong đời sống cộng đồng dân tộc. Những cứ liệu truyền thuyết là căn cứ để một số nhà sử học đưa thời Hùng Vương dựng nước Văn Lăng vào những bộ sử lịch sử dân tộc đầu tiên từ cuối thời Trần và thời Lê Sơ. Đó là Việt Nam thế chí của Hồ Tông Thốc (1372), Việt sử lược (khuyết danh - thế kỉ XVI) [71, tr.

Trong các DSVHPVT có danh hiệu UNESCO ở Việt Nam, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và những vấn đề liên quan có lẽ thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu nhiều hơn cả. Trong thế kỉ XX, từ những năm sau 1945, các nghiên cứu đã bắt đầu xuất hiện liên tục, đặc biệt trong các thập kỉ 70 trở đi. Cho tới năm 2012, theo thống kê sưu tầm các công trình nghiên cứu về Hùng Vương và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã có tới 703 công trình trong đó có loạt hội thảo chuyên đề về Hùng Vương dựng nước (4 lần) diễn ra lần lượt từ năm 1968 tới năm 1971 [99, tr. Trong danh mục này có rất nhiều công trình của những nhà khoa học nổi tiếng trong giới nghiên cứu như Đào Duy Anh, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng, Vũ Ngọc Khánh, Nguyễn Khắc Xương, nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn, nhà sử học Lê Văn Lan… Nội dung của các nghiên cứu này tập trung vào mấy vấn đề cơ bản: - Các vấn đề về kinh tế, chính trị, xã hội và lịch sử - khảo cổ thời Hùng Vương (thời gian, thời đại Hùng Vương và nhà nước Văn Lang) - Các vấn đề văn hóa, giá trị văn hóa thời Hùng Vương (trong đó có văn học, đặc biệt là hệ thống truyền thuyết, truyện cổ) download by : [e-mail] 13 - Nhân vật và địa danh liên quan đến thời Hùng Vương (Phú Thọ và vùng lân cận, địa bàn các kinh đô của các nhà nước Văn Lang - Âu Lạc) Nổi bật trong những nghiên cứu này là công trình Lịch sử Việt Nam - bộ Quốc sử đầu tiên của thời đại Hồ Chí Minh của nhà sử học Phan Huy Lê.

Trong bộ sử 30 tập này, ông đã giới thiệu quá trình hình thành nhà nước Văn Lang trong tập 1, được xuất bản năm 1985 và tái bản nhiều lần. Sau đó, nội dung này còn được trình bày trọn vẹn trong công trình Lịch sử và văn hóa Việt nam - tiếp cận bộ phận xuất bản năm 2015. Phần nội dung này đã nêu và luận giải thuyết phục về sự hình thành cũng như tồn tại và những giá trị khoa học lịch sử của nhà nước Văn Lang. Đồng thời, ông cũng xác định sự ra đời loại hình “cộng đồng” riêng cho di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong kết luận: “Sự xuất hiện một hình thái Nhà nước như thế, dù còn sơ khai, vào thời Hùng Vương, đánh dấu một bước tiến quan trọng của lịch sử.

Nó xác nhận quá trình dựng nước thời Hùng Vương và đặt cơ sở cho sự ra đời của một loại hình cộng đồng người mới: cộng đồng quốc gia - dân tộc” [71, tr. Sau năm 2012, tức là sau khi UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là DSVHPVT đại diện của nhân loại, số lượng các nghiên cứu càng tăng cả về số lượng và tần suất. Các cuộc hội thảo khoa học lớn cấp tỉnh, quốc gia và cấp quốc tế về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và thời đại Hùng Vương trong lịch sử cùng với những vấn đề liên quan (hệ thống di tích, di chỉ, cơ sở tín ngưỡng, truyền thuyết dân gian…) đã được tổ chức. Có thể kể đến các hội thảo tiêu biểu như: Hội thảo khoa học quốc tế Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại (nghiên cứu trường hợp tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam) (2011) với 130 bài viết; Hội thảo quốc gia Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam (2014) với 39 bài viết; Hội thảo khoa học quốc gia Thời đại Hùng Vương trong tiến trình lịch sử Việt Nam (2019) với 69 bài viết.

Với sự tham gia của đông đảo các nhà nghiên cứu, nhà khoa học trong nước và quốc tế, số lượng và nội dung phong phú, đa dạng của các bài viết đã thể hiện sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu đối với các chủ đề liên quan đến di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng download by : skknchat@gmail. Nội dung cơ bản của các bài nghiên cứu trình bày tại các hội thảo này tập trung vào mấy vấn đề: (1) Nhận diện, đánh giá giá trị của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương với tư cách là một sáng tạo văn hóa độc đáo của người Việt; (2) Sưu tầm, thống kê và bàn luận về các hợp phần di sản (di tích, cơ sở thờ cúng Hùng Vương, lễ hội, diễn xướng, các tư liệu văn học dân gian, phong tục, tập quán, nghi lễ, hệ thống văn tự, di chỉ, hiện vật.) trên một phạm vi lan tỏa rộng của di sản từ vùng Phú Thọ cho tới cả nước và vượt qua ranh giới quốc gia, được bảo tồn, phát huy giá trị trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài; (3) Các vấn đề về bảo tồn, phát huy Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong giai đoạn hiện nay sau khi được UNESCO ghi danh là DSVHPVT đại diện của nhân loại. Đặc biệt, các tác giả đã bày tỏ nhiều quan điểm, cách tiếp cận nhiều chiều về Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở những trường hợp nghiên cứu cụ thể. Trong số đó, Hội thảo Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại (nghiên cứu trường hợp tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam) là sự kiện khoa học có ý nghĩa đặc biệt trong việc khẳng định và bàn luận về cơ sở khoa học, những vấn đề lí luận và thực tiễn về giá trị lịch sử, tư tưởng, văn hóa, xã hội đa chiều và sâu sắc của di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Bên cạnh đó, các tác giả có nghiên cứu sâu về Đền Hùng và Tín ngưỡng Thờ cúng Hùng Vương tiêu biểu có thể kể đến là Nguyễn Thị Tuyết Hạnh với luận án Khu di tích Đền Hùng trong tiến trình lịch sử dân tộc (2003) [39], Trần Thị Tuyết Mai với luận án Lễ hội đền Hùng trong đời sống văn hóa cộng đồng (2013) [87], Nguyễn Đắc Thủy với luận án Bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan ở Phú Thọ (2018) [145]. Các công trình này tập trung phân tích quá trình phát triển cũng như vai trò của Khu di tích lịch sử Đền Hùng trong lịch sử dân tộc, giá trị của lễ hội Đền Hùng và di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương nói chung trong đời sống cộng đồng và dân tộc. Những kết quả nghiên cứu này giúp ích cho luận án trong việc kế thừa các thông tin liên quan đến quá trình hình thành và phát triển của Khu di tích lịch sử Đền Hùng, lễ hội Đền Hùng, đặc biệt là kết luận khoa học về việc đánh giá giá trị cũng hiện trạng bảo tồn, download by : [e-mail] 15 phát huy di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ. Tiếp cận ở phương diện lịch sử và văn hóa học, hai công trình luận án của Nguyễn Thị Tuyết Hạnh và Trần Thị Tuyết Mai tập trung phân tích, luận giải một số khía cạnh cơ bản liên quan tới con đường di sản hóa Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương (mối quan hệ giữa di sản và cộng đồng, cộng đồng với di sản, sự thay đổi của di sản qua những giai đoạn lịch sử) thể hiện qua hai hợp phần quan trọng là Khu di tích lịch sử Đền Hùng và lễ hội Đền Hùng.

Tiếp cận ở phương diện quản lý, luận án tiến sĩ văn hóa học của Nguyễn Đắc Thủy Bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan ở Phú Thọ (2018) [145] và sách xuất bản cùng tên (2019) [146] không chỉ tổng hợp những giá trị của di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, trong đó có những giá trị mới mang tính thời đại (giá trị tài nguyên du lịch) mà còn nhấn mạnh sự hỗ trợ (bảo trợ) của nhà nước đối với cộng đồng trong công tác quản lý di sản, trong các hoạt động thực hành tín ngưỡng, đặc biệt là những khuyến nghị theo tinh thần Công ước năm 2003 của UNESCO về việc nâng cao vai trò cộng đồng trong bảo tồn di sản. Tuy nhiên, khoảng trống ở tất cả các nghiên cứu nêu trên là sự vận động của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong quá trình di sản hóa; hành trình trở thành di sản của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở góc nhìn các bên liên quan. Khoảng trống đó là cơ hội để NCS tìm hiểu và hy vọng có những đóng góp về lý luận và thực tiễn cho công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong bối cảnh hiện nay. Nhóm các công trình nghiên cứu về di sản hóa và các bên liên quan 1.

Các công trình ngoài nước Nhìn từ quan điểm của UNESCO, di sản hoá được coi là một quá trình có sự đóng góp, tham gia, can thiệp của các bên điển hình: cộng đồng địa phương, quốc gia và quốc tế (Công ước 2003).