Luận án tiến sĩ về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở Phủ Giày

Luận án tiến sĩ khảo cứu tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở Phủ Giày qua tư liệu Hán Nôm, giải mã nguồn gốc, diễn biến lịch sử tín ngưỡng dân gian.

• Tác giả: Nguyễn Đạt Thức
• Người hướng dẫn: GS. Kiều Thu Hoạch
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở Phủ Giày qua tư liệu Hán Nôm
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Tổng quan về lịch sử nghiên cứu
• 1.1.1. Một số nghiên cứu cơ bản
• 1.1.2. Một số tập hợp, giới thiệu tư liệu và tiếp cận qua tư liệu Hán Nôm
• 1.2. Cơ sở lý luận và thực tiễn
• 1.2.1. Cơ sở thực tiễn
• 1.2.2. Một số khái niệm liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu qua tư liệu Hán Nôm
• 1.2.2.1. Chính tự
• 2. CHƯƠNG 2: TƯ LIỆU HÁN NÔM VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU LIỄU HẠNH Ở PHỦ GIÀY VÀ MẪU TAM PHỦ, TỨ PHỦ
• 2.1. Khái lược về nguồn tư liệu Hán Nôm gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ
• 2.1.1. Tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ tại Viện Thông tin khoa học xã hội
• 2.1.2. Tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ qua di sản Hán Nôm - Viện Nghiên cứu Hán Nôm
• 2.1.3. Tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ tại một số cơ sở lưu trữ khác
• 2.1.4. Tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở khu vực phủ Giày
• 2.2. Hướng tiếp cận nội dung tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ theo loại hình văn bản
• 2.2.1. Nhóm tư liệu Hán Nôm trên giấy
• 2.2.2. Nhóm tư liệu văn khắc tại di tích
• 2.3. Giá trị lịch sử - văn hóa của tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN DIỆN TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU LIỄU HẠNH Ở PHỦ GIÀY QUA TƯ LIỆU HÁN NÔM
• 3.1. Lịch sử địa chính và không gian văn hóa phủ Giày
• 3.1.1. Lịch sử địa chính liên quan tới khu vực phủ Giày
• 3.1.2. Không gian văn hóa liên quan tới khu vực phủ Giày và danh hiệu phủ Giày
• 3.2. Tam vị Thánh Mẫu phủ Giày qua tư liệu Hán Nôm
• 3.2.1. Thuyết Mẫu giáng sinh thời Lý Nam Đế
• 3.2.2. Thuyết Mẫu giáng sinh thời Lý
• 3.2.3. Thuyết Vỉ Nhuế - Ghi trong Cát thiên tam thế thực lục
• 3.2.4. Thuyết Kẻ Giày
• 3.2.5. Thuyết Nội đạo tràng
• 3.3. Lịch sử kiến trúc phủ Giày qua tư liệu Hán Nôm
• 3.4. Hội phủ Giày và một số sinh hoạt văn hóa liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh qua tư liệu Hán Nôm
• 3.4.1. Hội phủ Giày Vân Cát và một số sinh hoạt văn hóa liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh qua tư liệu Hán Nôm
• 3.4.2. Hội phủ Giày Tiên Hương và một số sinh hoạt văn hóa liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh qua tư liệu Hán Nôm
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN THÊM VỀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ VĂN HÓA LIÊN QUAN TỚI TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU LIỄU HẠNH Ở PHỦ GIÀY VÀ MẪU TAM PHỦ, TỨ PHỦ QUA TƯ LIỆU HÁN NÔM
• 4.1. Câu chuyện tiếp cận văn hóa quanh tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày qua khảo chứng Vân Cát Thần nữ truyện
• 4.2. Hành trạng thế tục của Tam vị Thánh Mẫu phủ Giày
• 4.3. Vai trò của các cộng đồng làng xã trực tiếp liên quan trong việc phụng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giầy
• 4.4. Vấn đề Tam phủ, Tứ phủ và Tam tòa Tứ phủ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh

Tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh là một phần quan trọng trong văn hóa tâm linh của người Việt, đặc biệt tại khu vực Phủ Giày. Tín ngưỡng này không chỉ phản ánh sự tôn kính đối với các Thánh Mẫu mà còn thể hiện những giá trị văn hóa, lịch sử và xã hội của cộng đồng. Liễu Hạnh được xem là biểu tượng của sự linh thiêng, mang lại may mắn và hạnh phúc cho con người. Qua các nghi lễ, nghi lễ và hoạt động thờ cúng, tín ngưỡng này đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân nơi đây.

1.1. Nguồn gốc và lịch sử hình thành

Tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh có nguồn gốc từ những truyền thuyết dân gian, được ghi chép qua nhiều tài liệu Hán Nôm. Các huyền thoại như huyền thoại Liễu Hạnh đã góp phần hình thành nên hình tượng Mẫu Liễu Hạnh trong lòng người dân. Tín ngưỡng này đã được phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XVI và trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa dân gian của người Việt. Việc nghiên cứu các tài liệu này không chỉ giúp làm sáng tỏ nguồn gốc mà còn khẳng định vị trí của Liễu Hạnh trong hệ thống thần thánh của Tứ Phủ.

II. Tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh

Tư liệu Hán Nôm đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh. Các tài liệu này không chỉ cung cấp thông tin về nghi lễ và các hoạt động thờ cúng mà còn phản ánh các giá trị văn hóa, xã hội của cộng đồng. Qua việc phân tích tư liệu, có thể thấy được sự phát triển của tín ngưỡng này từ những ngày đầu cho đến nay. Di sản văn hóa này không chỉ là tài sản văn hóa của địa phương mà còn là của cả dân tộc, thể hiện sự phong phú và đa dạng của tín ngưỡng dân gian.

2.1. Giá trị của tư liệu Hán Nôm

Tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn có ý nghĩa trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa tâm linh. Các tài liệu này giúp nghiên cứu sinh xác định được các yếu tố cơ bản của tín ngưỡng, từ hệ thống thần thánh cho đến không gian thực hành. Việc khai thác tư liệu Hán Nôm còn giúp làm rõ những vấn đề còn tồn đọng trong nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu, từ đó đóng góp vào việc xây dựng hệ thống kiến thức vững chắc về tín ngưỡng tôn giáo của người Việt.

III. Các hoạt động văn hóa liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh

Các hoạt động văn hóa liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh rất đa dạng, bao gồm các nghi lễ, hội hè và các phong tục tập quán. Hội Phủ Giày là một trong những sự kiện lớn, thu hút đông đảo người dân tham gia, thể hiện sự tôn kính đối với Mẫu Liễu Hạnh. Các hoạt động này không chỉ tạo ra không gian giao lưu văn hóa mà còn củng cố niềm tin, sự gắn kết trong cộng đồng. Điều này cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ đơn thuần là một hoạt động tôn giáo mà còn là một phần của văn hóa cộng đồng.

3.1. Hội Phủ Giày và ý nghĩa văn hóa

Hội Phủ Giày không chỉ là dịp để người dân bày tỏ lòng thành kính đối với Mẫu Liễu Hạnh mà còn là nơi thể hiện các giá trị văn hóa truyền thống. Các hoạt động như lễ rước, dâng hương, cầu nguyện được tổ chức trang trọng, thu hút sự tham gia của nhiều tầng lớp trong xã hội. Hội Phủ Giày còn là dịp để các thế hệ trẻ tìm hiểu về tín ngưỡng truyền thống, từ đó gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc.

IV. Kết luận và triển vọng nghiên cứu

Tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh tại Phủ Giày là một phần không thể thiếu trong văn hóa tâm linh của người Việt. Qua việc nghiên cứu các tài liệu Hán Nôm, có thể nhận diện được giá trị và sự phát triển của tín ngưỡng này trong bối cảnh văn hóa chung của dân tộc. Việc tiếp tục khai thác và nghiên cứu sâu hơn về tín ngưỡng này sẽ góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa của người Việt, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh văn hóa, xã hội liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh. Việc kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn sẽ giúp làm rõ hơn những giá trị của tín ngưỡng này, đồng thời mở rộng hiểu biết về tín ngưỡng dân gian trong bối cảnh hội nhập văn hóa hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học (mã số: 9229040) với đề tài "Tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày qua tư liệu Hán Nôm" do nghiên cứu sinh Nguyễn Đạt Thức thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Kiều Thu Hoạch, bảo vệ tại Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam năm 2020.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, sau khi thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016, các công trình nghiên cứu về chủ đề này xuất hiện với số lượng lớn. Tuy nhiên, phần lớn các công trình trước đó chủ yếu tiếp cận dưới góc độ văn hóa dân gian, nhân học hoặc xem tư liệu Hán Nôm như nguồn tài liệu tham khảo phụ trợ mà chưa có công trình nào tập hợp, khảo cứu toàn diện nguồn tư liệu văn tự Hán Nôm để nhận diện tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày dưới góc nhìn văn hóa học. Những vấn đề về lịch sử địa chính Kẻ Giày, mối quan hệ giữa hai làng Vân Cát và Tiên Hương, tước hiệu và danh xưng phủ Giày, cấu trúc Tam phủ - Tứ phủ, Tam tòa Tứ phủ cũng như vai trò của Mẫu Liễu Hạnh trong hệ thần còn tồn tại nhiều điểm chưa được giải đáp trên cơ sở văn bản học.

Mục đích nghiên cứu của luận án là thông qua việc khai thác giá trị nguồn tư liệu Hán Nôm gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày, đặt trong không gian văn hóa Kẻ Giày và môi cảnh chung của tín ngưỡng Mẫu Tam phủ, Tứ phủ để tái hiện lịch sử địa chính - văn hóa khu vực phủ Giày; nhận diện diện mạo tín ngưỡng này trước năm 1945 trên các bình diện hệ thần, thần điện, không gian và thực hành tín ngưỡng.

Nội dung nghiên cứu tập trung giải quyết 5 câu hỏi cụ thể được đánh số trong văn bản:

1. Tư liệu Hán Nôm có giá trị gì trong lịch sử hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày?
2. Di sản tư liệu Hán Nôm gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày có tác dụng gì trong việc nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng này trong bối cảnh hiện nay?
3. Thông qua tư liệu Hán Nôm liên quan, lịch sử địa chính và văn hóa khu vực Kẻ Giày quanh tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh được phản ánh chân thực ra sao?
4. Thông qua tư liệu Hán Nôm liên quan, các phương diện văn hóa cơ bản của tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày trước năm 1945 được nhận diện như thế nào?
5. Có thể thông qua nghiên cứu tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ để làm sáng tỏ những vấn đề gì liên quan?

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở khu vực phủ Giày qua tư liệu Hán Nôm từ góc nhìn văn hóa học.
• Phạm vi không gian: Không gian văn hóa Kẻ Giày với vùng lõi là quần thể di tích phủ Giày (thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định), có mở rộng so sánh với không gian văn hóa Bắc Bộ.
• Phạm vi thời gian: Khung niên đại từ khi tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày được định hình (khoảng thế kỷ XVI) đến năm 1945 (thời điểm văn tự Hán Nôm kết thúc vai trò là hệ văn tự chính thống).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu đi trước theo hai nhóm chính:

Nhóm các nghiên cứu cơ bản về tín ngưỡng thờ Mẫu và khu vực Phủ Giày:

• Luận án Phó tiến sĩ Lịch sử của Nguyễn Minh San (1996) với đề tài "Việc phụng thờ Mẫu Liễu ở phủ Giầy": phác dựng hoạt động văn hóa dân gian tổng thể tại phủ Giầy (truyền thuyết, di tích, điện thần, lễ hội) và xác định phủ Giầy là trung tâm thờ Mẫu lớn nhất; tuy nhiên việc khai thác tư liệu Hán Nôm mới dừng ở mức tài liệu tham khảo, chưa đi sâu vào văn bản học và địa chính.
• Công trình của Trần Quốc Vượng với bài viết "Nguyên lý Mẹ của nền văn hóa Việt Nam" khẳng định bản chất văn hóa truyền thống, cùng công trình khảo cứu địa - lịch sử "Vị thế và bản sắc địa - văn hóa của khu vực phủ Giầy" (viết cùng Nguyễn Hồng Kiên, 2019) và bài báo "Vì sao Vân Cát - Tiên Hương là một hồi sau tách đôi và rồi đã đang lần kết đôi?" (2001) nêu giả thuyết về cơ cấu 4 giáp xã Vân Cát tách thành thôn An Thái rồi thành xã độc lập.
• Nghiên cứu của Cao Xuân Hạo, Trần Thúy Anh và Trần Quốc Vượng về địa danh "Về tên đất Kẻ Giầy, phủ Giầy", đưa ra giả thuyết ngữ âm học cho rằng Kẻ Giầy bắt nguồn từ Kẻ Trần (vùng đất của dòng họ Trần).
• Nghiên cứu của Đinh Gia Khánh ("Tục thờ Mẫu và những truyền thống văn hóa dân gian ở Việt Nam", 2019) phân tích hình tượng Mẫu Liễu Hạnh đưa thần linh về gần gũi với đời thường.
• Hệ thống công trình của Ngô Đức Thịnh ("Đạo Mẫu Việt Nam", 2019) khái quát tiến trình phát triển từ Nữ thần, Mẫu thần đến Tam phủ, Tứ phủ và xác định Đạo Mẫu là một biến thể của Đạo giáo Việt Nam.
• Các công trình của Kiều Thu Hoạch ("Đối thoại với Hát Văn và Hầu đồng", "Tiếp cận thực hành tín ngưỡng Tam phủ của người Việt từ góc nhìn lịch sử", 2019) chứng minh tín ngưỡng thờ Mẫu thuộc loại hình tín ngưỡng Vu Hích (Đồng Cốt), có nguồn gốc từ tục Việt vu, trong đó Mẫu Liễu Hạnh mang vai trò nữ vu.
• Công trình khảo cứu của Olga Dror (Cult, Culture and Authority Princess Liễu Hạnh in Vietnamese History) xác định thế kỷ XVI là mốc thời gian định hình tín ngưỡng Mẫu Liễu Hạnh và phân tích đặc trưng giới nữ.

Nhóm các công trình sưu tầm, tập hợp tư liệu Hán Nôm:

• Bộ sách 4 tập do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định và Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam biên soạn (2017-2019), gồm: Tuyển tập những bài hát văn (225 bản văn chầu), Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt qua Tư liệu Hán Nôm (tập hợp sắc phong, văn bia, thần tích tại Nam Định do Dương Văn Vượng, Trần Việt Anh, Nguyễn Xuân Cao khảo cứu), Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt - Những công trình nghiên cứu (tổng hợp 658 tài liệu), và tập dịch các công trình nước ngoài.
• Luận văn thạc sĩ của Đinh Thị Lệ Huyền (2007) về Đạo Mẫu từ nguồn tư liệu Hán Nôm (thống kê 85 đầu sách Hán Nôm, 31 thần tích và 220 bản khai thần tích năm 1938).
• Luận văn thạc sĩ của Lê Tùng Lâm (2011) về Văn bản Truyền kỳ tân phả và mối quan hệ với các thần tích (khảo sát 29 dị bản thần tích liên quan đến truyện Vân Cát Thần nữ).
• Các nghiên cứu về văn bản giáng bút của Trần Quang Huy, Nguyễn Thị Hiền, và ấn phẩm Thánh Mẫu linh thiêm của Olivier Tessier, Phạm Văn Ánh, Nguyễn Thị Hiệp.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là: tập hợp một cách có hệ thống nguồn văn bản Hán Nôm (gồm thần tích, thần sắc, văn bia, phả lục, kinh giáng bút, văn chầu, địa bạ, tục lệ) để giám định văn bản học, hiệu chỉnh các sai lệch về lịch sử địa chính Kẻ Giày (quan hệ xã Vân Cát - xã An Thái/Tiên Hương), đồng thời vận dụng lý thuyết văn hóa học để phân tích cấu trúc điện thần, cơ chế phụng thờ và thực hành tín ngưỡng trước năm 1945.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên sự kết hợp giữa các quan điểm lý luận văn hóa và tôn giáo học:

• Lý thuyết địa - văn hóa và Nguyên lý Mẹ: Tiếp thu quan điểm của GS. Trần Quốc Vượng về mối liên hệ giữa không gian địa lý tự nhiên với tiến trình lịch sử văn hóa bản địa.
• Lý thuyết tiến hóa luận và nhân học sinh thái: Dựa trên mô hình nghiên cứu của Julian Steward về mối quan hệ thích ứng giữa con người, kỹ thuật và môi trường sinh thái để biện giải về quá trình hình thành hệ thần Tam phủ, Tứ phủ (Thiên, Địa/Nhạc, Thủy).
• Nhân học giải thích (Interpretive Anthropology): Ứng dụng quan điểm của Clifford Geertz với phương pháp "miêu tả sâu" (thick description) và khái niệm "tri thức bản địa" (Local Knowledge), xem xét từng trường hợp văn bản và nghi thức cụ thể để giải mã ý nghĩa văn hóa từ nhận thức của chính chủ thể bản địa.
• Lý thuyết xã hội học về tôn giáo của nữ giới và vai trò giới: Tiếp cận tín ngưỡng thờ Mẫu như một hình thái tôn giáo phi chính thức, nơi người phụ nữ khẳng định vai trò xã hội và căn tính giới trước sự áp chế của các định chế tôn giáo - chính trị phụ quyền thời quân chủ.

Về phương pháp nghiên cứu, luận án sử dụng hai hướng tiếp cận nền tảng:

• Phương pháp văn bản học (Textology): Vận dụng lý luận phê phán văn bản (tiếp thu từ trường phái văn bản học của D. S. Likhatsov và phương pháp bản bản học truyền thống) để giám định, phân loại, phân tích dị bản, đối chiếu niên đại của các tài liệu Hán Nôm. Tác giả chọn bản in Vân Cát Thần nữ truyện trong tập Truyền kỳ tân phả do Lạc Thiện đường khắc in năm Gia Long thứ 10 (1811) làm văn bản nền để đối sánh.
• Phương pháp tiếp cận liên ngành văn hóa học: Kết hợp các thao tác của sử học (khảo chứng địa bạ, biên niên sử), ngôn ngữ học (ngữ âm học lịch sử giải nghĩa địa danh), tôn giáo học và nhân học văn hóa.

Về nguồn tư liệu thực chứng, luận án khai thác các khối tư liệu:

• Khối tài liệu tại Viện Thông tin Khoa học xã hội: 13.211 bản khai thần tích - thần sắc lập năm 1938.
• Khối tài liệu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm: 170 đầu tư liệu thuộc Thư mục đề yếu và bộ Bổ di.
• Khối tài liệu tại Thư viện Quốc gia Việt Nam: các bản kinh giáng bút, linh thiêm, truyện tích đã số hóa.
• Khối tư liệu thực địa: Văn khắc trên đá (bi ký), chuông đồng, hoành phi, câu đối, gia phả và 14 đạo sắc phong tại các di tích thuộc quần thể Phủ Giày (Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, Lăng Mẫu, Đền Cây Đa Bóng).

Song song đó, luận án tiến hành xác lập hệ thống khái niệm công cụ dựa trên ngữ nghĩa văn tự Hán Nôm:

• Đồng, Cốt, Bóng: Dẫn giải từ Khảo đồng sự ký, Ấu học tầm nguyên, Khang Hy tự điển; xác định nam làm đồng gọi là Vu (ông Bóng), nữ gọi là Hích (bà Cốt, bà Bóng), phản ánh hình thái tín ngưỡng Vu Hích truyền thống.
• Chính tự (正祀) và Dâm tự (淫祀): Khái niệm gắn liền với Tự điển (Điển thờ tự) của nhà nước phong kiến. "Chính tự" chỉ hoạt động thờ tự hợp pháp của các "chính thần" được triều đình cấp sắc phong và đưa vào điển chế quản giám bách thần; đối lập với "dâm tự" là nơi thờ tự các "dâm thần" chưa được thừa nhận hoặc nằm ngoài điển chế.
• Phủ (府): Vừa chỉ đơn vị không gian địa vực theo vũ trụ quan dân gian (Thiên phủ, Địa phủ, Thủy phủ, Nhạc phủ), vừa là danh xưng tôn kính dành cho đền chính thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh theo ghi nhận trong Nội đạo tràng và Khảo đồng sự ký.
• Tam phủ, Tứ phủ: Khái niệm phân chia các miền thế giới tâm linh thành 3 cõi (Thiên, Nhạc, Thủy) hoặc 4 cõi (Thiên, Địa, Thủy, Nhạc/Dương phủ).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về lịch sử nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 1 (29 trang) tổng thuật toàn diện lịch sử nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh và khu vực Phủ Giày từ các nghiên cứu cơ bản đến các công trình sưu tầm, biên dịch văn bản Hán Nôm. Tác giả phân tích các luận điểm của Nguyễn Minh San, Trần Quốc Vượng, Ngô Đức Thịnh, Kiều Thu Hoạch, Olga Dror; đồng thời chỉ ra các hạn chế trong việc giám định văn bản học của một số học giả đi trước (như việc nhầm lẫn cấu trúc hành chính giữa làng Vân Cát và làng An Thái trong các bản dịch cũ). Chương này cũng hoàn thiện việc xây dựng khung lý thuyết liên ngành (Văn bản học, Địa - văn hóa, Nhân học sinh thái, Nhân học giải thích, Giới trong tôn giáo) và xác lập các khái niệm chuyên ngành căn bản (Chính tự, Dâm tự, Phủ, Đồng, Cốt, Bóng, Tam phủ, Tứ phủ).

Chương 2: Tư liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ

Chương 2 (45 trang) trình bày kết quả điều tra, thống kê và phân loại nguồn tư liệu Hán Nôm tại các cơ quan lưu trữ trung ương và tại thực địa di tích.

Tại Viện Thông tin Khoa học xã hội, qua khảo sát bộ sưu tập bản khai thần tích - thần sắc năm 1938, tác giả lập danh mục 206 làng xã thuộc 21 tỉnh/thành phố thời Nguyễn có thờ cúng Mẫu Liễu Hạnh và hệ thống Tam phủ, Tứ phủ. Số liệu phân bố cụ thể:

STT	Địa phương (tên tỉnh trước 1945)	Số lượng làng xã thờ Mẫu
1	Nam Định	49
2	Hà Nam	41
3	Ninh Bình	35
4	Hải Dương	14
5	Thái Bình	11
6	Phú Thọ	8
7	Hà Nội	5
8	Quảng Yên	5
9	Yên Bái	4
10	Hưng Yên	4
11	Bắc Ninh	4
12	Thái Nguyên	3
13	Hà Tĩnh	2
14	Nghệ An	2
15	Các tỉnh khác (Bắc Giang, Hải Phòng, Lào Cai, Sơn Tây, Thanh Hóa, Tuyên Quang, Hà Đông)	18 (mỗi nơi từ 1 đến vài làng)
Tổng cộng	21 tỉnh / thành phố	206 làng xã

Trong 206 làng xã này, có 185 làng tôn thờ Mẫu Liễu Hạnh làm thần chủ; 151 làng tôn thờ bà với tư cách thiên thần, 30 làng tôn thờ với tư cách nhân thần và 03 làng tôn thờ bà làm Thành hoàng làng (Hàn Mặc, thôn Hạ/Thứ Nhất ở Hà Nam, và làng Lao Kay ở Lào Cai).

Tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, tác giả thống kê 170 đầu tài liệu liên quan đến Mẫu Liễu Hạnh và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, phân chia theo loại hình văn bản:

STT	Loại hình văn bản Hán Nôm	Số lượng văn bản	Tỷ lệ (%)
1	Giáng bút (44 kinh giáng bút, 12 thơ văn giáng bút)	56	32,94%
2	Thần tích	60	35,29%
3	Thần sắc (sách chép thần sắc)	17	10,00%
4	Loại hình khác (địa chí, ký lục, thi tập, tục lệ...)	18	10,59%
5	Văn chầu (hát văn)	8	4,71%
6	Phả lục (Truyền kỳ tân phả, ngọc phả...)	7	4,12%
7	Khảo cứu (Thiên Tiên truyện khảo, Khảo đồng sự ký...)	2	1,18%
8	Công văn	1	0,59%
9	Linh thiêm (quẻ bói thẻ)	1	0,59%
Tổng cộng	9 nhóm loại hình	170 văn bản	100,00%

Về mặt văn tự, trong 170 tài liệu này có: 99 bản chữ Hán (58,23%), 28 bản chữ Nôm (16,47%), 24 bản Nôm xen Hán (14,12%) và 19 bản Hán xen Nôm (11,17%). Phần lớn văn bản được định bản hoặc sao chép trong giai đoạn thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX.

Tại thực địa quần thể Phủ Giày, chương 2 tổng thuật hệ thống văn bia, hoành phi, câu đối và 14 đạo sắc phong (từ niên hiệu Vĩnh Khánh 2 - 1730 đến Khải Định 9 - 1924) lưu giữ tại Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, Lăng Mẫu, khẳng định tính chính thống và quy mô phụng thờ của di tích.

Chương 3: Nhận diện tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày qua tư liệu Hán Nôm

Chương 3 (44 trang) tập trung phục dựng diện mạo lịch sử - văn hóa của tín ngưỡng tại Phủ Giày trước năm 1945:

• Lịch sử địa chính và không gian văn hóa Kẻ Giày: Qua khảo chứng các nguồn tài liệu gốc (địa bạ lập năm Gia Long thứ 4 - 1805, các bản xác thực của Bộ Lễ triều Nguyễn, bản tục lệ xã Tiên Hương lập năm Tự Đức thứ 3 - 1850), tác giả chứng minh mối quan hệ hành chính giữa Vân Cát và An Thái/Tiên Hương. Vân Cát vốn là một thôn thuộc xã An Thái; sau đó An Thái đổi tên thành Tiên Hương vào khoảng cuối thời Thiệu Trị đầu thời Tự Đức (chứ không phải đổi từ năm Gia Long 4 như một số nghiên cứu trước nhận định). Tác giả cũng giải thích tên gọi Kẻ Giày gắn với truyền thống địa danh học dân gian.
• Tam vị Thánh Mẫu phủ Giày qua tư liệu Hán Nôm: Phân tích các tầng lớp truyền thuyết về sự giáng sinh của Mẫu qua 5 hệ thống thuyết: Thuyết Mẫu giáng sinh thời Lý Nam Đế; Thuyết Mẫu giáng sinh thời Lý; Thuyết Vỉ Nhuế (ghi trong Cát thiên tam thế thực lục); Thuyết Kẻ Giày (giáng sinh vào nhà họ Lê); và Thuyết Nội đạo tràng.
• Lịch sử kiến trúc phủ Giày: Khảo tả quá trình hình thành, trùng tu các công trình kiến trúc qua văn bia và bi ký, bao gồm Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và khu Lăng Mẫu bằng đá (do hội Đào Chi xây dựng năm 1938).
• Hội phủ Giày và các sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng: Miêu tả cơ cấu tổ chức hội lệ tháng Ba âm lịch tại hai trung tâm Phủ Vân Cát và Phủ Tiên Hương qua ghi chép của văn bản Hán Nôm, các hình thức rước thỉnh kinh, kéo chữ (Hoa trượng hội), hát văn hầu đồng và bói thẻ.

Chương 4: Bàn luận thêm về một số vấn đề văn hóa liên quan tới tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ qua tư liệu Hán Nôm

Chương 4 (34 trang) đi sâu thảo luận các vấn đề học thuật mang tính then chốt:

• Khảo chứng văn bản "Vân Cát Thần nữ truyện": Phân tích quá trình văn bản hóa truyền thuyết dân gian thành tác phẩm văn xuôi chữ Hán của Đoàn Thị Điểm trong Truyền kỳ tân phả (được Kiều Oánh Mậu biên tập, Khiếu Năng Tĩnh hiệu đính và khắc in năm 1910). Tác giả chỉ ra ảnh hưởng của mô thức truyện truyền kỳ tài tử - giai nhân đối với việc định hình hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
• Hành trạng thế tục của Tam vị Thánh Mẫu: Khảo sát mối quan hệ giữa "hành trạng thần tiên" và "hành trạng thế tục" qua bài vị, gia phả họ Trần Lê và sắc phong (ghi nhận các nhân vật trần thế như thân phụ Lê Công Tiên, thân mẫu Từ Huệ Trần Thị Phúc, em trai Lê Công Lâm, chồng Trần Duy Đào). Luận án nhận định đây là quá trình "thần thánh hóa" người thực chết thiêng song hành với xu hướng "nhân hóa" thần linh.
• Vai trò của cộng đồng làng xã: Phân tích vai trò chủ thể sáng tạo, bảo tồn và thực hành tín ngưỡng của cộng đồng cư dân hai làng Vân Cát và Tiên Hương trong lịch sử đối kháng, dung hòa để cùng phụng thờ Mẫu.
• Vấn đề Tam phủ, Tứ phủ và Tam tòa Tứ phủ: Biện giải cấu trúc không gian thần điện từ góc nhìn văn hóa học, lý giải sự chuyển biến và đồng nhất giữa Quan niệm Tam phủ (Thiên, Nhạc, Thủy) và Tứ phủ (Thiên, Địa, Thủy, Nhạc/Dương phủ) trong các nghi thức khoa nghi sớ văn Hán Nôm.

Kết quả và những đóng góp mới

Các kết quả và đóng góp mới được luận án công bố bao gồm:

1. Về tư liệu: Khảo sát, tập hợp và hệ thống hóa toàn diện khối tư liệu Hán Nôm hiện có về tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở Phủ Giày và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ tại các viện nghiên cứu trung ương và tại thực địa di tích. Chỉ ra cơ cấu loại hình, giá trị lịch sử - văn hóa và phương pháp khai thác nguồn tài liệu này phục vụ nghiên cứu liên ngành.
2. Về mặt lý luận và khái niệm: Chuẩn hóa và làm rõ nội hàm các thuật ngữ, khái niệm liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu dựa trên cứ liệu văn tự Hán Nôm như Chính tự, Dâm tự, Phủ, Đồng, Cốt, Bóng, Tam phủ, Tứ phủ.
3. Về lịch sử địa phương và địa chính: Khảo chứng địa bạ và văn bản hành chính để tái lập tiến trình biến đổi địa chính khu vực Kẻ Giày; đính chính sự nhầm lẫn về quan hệ hành chính giữa xã Vân Cát và xã An Thái/Tiên Hương cũng như thời điểm đổi tên xã Tiên Hương trong các công trình nghiên cứu trước đây.
4. Về diện mạo tín ngưỡng: Phục dựng một cách hệ thống bức tranh tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh tại Phủ Giày giai đoạn trước năm 1945 trên các phương diện: hệ thống thần điện, không gian kiến trúc, thần tích, sắc phong và các thực hành văn hóa lễ hội.
5. Về các vấn đề học thuật chuyên sâu: Biện giải mối quan hệ giữa văn bản học tác phẩm Vân Cát Thần nữ truyện với thần tích dân gian; phân tích cấu trúc nhị nguyên giữa hành trạng thần tiên và hành trạng thế tục của Mẫu Liễu Hạnh; làm sáng tỏ vai trò của cộng đồng làng xã và cơ cấu điện thần Tam phủ, Tứ phủ, Tam tòa Tứ phủ.

Về giải pháp và kiến nghị, luận án đề xuất việc khai thác có phê phán các nguồn tư liệu Hán Nôm trong công tác bảo tồn, tôn tạo di tích và tổ chức lễ hội Phủ Giày đúng với quy chuẩn lịch sử; đồng thời tăng cường số hóa, dịch thuật các văn bản kinh giáng bút, thần tích, sắc phong để phục vụ nghiên cứu văn hóa truyền thống.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do xác định cách tiếp cận qua nguồn tư liệu Hán Nôm, luận án tự giới hạn khung niên đại nghiên cứu từ khi định hình tín ngưỡng (thế kỷ XVI) đến mốc năm 1945. Mức độ bao quát các khía cạnh phụ thuộc trực tiếp vào độ phản ánh của các văn bản còn tồn tại trong kho lưu trữ và tại di tích, do đó chưa đi sâu khảo sát các biến đổi thực hành tín ngưỡng trong đời sống đương đại sau năm 1945. Về mặt không gian, dù có so sánh với Bắc Bộ nhưng trọng tâm tư liệu thực địa chủ yếu khu biệt tại vùng lõi Phủ Giày (Nam Định).

Hướng nghiên cứu tiếp theo mà tác giả gợi mở là tiếp tục mở rộng phạm vi sưu tầm, đối chiếu tư liệu Hán Nôm tại các trung tâm thờ Mẫu ở miền Trung và miền Nam (như đền Sòng Sơn ở Thanh Hóa, điện Hòn Chén ở Thừa Thiên Huế, phủ Tây Hồ ở Hà Nội); kết hợp tư liệu Hán Nôm với các phương pháp điền dã dân tộc học hiện đại để nghiên cứu sự biến đổi của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ trong bối cảnh đương đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các đối tượng và lĩnh vực nghiên cứu:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Văn hóa học, Hán Nôm học, Lịch sử Việt Nam, Tôn giáo học, Nhân học văn hóa và Văn học trung đại.
• Phần đáng tham khảo nhất:
  • Hệ thống phụ lục thống kê chi tiết 206 bản khai thần tích - thần sắc năm 1938 tại Viện Thông tin Khoa học xã hội và danh mục 170 tài liệu Hán Nôm tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
  • Phương pháp giám định văn bản học áp dụng cho truyện ký truyền kỳ (Truyền kỳ tân phả) và thần tích làng xã.
  • Khảo chứng địa bạ để giải quyết các tranh chấp hoặc nhầm lẫn về lịch sử địa chính làng xã.
• Nhà quản lý văn hóa và cán bộ di sản: Cung cấp căn cứ văn bản học phục vụ việc lập hồ sơ di tích, bảo tồn lễ hội truyền thống Phủ Giày và quản lý hoạt động tín ngưỡng thực hành Mẫu Tam phủ.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã thống kê được bao nhiêu tài liệu Hán Nôm về tín ngưỡng thờ Mẫu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Viện Thông tin Khoa học xã hội? Tại Viện Thông tin Khoa học xã hội, luận án thống kê được 206 bản khai thần tích - thần sắc năm 1938 của 206 làng xã thuộc 21 tỉnh/thành phố có phụng thờ Mẫu Liễu Hạnh và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, tác giả lập danh mục 170 văn bản Hán Nôm, trong đó thần tích chiếm 60 văn bản (35,29%), giáng bút chiếm 56 văn bản (32,94%), thần sắc chiếm 17 văn bản (10,00%), cùng các loại hình phả lục, văn chầu, công văn, linh thiêm và khảo cứu.

2. Khái niệm "Chính tự" và "Dâm tự" được luận án định nghĩa như thế nào qua tư liệu Hán Nôm? Theo luận án, "Chính tự" (正祀) là hoạt động thờ tự hợp pháp, chính đáng được triều đình phong kiến công nhận, ghi danh vị thần vào Điển thờ tự (Tự điển) của nhà nước và ban cấp sắc phong; nơi thờ gọi là "chính từ", thần gọi là "chính thần". Ngược lại, "Dâm tự" (淫祀) là hoạt động thờ tự chưa được triều đình thừa nhận, không có tên trong Tự điển; nơi thờ bị coi là "dâm từ" và thần bị coi là "dâm thần".

3. Luận án đã làm rõ điểm nhầm lẫn lịch sử địa chính nào giữa làng Vân Cát và làng Tiên Hương? Luận án chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây dựa trên cách đọc hiểu cũ cho rằng Mẫu giáng trần ở thôn An Thái thuộc xã Vân Cát và xã An Thái đổi tên thành Tiên Hương từ năm Gia Long thứ 4 (1805). Qua khảo chứng địa bạ năm 1805, bản xác thực của Bộ Lễ và tục lệ xã Tiên Hương năm Tự Đức thứ 3 (1850), tác giả chứng minh thực tế thôn Vân Cát thuộc xã An Thái; và việc đổi tên từ xã An Thái sang xã Tiên Hương diễn ra vào giai đoạn cuối thời Thiệu Trị - đầu thời Tự Đức.

4. Hành trạng thế tục của Mẫu Liễu Hạnh được phản ánh qua các chứng tích Hán Nôm nào tại Phủ Giày? Hành trạng thế tục của Mẫu được phản ánh qua bài vị thờ tại Phủ Tiên Hương, gia phả dòng họ Trần Lê và các đạo sắc phong, ghi nhận đầy đủ danh tính thân tộc trần thế của bà: phụ thân là Lê Công Tiên, mẫu thân là Trần Thị Phúc (Từ Huệ), đệ tử/em trai là Lê Công Lâm, em dâu là Duy Tiên phu nhân họ Sâm, phu quân là Trần Duy Đào, cùng vị trí mộ phần tại xứ Cây Đa Bóng và mộ tổ tứ đại tại xứ La Hào.

5. Luận án sử dụng bản văn bản nào làm bản nền để khảo chứng tác phẩm "Vân Cát Thần nữ truyện"? Tác giả kế thừa kết luận văn bản học của học giả Trần Văn Giáp, lựa chọn bản in tác phẩm Vân Cát Thần nữ truyện nằm trong tập Truyền kỳ tân phả do Lạc Thiện đường khắc in vào năm Gia Long thứ 10 (1811) để làm văn bản nền đối sánh với 29 dị bản thần tích và các bản diễn âm chữ Nôm khác.

Kết luận

Luận án "Tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Giày qua tư liệu Hán Nôm" của Nguyễn Đạt Thức là công trình nghiên cứu chuyên khảo tiếp cận tín ngưỡng thờ Mẫu dưới góc độ kết hợp giữa văn bản học Hán Nôm và lý thuyết văn hóa học liên ngành. Bằng việc giám định, xử lý khối lượng lớn tư liệu văn khắc, thần tích, sắc phong, địa bạ và kinh giáng bút trước năm 1945, tác giả đã giải quyết các vấn đề lịch sử địa chính khu vực Kẻ Giày, phục dựng hệ thống thần điện và làm rõ cấu trúc không gian văn hóa phủ Giày. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở tư liệu chuẩn xác và khung phân tích học thuật phục vụ cho việc nghiên cứu lịch sử tôn giáo, văn bản học Hán Nôm và công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tính xác thực cửa tƣ liệu hoặc bản dịch khi xét lại chi tiết (lời ông Trần Mại) cho rằng: “Ở Yên Thái có bà con gái linh thiêng, hiển hiện nói cùng dân thôn và thân nhân trong những đêm trăng sáng dƣới khu gò Đa” - Nếu hiểu, “dân thôn” trong câu này là dân thôn Yên/An Thái thì nguồn tƣ liệu chƣa hẳn đã chính xác, bởi qua khảo cứu và đối chiếu nguồn tƣ liệu Hán Nôm, đặc biệt là qua các tài liệu gốc mang tính chân xác cao, nhƣ sắc phong (hiện lƣu tại nhà thờ họ Trần Lê và phủ Tiên Hƣơng), địa bạ lập năm Gia Long thứ 4 - 1805 (hiện lƣu tại Trung tâm Lƣu trữ quốc gia 1, Cục Văn thƣ và Lƣu trữ nhà nƣớc - Bộ Nội vụ), xã An/Yên Thái, bản xác thực của Bộ Lễ triều Nguyễn, tục lệ xã Tiên Hƣơng, do hội đồng chức dịch xã Tiên Hƣơng (trƣớc là An/Yên Thái) lập năm Tự Đức thứ 3 - 1850) chƣa thấy khi nào An/Yên Thái ở đây giữ tƣ cách là một xóm/thôn. Cũng theo Dƣơng Văn Vƣợng: Trần Mại không đề cập tới tiền thân và hậu thân của Mẫu. Tuy nhiên, Đoàn Thị Điểm và em trai của bà là Đoàn Doãn Luân đều là học trò của Trần Mại sau khi ông trí sĩ về hƣu sớm. Đoàn Thị Điểm tiếp thu đƣợc chuyện này đã thêm phần trên dƣới có sự linh dị, làm sống thêm cuộc đời, sự nghiệp thơ văn, hiển thánh ra oai tác phúc….

Tuy nhiên, khi đến Giá Sơn Kiều Oánh Mậu (ngƣời xã Đông Sàng, huyện Phúc Thọ) biên tập lại, có đƣa cho Khiếu Năng Tĩnh xem, sau khắc bản in vào năm Canh Tuất (1910), đã chú trọng đến việc thánh Mẫu chống trọi với quan triều đình nhƣ còn thấy trong tác phẩm này [50, tr. Tiếp theo, dẫn lời của Lý Văn Phức (ngƣời xã Hồ Khẩu, huyện Vĩnh Thuận, đỗ Hƣơng Cống năm Gia Long 18 - 1819), ông để đi đến khẳng định: “Bà Điểm là ngƣời yếu ớt, biết phụng sự chồng, nuôi nấng con cháu, là ngƣời học hành uyên bác nhƣng chẳng dám đi đâu, nên tập biên mã vàng công chúa đã thiếu mất tiền thân và hậu thế” [50, tr. Cũng trong nghiên cứu này, Dƣơng Văn Vƣợng khẳng định: Ông từ Trần Đắc Tuyên, trong một lần ngồi đồng năm Gia Long thứ 15 (1806), đã viết: Ta (Mẫu Liễu) tiền kiếp ở Vỉ Nhuế - Đại An, trung khiếp ở 18 An Thái - Thiên Bản, hậu kiếp ở Tây Mỗ - Nga Sơn, đều có từ 20 đến 40 năm nơi trần thế, việc trinh hiếu là nhân bản không thể thiếu, việc du ngoạn là việc cảnh tỉnh lũ ô trọc, há lại cho là vô bổ, còn việc họa xƣớng ở Tây Hồ là loài hồ yêu mê hoặc không nên gán ghép cho ta… [50, tr. Đó là một chi tiết khá thú vị, để qua đó có thể đặt ra một giả thiết để làm việc là: Phải chăng, trƣớc đây, ngoài mục đích thông linh (con đồng bắc cầu để con ngƣời và thần linh giao tiếp với con ngƣời), “lên đồng phán truyền” còn đƣợc sử dụng với mục đích xây dựng, đắp bồi hành trạng, thân thế của Mẫu và thần linh? Sau khi dẫn thêm tƣ liệu sắc phong, Dƣơng Văn Vƣợng khẳng định: Trong mối quan hệ với Mẫu, ông Lê Công Tiên là bố đẻ và bà Từ Huệ (Trần Thị Phúc) là mẹ đẻ, ông Lê Công Lâm là em ruột, bà Sâm, tức Duy Tiên phu nhân là em dâu, bà Liên tức Quế Anh hay Quế Hoa là cháu.

Về phía chồng, ở xóm Vân Đình (Giáp Nhì) đều có bài vị thờ ở phủ Tiên Hƣơng, mà đời cho là quê chồng mới, là nơi có cửa nhà và nơi gửi xác. Mộ phát tích thì tại xứ Cây Đa Bóng, có mộ cha đẻ tại xứ La Hào (Giáp ba) là mộ tổ tứ đại, còn cồn cây Đa là mộ Mẫu, nơi chôn cất xác phàm, nơi sau này ba chị em họ Lê thuộc hội Đào Chi (Huế) đã xây lăng đá năm Mậu Dần (1938) [50, tr. Cuối cùng, ông đƣa ra nhận định: Có thể nói vị đàn bà mà thời xƣa phong là chúa Liễu, về nguồn gốc là ngƣời thực việc thực, có ba giai đoạn, mà kết hợp lại thì do lời của ông đồng bà cốt, thần thánh hóa uy đức của ngƣời phụ nữ. Về thực chất có ba ngƣời phụ nữ ở ba vùng, lần thì không lấy chồng, lần thì có chồng con, đều nêu cao tính chất nhân từ nhu thuận, treo gƣơng trinh hiếu, mà các quan lại là chồng, là thần thích, nên đã vì vợ, em, ngƣời yêu quý, góp tay xây dựng tô điểm, để bà thành vị nữ thần đệ nhất thời Việt Nam đầy biến cố [50, tr.

Nhƣ vậy, tạm bỏ qua những tiểu tiết, có thể nhận thấy, qua khảo cứu, Dƣơng Văn Vƣợng đã phần nào khẳng định, với Mẫu Liễu, ngoài “hành trạng Thần Tiên”, còn có một “hành trạng thế tục”. Tuy nhiên, một điều đáng tiếc là ông chƣa khai 19 thác nguồn tƣ liệu sắc phong để củng cố cho nhận định này. Vậy có hay không một motif hành trạng Mẫu, vốn từ ngƣời thực chết thiêng, sau đƣợc huyền thoại hóa để mang những yếu tố thần kỳ. Và, phải chăng, đây là một xu hƣớng “thần thánh hóa” con ngƣời bên cạnh xu hƣớng nhân hóa thần linh trong tín ngƣỡng truyền thống Việt? Đó là những câu hỏi nhỏ cũng đƣợc nghiên cứu sinh đặt ra và thử tìm câu trả lời trong luận án này? Trong Luận văn thạc sĩ Hán Nôm, Đại học Quốc gia Hà Nội, với đề tài Văn bản Truyền kỳ tân phả và mối quan hệ với các thần tích, bảo vệ thành công năm 2011, Lê Tùng Lâm đã rất dày công điểm lại lịch sử nghiên cứu và dịch thuật Truyền kỳ tân phả, trong đó có truyện Vân Cát Thần nữ.

Qua đó, một số vấn đề văn bản và truyền bản văn bản này đã đƣợc làm rõ. Với thao tác tập hợp tƣ liệu theo thiên hƣớng khảo cứu, bƣớc đầu tác giả đã thống kê đƣợc 29 văn bản thần tích liên quan tới Vân Cát Thần nữ. Sau phân tích văn bản, tác giả đã khái quát về hình tƣợng và hành trạng của Thánh Mẫu Liễu Hạnh qua Truyền kỳ Tân phả và các bản thần tích dƣới các góc độ: danh hiệu, tên trên thiên đình, tục danh và sự giáng sinh, thần hiệu, ngày sinh và ngày mất, quê hƣơng, bố mẹ, anh em, chồng con… và đƣa ra một nhận xét khá thú vị là: Đoàn Thị Điểm đã thu thập nhiều tích truyện trong dân gian để viết nên Vân Cát Thần nữ theo motip tài tử giai nhân. Truyện có sức lan tỏa mạnh mẽ, khi thâm nhập vào khắp các miền quê lại có thay đổi ít nhiều cho phù hợp điều kiện mới.

Và, để thống nhất thần quyền, cầu cho vận nƣớc dài lâu, triều đĩnh đã ban sắc, dựng đền đƣa vào hàng quốc tế. Theo đó, ảnh hƣởng của tín ngƣỡng thờ Mẫu ngày càng lớn mạnh… [37]. Tuy nhiên, một điều đáng tiếc, là khi khảo văn bản Vân Cát thần nữ lục và tham khảo các bản dịch trƣớc đó, cách diễn giải “truyền thống” vô tình vẫn bóp méo sự thật lịch sử vẫn chƣa đƣợc phát lộ, nên trong các diễn giải về đất giáng sinh của Mẫu Liễu Hạnh vẫn đƣợc cho là ở Thôn/làng An Thái, thuộc xã Vân Cát, trong khi trong cấu trúc câu “An Thái Vân Cát Thiên Bản chi danh hƣơng…, về quan hệ địa chính giữa Vân Cát và An Thái tại thời điểm định bản Vân Cát Thần nữ lục trong Truyền kỳ tân phả khắc năm Gia Long 10 (1811) thì Vân Cát chính là một thôn của xã An Thái. Trong khi đó, nhiều bản thần tích liên quan do chính tác giả công bố trong phụ lục lại mô tả 20 đúng, là khi ấy, thôn Vân Cát, thuộc xã An Thái.

Và, sự kiện một số văn bản ghi năm Gia Long thứ 4 (1805) xã An Thái đƣợc đổi tên thành xã Tiên Hƣơng cũng mặc nhiên đƣợc thừa nhận nhƣng trong khi thực tế đây là câu chuyện lịch sử vào cuối thờ Thiệu Trị - đầu thời Tự Đức. Về vấn đề này, nghiên cứu sinh xin đƣợc làm rõ trong chƣơng 3 khi đề cập đến biến đổi địa chính khu vực Kẻ Giày trong lịch sử. Một điểm đóng góp đáng kể nữa của luận văn này là tác giả đã công bố khá nhiều bản dịch dị bản truyện Vân Cát Thần nữ, trong đó có Nội Đạo tràng và các bản thần tích: AE.A2/48, ghi Mẫu Liễu Hạnh giáng sinh từ thời Lý… [37]. Có lẽ, một tác giả có công lớn nhất trong việc đặt tiền đề khai phá tìm hiểu Tín ngưỡng thờ Mẫu (tác giả công trình này gọi là Đạo Mẫu) ở Việt Nam qua tƣ liwwuj Hán Nôm, phải kể đến là thạc sĩ Đinh Thị Lệ Huyền, với luận văn thạc sĩ Hán Nôm mang tên Đạo Mẫu từ nguồn tư liệu Hán Nôm, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, bảo vệ thành công năm 2007.

Đây là công trình có đóng góp về khía cạnh tập hợp, chỉ dẫn tƣ liệu Hán Nôm và khảo cứu dị bản các văn bản liên quan tới tục thờ Mẫu trên phạm vi cả nƣớc. Qua khảo sát tƣ liệu, tác giả đã thống kê (dù chỉ qua sách thƣ mục) đƣợc 85 đầu mục tƣ liệu Hán Nôm liên quan tới tín ngƣỡng thờ Mẫu nói chung qua Thư mục đề yếu, kèm theo các thông cơ bản về tên văn bản, ký hiệu, niên đại, tác giả, ngôn ngữ nội dung (khái lƣợc) và ghi chú. Riêng với nhóm thần tích, tác giả cũng đã thống kê đƣợc 31 đơn vị tài liệu, với các thông tin cơ bản về tên văn bản, ký hiệu, hiệu duệ tôn thần, niên đại và tác giả, địa danh lƣu trữ thần tích và ghi chú về số tờ, văn tự đƣợc thể hiện trên văn bản. Đáng chú ý, công trình này đã công bố danh mục 220 bản khai thần tích - thần sắc của các chức dịch làng xã kê khai năm 1938, hiện đang lƣu tại Viện Thông tin khoa học xã hội, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, với các thông tin khái quát về số đăng ký, nơi có thần tích và sắc phong, duệ hiệu tôn thần, số lƣợng, số ký hiệu [36].

Qua các tổng hợp phân tích văn bản, phân loại văn bản theo nhóm loại hình, tác giả đã đƣa ra một số nhận xét về lịch sử văn hóa rất đáng lƣu tâm, cụ thể: - Về thời gian, quá trình văn bản hóa truyền thuyết về Mẫu ở nƣớc ta đƣợc bắt đầu từ thời Lê Trung hƣng, dƣới thời vua Lê Anh Tông (1571 - 1573), sau đƣợc kế tục qua các triều đại sau.