Khía Cạnh Triết Học Trong Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Của Người Việt Vùng Đồng Bằng Bắc Bộ

Khám phá khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ qua luận án tiến sĩ sâu sắc và ý nghĩa.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Thụ
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Hữu Vui
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS
• Đề tài: Khía Cạnh Triết Học Trong Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Của Người Việt Đồng Bằng Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, MỘT SỐ KHÁI NIỆM ĐƯỢC DÙNG TRONG LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian nói chung (trong đó tín ngưỡng thờ Mẫu được đề cập đến như một loại hình tín ngưỡng dân gian)
• 1.1.2. Những công trình nghiên cứu chuyên sâu về tín ngưỡng thờ Mẫu
• 1.1.3. Những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian nói chung, tín ngưỡng thờ Mẫu nói riêng dưới góc độ triết học
• 1.2. Lý thuyết, cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
• 1.2.1. Các lý thuyết áp dụng trong luận án
• 1.2.2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
• 1.3. Các khái niệm được dùng trong luận án
• 1.3.1. Khái niệm tín ngưỡng dân gian
• 1.3.2. Khái niệm tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU CỦA NGƯỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 2.1. Những cơ sở ảnh hưởng đến sự hình thành và tồn tại tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 2.1.1. Sự ảnh hưởng của điều kiện địa – văn hóa, kinh tế - xã hội đối với quá trình hình thành và tồn tại tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 2.1.2. Sự ảnh hưởng của các hình thái tôn giáo, tín ngưỡng đến sự hình thành và tồn tại của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 2.2. Lịch sử phát triển, điện thờ và một số nghi lễ cơ bản của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 2.2.1. Lịch sử phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 2.2.2. Điện thờ và một số nghi lễ cơ bản trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU CỦA NGƯỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 3.1. Quan niệm về con người và mối quan hệ giữa con người với xã hội trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 3.1.1. Quan niệm về con người trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 3.1.2. Quan niệm về mối quan hệ giữa con người với xã hội trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 3.2. Quan niệm về tự nhiên và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ
• 3.2.1. Quan niệm về tự nhiên trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ
• 3.2.2. Mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ
• 4. CHƯƠNG 4: XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM PHÁT HUY NHỮNG GIÁ TRỊ TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ NHỮNG TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU CỦA NGƯỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 4.1. Nguyên nhân và biểu hiện xu hướng vận động của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay
• 4.1.1. Một số nguyên nhân ảnh hưởng đến sự vận động của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay
• 4.1.2. Một số xu hướng vận động của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay
• 4.2. Một số kiến nghị và giải pháp nhằm phát huy giá trị và hạn chế tiêu cực trong sự phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay
• 4.2.1. Một số kiến nghị nhằm phát huy giá trị và hạn chế tiêu cực của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay
• 4.2.2. Một số giải pháp nhằm phát huy giá trị và hạn chế tiêu cực trong sự phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ hiện nay
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Nguồn Gốc và Đặc Điểm

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một phần không thể thiếu trong tâm linh người Việt, đặc biệt ở khu vực Đồng bằng Bắc Bộ. Đây không chỉ là một hình thức tín ngưỡng dân gian mà còn là một hệ thống các giá trị văn hóa, triết lý sâu sắc. Tín ngưỡng thờ Mẫu đã trải qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố lịch sử, văn hóa, và tôn giáo khác nhau. Từ việc thờ các nữ thần tự nhiên đến việc tôn vinh các Mẫu thần có công với nước, với dân, Đạo Mẫu Việt Nam đã dần định hình bản sắc riêng. Theo Nguyễn Đăng Duy, cốt lõi của tín ngưỡng thờ Mẫu là mong muốn về sự sinh sôi, nảy nở, và người Mẹ biểu tượng đầu tiên chính là Mẹ Cây. Sự tích hợp và biến đổi này đã tạo nên một hệ thống tín ngưỡng phong phú, đa dạng, phản ánh tâm linh người Việt và bản sắc văn hóa Việt Nam.

1.1. Nguồn gốc lịch sử và quá trình hình thành Đạo Mẫu

Tín ngưỡng thờ Mẫu không tự nhiên mà có. Nó bắt nguồn từ việc thờ các nữ thần liên quan đến nông nghiệp, sinh sản của người Việt cổ. Qua thời gian, các yếu tố như Phật giáo, Đạo giáo, và Nho giáo đã ảnh hưởng đến tín ngưỡng này, tạo nên sự pha trộn và đa dạng. Việc thờ Mẫu Liễu Hạnh, một nhân vật lịch sử được huyền thoại hóa, cũng góp phần quan trọng vào sự phát triển của Đạo Mẫu. Theo Nguyễn Đăng Duy, Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện là để nói lên thực tế lịch sử thế kỷ XVI – XVII; là kết quả của quá trình đấu tranh của văn hóa bản địa trước sự tấn công của văn hóa phương Tây. Điều này thể hiện sự dung hòa giữa tín ngưỡng bản địa và các yếu tố ngoại lai, phản ánh bản sắc văn hóa Việt Nam.

1.2. Các hình thức thờ Mẫu phổ biến ở Đồng bằng Bắc Bộ

Ở Đồng bằng Bắc Bộ, các hình thức thờ Mẫu rất đa dạng, bao gồm thờ Tam Phủ (Thiên Phủ, Địa Phủ, Thoải Phủ) và Tứ Phủ (Tam Phủ và Nhạc Phủ). Mỗi Phủ có các vị thần cai quản, đại diện cho các yếu tố khác nhau của vũ trụ và cuộc sống. Các nghi lễ thờ cúng, đặc biệt là nghi lễ hầu đồng, thường được tổ chức để giao tiếp với các vị thần, cầu mong sự bảo trợ và may mắn. Các địa điểm thờ Mẫu nổi tiếng như Phủ Dầy (Nam Định), Phủ Tây Hồ (Hà Nội), Đền Bắc Lệ (Lạng Sơn) thu hút đông đảo tín đồ đến hành hương, lễ bái.

II. Vấn Đề Triết Học Thách Thức Giải Mã Tín Ngưỡng Thờ Mẫu

Việc nghiên cứu khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ Mẫu đặt ra nhiều thách thức. Một trong số đó là sự phức tạp và đa dạng của các yếu tố cấu thành tín ngưỡng này. Để phân tích giá trị triết học cần phải đi sâu vào quan niệm về vũ trụ, quan niệm về nhân sinh, và mối quan hệ giữa con người và thần linh trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Bên cạnh đó, cần phải phân biệt rõ giữa các yếu tố tín ngưỡng dân gian thuần túy và các yếu tố mê tín dị đoan có thể xuất hiện trong quá trình thực hành tín ngưỡng. Việc tiếp cận dưới góc độ triết học sẽ giúp làm rõ hơn những giá trị tư tưởng, triết lý sống được gửi gắm trong tín ngưỡng thờ Mẫu, qua đó có cái nhìn khách quan hơn về vai trò và tác động của tín ngưỡng này trong xã hội hiện đại.

2.1. Sự phức tạp trong hệ thống thần linh và nghi lễ thờ Mẫu

Hệ thống thần linh trong tín ngưỡng thờ Mẫu rất phức tạp, với nhiều vị thần có nguồn gốc và vai trò khác nhau. Các nghi lễ thờ cúng cũng rất đa dạng, từ các lễ cúng đơn giản tại gia đến các lễ hội lớn tại các đền, phủ. Việc giải mã ý nghĩa của các vị thần và các nghi lễ này đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về lịch sử, văn hóa, và tôn giáo của người Việt. Cần phân tích kỹ lưỡng để tránh hiểu sai hoặc đơn giản hóa các giá trị triết học tiềm ẩn trong đó.

2.2. Ranh giới giữa tín ngưỡng và mê tín dị đoan trong thực hành Đạo Mẫu

Trong quá trình thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, có thể xuất hiện các yếu tố mê tín dị đoan, gây ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội. Việc phân biệt rõ ranh giới giữa tín ngưỡng và mê tín là rất quan trọng. Tín ngưỡng thường dựa trên niềm tin vào những giá trị tốt đẹp, hướng thiện, trong khi mê tín thường liên quan đến những hành vi cầu may rủi, gây tốn kém, lãng phí, hoặc thậm chí vi phạm pháp luật. Cần có sự hướng dẫn, giáo dục để người dân thực hành tín ngưỡng một cách lành mạnh, văn minh.

III. Triết Lý Âm Dương Ngũ Hành Trong Tín Ngưỡng Thờ Mẫu

Triết lý âm dương và triết lý ngũ hành là những yếu tố quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Quan niệm về sự cân bằng giữa âm và dương, sự tương sinh tương khắc của ngũ hành ảnh hưởng đến cách người Việt nhìn nhận về vũ trụ, về con người, và về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, các vị thần thường được phân loại theo âm dương ngũ hành, và các nghi lễ thờ cúng cũng được thiết kế để tạo sự cân bằng, hài hòa. Việc hiểu rõ triết lý âm dương và ngũ hành sẽ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ Mẫu.

3.1. Vai trò của Mẫu trong sự cân bằng âm dương

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Mẫu được coi là biểu tượng của sự sinh sôi, nảy nở, của sự mềm mại, dịu dàng (âm). Tuy nhiên, Mẫu cũng có sức mạnh bảo vệ, che chở, của sự quyết đoán, mạnh mẽ (dương). Sự kết hợp giữa âm và dương trong hình tượng Mẫu thể hiện quan niệm về sự cân bằng, hài hòa trong vũ trụ. Điều này phản ánh mong muốn của người Việt về một cuộc sống yên bình, hạnh phúc, nơi các yếu tố đối lập được hòa giải.

3.2. Ngũ hành và sự tương ứng với các vị thần trong Đạo Mẫu

Các vị thần trong Đạo Mẫu thường được liên hệ với các yếu tố ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ). Ví dụ, Mẫu Thượng Ngàn thường được liên hệ với yếu tố Mộc, Mẫu Thoải thường được liên hệ với yếu tố Thủy. Sự tương ứng này thể hiện quan niệm về sự liên kết giữa con người và tự nhiên, giữa các yếu tố trong vũ trụ. Việc hiểu rõ sự tương ứng này sẽ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa của các nghi lễ thờ cúng và các biểu tượng trong tín ngưỡng thờ Mẫu.

IV. Quan Niệm Nhân Sinh Con Người và Xã Hội trong Tín Ngưỡng

Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là một hệ thống các nghi lễ, thần linh mà còn chứa đựng những quan niệm về nhân sinh, về con người, về xã hội. Trong Đạo Mẫu, con người được coi là một phần của vũ trụ, có mối quan hệ mật thiết với thần linh và tự nhiên. Các giá trị đạo đức như lòng hiếu thảo, sự tôn trọng người già, sự yêu thương đồng loại được đề cao. Tín ngưỡng thờ Mẫu cũng góp phần vào việc xây dựng mối liên kết cộng đồng, tạo sự đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong xã hội.

4.1. Vai trò của đạo đức và lòng hiếu thảo trong Đạo Mẫu

Trong Đạo Mẫu, đạo đức và lòng hiếu thảo là những giá trị quan trọng. Việc thờ cúng tổ tiên, báo hiếu cha mẹ được coi là một trong những bổn phận cơ bản của mỗi người. Các nghi lễ thờ cúng thường được tổ chức để tưởng nhớ công ơn của tổ tiên, cầu mong sự phù hộ, độ trì. Điều này thể hiện sự kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc.

4.2. Tín ngưỡng Thờ Mẫu và mối liên kết cộng đồng

Các lễ hội, nghi lễ trong tín ngưỡng thờ Mẫu thường thu hút đông đảo người dân tham gia. Đây là dịp để mọi người gặp gỡ, giao lưu, chia sẻ những niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống. Sự tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng góp phần vào việc củng cố mối liên kết cộng đồng, tạo sự đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong xã hội. Tín ngưỡng Thờ Mẫu trở thành sợi dây vô hình kết nối những người con đất Việt.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Giá Trị Văn Hóa và Hạn Chế Hiện Nay

Tín ngưỡng thờ Mẫu mang lại nhiều giá trị văn hóa, tâm linh cho người Việt. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, tín ngưỡng thờ Mẫu cũng đối mặt với nhiều thách thức. Một số người lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi cá nhân, gây ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội. Cần có sự quản lý chặt chẽ, sự hướng dẫn đúng đắn để tín ngưỡng thờ Mẫu phát triển một cách lành mạnh, văn minh, phát huy những giá trị tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực.

5.1. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu

Để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu, cần có sự đầu tư, nghiên cứu bài bản. Các di sản văn hóa liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu cần được bảo tồn, tôn tạo. Các nghi lễ, lễ hội truyền thống cần được phục dựng, tổ chức một cách trang trọng, ý nghĩa. Cần tăng cường giáo dục, tuyên truyền để người dân hiểu rõ về giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu, từ đó có ý thức bảo vệ và phát huy.

5.2. Giải pháp hạn chế tiêu cực trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu

Để hạn chế những tiêu cực trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, cần có sự quản lý chặt chẽ của các cơ quan chức năng. Cần xử lý nghiêm những hành vi lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi cá nhân, gây ảnh hưởng xấu đến đời sống xã hội. Cần tăng cường giáo dục, tuyên truyền để người dân nâng cao nhận thức, tránh xa những mê tín dị đoan.

VI. Tương Lai Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Phát Triển Bền Vững

Tương lai của tín ngưỡng thờ Mẫu phụ thuộc vào sự nỗ lực của toàn xã hội. Cần có sự chung tay của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý, và người dân để xây dựng một tín ngưỡng thờ Mẫu phát triển bền vững, phù hợp với bản sắc văn hóa Việt Nam và đáp ứng nhu cầu tâm linh của người Việt trong xã hội hiện đại. Việc phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu cần gắn liền với việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời hạn chế những tiêu cực, góp phần vào sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước.

6.1. Hướng tới sự chuyên nghiệp hóa trong quản lý tín ngưỡng

Cần có sự chuyên nghiệp hóa trong quản lý tín ngưỡng thờ Mẫu. Các cơ quan chức năng cần có đội ngũ cán bộ có chuyên môn, am hiểu về văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng. Cần xây dựng các quy định, hướng dẫn cụ thể về việc tổ chức các hoạt động tín ngưỡng, đảm bảo tính minh bạch, công khai.

6.2. Tín ngưỡng Thờ Mẫu và du lịch văn hóa tâm linh

Tín ngưỡng thờ Mẫu có tiềm năng lớn để phát triển du lịch văn hóa tâm linh. Các địa điểm thờ Mẫu nổi tiếng có thể trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước. Tuy nhiên, cần có sự quy hoạch, quản lý chặt chẽ để đảm bảo tính bền vững, tránh tình trạng thương mại hóa, làm mất đi giá trị văn hóa, tâm linh của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Triết học với đề tài Khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ được tác giả Nguyễn Hữu Thụ thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2013, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Hữu Vui. Luận án thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số: 62 22 80 05).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Việt Nam có đời sống tín ngưỡng, tôn giáo đa dạng với sự song hành của các tôn giáo du nhập (Phật giáo, Kitô giáo, Hồi giáo), các tôn giáo nội sinh (Cao Đài, Hòa Hảo) và hệ thống tín ngưỡng bản địa (thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng làng, thờ Mẫu). Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt là loại hình tín ngưỡng dân gian tích hợp ba lớp thờ: thờ Nữ thần, thờ Mẫu thần và thờ Tam phủ – Tứ phủ. Loại hình này đóng vai trò quan trọng trong việc cấu thành bản sắc văn hóa truyền thống, phản ánh sự tôn vinh phụ nữ, bảo lưu đạo lý "uống nước nhớ nguồn", truyền thống chống ngoại xâm và cố kết cộng đồng.

Tuy nhiên, trong thực tiễn, sinh hoạt thờ Mẫu cũng nảy sinh các biểu hiện bị lợi dụng thành mê tín dị đoan, gây lãng phí kinh tế và thời gian. Về mặt định hướng chính sách, Hội nghị Trung ương 7 (Khóa IX) của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: "tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đang và sẽ tồn tại cùng dân tộc trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta" và yêu cầu "giữ gìn và phát huy những giá trị tích cực của truyền thống thờ cúng tổ tiên, tôn vinh những người có công với Tổ quốc, dân tộc và nhân dân".

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu dưới góc độ văn hóa học, nhân học, văn học, nghệ thuật và lịch sử, song chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ dưới góc độ triết học nhằm làm rõ thế giới quan, nhân sinh quan, quan niệm về con người, tự nhiên và mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên, xã hội.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích: Phân tích khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ.
• Nhiệm vụ:
  1. Tìm hiểu những cơ sở ảnh hưởng đến sự hình thành và tồn tại của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ; khái lược lịch sử phát triển, điện thờ và một số nghi lễ cơ bản.
  2. Khái quát những khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ thông qua quan niệm về con người, tự nhiên, về mối quan hệ giữa con người với xã hội và tự nhiên.
  3. Chỉ ra những xu hướng vận động hiện nay của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ; trên cơ sở đó, đưa ra những kiến nghị và giải pháp nhằm phát huy những giá trị và hạn chế những tiêu cực của loại hình tín ngưỡng này.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Nội dung: Khía cạnh triết học với trọng tâm là quan niệm về con người, tự nhiên, mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và mối quan hệ giữa con người với xã hội (tập trung khai thác chủ yếu ở lớp thờ Tam phủ – Tứ phủ đã lược bỏ các dị biệt cục bộ).
  • Không gian địa lý: Vùng đồng bằng Bắc Bộ, gồm các tỉnh và thành phố: Hà Nội, Hải Phòng, Thái Bình, Hưng Yên, Hải Dương, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình, cùng một phần của Bắc Ninh, Bắc Giang, Quảng Ninh và Vĩnh Phúc.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại các công trình nghiên cứu tiền nhiệm thành ba nhóm chính:

                                TỔNG QUAN TÀI LIỆU
[Tín ngưỡng dân gian chung]   [Chuyên sâu về thờ Mẫu]             [Góc độ triết học]
- Nguyễn Đăng Duy             - Ngô Đức Thịnh (chủ biên)          - Trần Đăng Sinh (2001)
- Nguyễn Đức Lữ (chủ biên)    - Nguyễn Hữu Thông (chủ biên)       (Nghiên cứu thờ cúng tổ
- Nguyễn Minh San             - Vũ Ngọc Khánh, Đặng Văn Lung      tiên; khoảng trống thờ Mẫu
- Ngô Đức Thịnh (chủ biên)    - Đỗ Thị Hảo, Mai Thị Ngọc Chúc    dưới góc độ triết học)
- Bài báo: Nguyễn Tri Nguyên, - Nguyễn Ngọc Mai, Barley Norton,
  Nguyễn Quốc Phẩm            Frank Proschan, Laurel Kendall...

1. Các công trình về tín ngưỡng dân gian nói chung

• Các hình thái tín ngưỡng tôn giáo Việt Nam của Nguyễn Đăng Duy: Cho rằng Việt Nam không có tôn giáo thuần túy bản địa mà có ba hình thái tín ngưỡng: thờ cúng tổ tiên, thờ Thần và thờ Mẫu. Tác giả khẳng định cốt lõi thờ Mẫu là khát vọng sinh sản, biểu tượng đầu tiên là Mẹ Cây; phân tích hiện tượng đồng bóng dưới dạng Shaman giáo và hình tượng Mẫu Liễu Hạnh thế kỷ XVI–XVII.
• Góp phần tìm hiểu tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam do Nguyễn Đức Lữ chủ biên: Định nghĩa tín ngưỡng dân gian là bộ phận của văn hóa dân gian, do nhân dân sáng tạo trên cơ sở tri thức kinh nghiệm cảm tính; định danh thờ Mẫu là hình thức tôn vinh phụ nữ làm Thánh Mẫu, Vương Mẫu.
• Tiếp cận tín ngưỡng dân dã Việt Nam của Nguyễn Minh San: Sử dụng thuật ngữ "tín ngưỡng dân dã" để chỉ tín ngưỡng phồn thực, sùng bái tự nhiên và sùng bái con người; xác định thờ Mẫu xuất phát từ ý thức tưởng nhớ tổ tiên và tiếp nhận ảnh hưởng Đạo giáo.
• Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam do Ngô Đức Thịnh chủ biên: Khảo cứu sáu loại hình tín ngưỡng dân gian, tiếp cận "Đạo Mẫu" dưới góc độ văn hóa, phân tích hệ thống điện thờ, thần tích và nghi lễ hầu đồng.
• Các bài báo chuyên ngành: Nguyễn Tri Nguyên (2004) về bản chất tín ngưỡng dân gian, Nguyễn Quốc Phẩm (1998) về phân định tín ngưỡng dân gian và mê tín dị đoan.

2. Các công trình chuyên sâu về tín ngưỡng thờ Mẫu

• Đạo Mẫu ở Việt Nam (2 tập, 2002) do Ngô Đức Thịnh chủ biên: Khảo sát toàn diện hệ thống thần tích, truyền thuyết, điện thần, lễ hội thờ Mẫu ba miền (Bắc Bộ, Huế, Nam Bộ) và tập hợp hệ thống văn bản bài hát văn.
• Đạo Mẫu và các hình thức Shaman trong các tộc người ở Việt Nam và Châu Á (2001) do Ngô Đức Thịnh chủ biên: Kỷ yếu hội thảo quốc tế chỉ rõ cấu trúc ba lớp thờ (Nữ thần, Mẫu thần, Tam phủ – Tứ phủ) và các nghiên cứu so sánh của học giả quốc tế (Frank Proschan, Barley Norton, Laurel Kendall).
• Tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Trung Việt Nam do Nguyễn Hữu Thông chủ biên: Phân tích biểu tượng Thiên Y A Na và các di tích như Điện Hòn Chén.
• Tục thờ Đức Mẫu Liễu Hạnh, Đức Thánh Trần của Vũ Ngọc Khánh; Văn hoá Thánh Mẫu của Đặng Văn Lung; Các nữ thần Việt Nam của Đỗ Thị Hảo và Mai Thị Ngọc Chúc; Nữ thần và thánh Mẫu Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh, Mai Ngọc Chúc, Phạm Hồng Hà (thống kê 117 thần tích và danh mục 362 vị nữ thần).
• Nghiên cứu về nghi lễ và diễn xướng: Hát văn (Ngô Đức Thịnh chủ biên); Lên đồng hành trình của thần linh và thân phận (Ngô Đức Thịnh); Hiện tượng lên đồng trong bối cảnh đổi mới (Luận án tiến sĩ của Nguyễn Ngọc Mai); cùng các nghiên cứu của Trần Lâm Biền, Đinh Gia Khánh, Lã Duy Lan, Văn Ty, Phạm Quỳnh Phương, Trương Sỹ Hùng, Trần Đăng Sinh.

3. Hướng tiếp cận triết học và khoảng trống luận án giải quyết

• Công trình tiêu biểu: Những khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc bộ hiện nay của Trần Đăng Sinh (2001), phân tích quan niệm về không gian, thời gian, con người, đạo hiếu và sự biến đổi của tín ngưỡng thờ tổ tiên.
• Khoảng trống khoa học: Tính đến thời điểm thực hiện (2013), chưa có công trình nào nghiên cứu hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ dưới góc độ triết học nhằm giải thích thế giới quan, nhân sinh quan và quy luật vận động của loại hình tín ngưỡng này.

Hướng tiếp cận	Tác giả, công trình tiêu biểu	Nội dung trọng tâm
Tín ngưỡng dân gian tổng thể	Nguyễn Đăng Duy, Nguyễn Đức Lữ, Nguyễn Minh San, Ngô Đức Thịnh	Định vị loại hình, cấu trúc điện thờ, nguồn gốc dân gian và sinh hoạt cộng đồng.
Văn hóa – Nhân học & Nghi lễ	Ngô Đức Thịnh, Vũ Ngọc Khánh, Nguyễn Hữu Thông, Nguyễn Ngọc Mai, Đặng Văn Lung	Lịch sử hình thành Thánh Mẫu, hệ thống thần tích nữ thần, nghi lễ lên đồng, hát văn và hiện tượng Shaman giáo.
Triết học	Trần Đăng Sinh (nghiên cứu thờ cúng tổ tiên)	Phân tích quan niệm không gian, thời gian, con người; đặt nền tảng phương pháp luận cho nghiên cứu tín ngưỡng dân gian dưới góc độ triết học.
Khoảng trống luận án giải quyết	Nguyễn Hữu Thụ (Luận án tiến sĩ, 2013)	Hệ thống hóa khía cạnh triết học của tín ngưỡng thờ Mẫu: vũ trụ quan Tứ phủ, quan niệm nhân sinh, mối quan hệ con người – tự nhiên – xã hội.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các lý thuyết áp dụng

Luận án sử dụng sáu khung lý thuyết khoa học chuyên ngành và liên ngành:

1. Lý thuyết xung đột (Sigmund Freud, Anton Boisen): Freud giải thích nguồn gốc tôn giáo từ "phức cảm Ơdíp", các xung đột bản năng vô thức (id, libido) và sự kiểm duyệt của siêu tôi (superego), khẳng định tôn giáo có chức năng an ủi tâm lý nội tâm. Anton Boisen phân tích khủng hoảng tâm thần và lo âu đạo đức, coi tôn giáo là sự điều chỉnh xung đột nhằm thiết lập lòng trung thành và các chuẩn mực đạo đức.
2. Lý thuyết nhân cách (Gordon W. Allport): Tiếp cận hệ thống cấu trúc nhân cách, giải thích sự hình thành tình cảm tôn giáo sâu sắc dựa trên hệ thống mục đích, sở thích và định hướng tương lai của cá nhân trong tương tác xã hội.
3. Lý thuyết về giao lưu, tiếp biến văn hóa (Nhân học Anglo-Saxon thế kỷ XIX): Phân tích sự tương tác trực tiếp, lâu dài giữa các nền văn hóa dẫn đến sự biến đổi thành tố nhưng vẫn duy trì bản sắc cốt lõi qua con đường tự nguyện hoặc cưỡng bức.
4. Lý thuyết vùng văn hóa: Nghiên cứu mối quan hệ giữa môi trường sinh thái địa lý, quá trình định cư lịch sử và phương thức sản xuất với việc hình thành sắc thái văn hóa đặc trưng của cư dân một vùng lãnh thổ.
5. Lý thuyết chức năng (Auguste Comte, Émile Durkheim): Durkheim (Những hình thức sơ đẳng của đời sống tôn giáo, 1912) phân tích sự phân biệt giữa cái thiêng liêng và cái phàm tục, sự sôi động tập thể, khẳng định tôn giáo thực hiện chức năng duy trì và biểu đạt ý thức tập thể, cố kết trật tự xã hội.
6. Lý thuyết nhân học biểu tượng (Victor Turner): Tiếp cận thông qua tác phẩm Biểu tượng trong nghi lễ của người Ndembu, xem các biểu tượng, hành vi và không gian nghi lễ là phương thức chuyển tải ý nghĩa xã hội và cấu trúc quan hệ nhân văn.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

• Cơ sở lý luận: Chủ nghĩa Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về tín ngưỡng, tôn giáo.
• Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp cụ thể được phân bổ theo từng chương:
  • Chương 1: Phương pháp thống kê, phân tích và tổng hợp, phương pháp hệ thống, phương pháp lịch sử – cụ thể.
  • Chương 2: Phương pháp lịch sử – cụ thể, phân tích và tổng hợp, phương pháp hệ thống, phương pháp so sánh.
  • Chương 3: Phương pháp lịch sử – cụ thể, phân tích và tổng hợp, phương pháp hệ thống, phương pháp so sánh, kết hợp điền dã và phỏng vấn sâu.
  • Chương 4: Phương pháp thống kê, phân tích và tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp hệ thống.

Hệ thống khái niệm công cụ

• Tín ngưỡng dân gian: Loại hình tín ngưỡng ra đời sớm trong lịch sử, tồn tại chủ yếu ở cộng đồng làng xã, có khả năng tự biến đổi theo hoàn cảnh bởi sự bổ sung tri thức trực quan đời thường của người lao động (trước hết là nông dân) trong sinh sống, sản xuất, gắn liền với sinh hoạt văn hóa, phong tục tập quán.
• Người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ: Cộng đồng người Việt (Kinh) sinh sống trên địa bàn tạo bởi hạ lưu sông Hồng và sông Thái Bình.
• Mẫu: Danh từ gốc Hán-Việt chỉ người mẹ (mụ, mạ, mế), người phụ nữ sinh thành; nghĩa rộng là sự tôn xưng nhân vật nữ (thực hoặc huyền thoại như Âu Cơ, Liễu Hạnh) và biểu trưng cho sự sinh sôi nảy nở của vạn vật.
• Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ: Loại hình tín ngưỡng dân gian tích hợp ba lớp thờ (Nữ thần, Mẫu thần, Tam phủ – Tứ phủ) với niềm tin vào quyền năng của Mẫu – đấng sáng tạo, bảo trợ cho sự tồn tại và sinh thành của tự nhiên, xã hội, con người.
  • Thờ Nữ thần: Lớp thờ xuất hiện sớm nhất, đối tượng là các vị thần mang tính nữ.
  • Thờ Mẫu thần: Phát triển từ thờ Nữ thần, tôn xưng các vị thần nữ có công đức hoặc quyền năng thành Mẫu.
  • Thờ Tam phủ – Tứ phủ: Hình thành khoảng thế kỷ XVI, khái quát hóa hệ thống thần linh thành ba hoặc bốn vị Thánh Mẫu quản lý bốn miền vũ trụ: Mẫu Thượng Thiên (Trời – Thiên phủ), Mẫu Thượng Ngàn (Rừng – Nhạc phủ), Mẫu Thoải (Nước – Thoải phủ), Mẫu Địa (Đất – Địa phủ).
• Các thuật ngữ thực hành nghi lễ:
  • Hầu bóng / Hầu đồng (Lên đồng): Nghi lễ nhập hồn nhiều lần của các vị Thánh Tam phủ – Tứ phủ vào thân xác ông đồng, bà đồng để phán truyền, chữa bệnh, ban phúc lộc.
  • Ông đồng, bà đồng: Tín đồ có căn đồng đã thực hiện nghi lễ trình đồng mở phủ.
  • Con nhang, đệ tử: Con nhang là người đã làm lễ Đội bát nhang (Tôn nhang bản mệnh) gửi vào đền phủ; đệ tử là người có niềm tin nhưng chưa gửi bát nhang.
  • Thủ nhang, đồng đền: Người quản lý đền phủ và tổ chức nghi thức hành lễ.
  • Giá đồng: Khoảng thời gian tính từ khi Thánh nhập vào thân xác thanh đồng đến khi Thánh thăng.
  • Cung văn: Người sáng tạo, thực hiện các bài bản văn và làn điệu âm nhạc ca ngợi công đức thánh thần trong buổi lễ.
  • Hầu dâng (Tứ trụ): Bốn người (hoặc hai người) ngồi bốn góc trợ giúp thanh đồng thắp hương, dâng rượu, trầu, thay đổi trang phục và phát lộc.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, MỘT SỐ KHÁI NIỆM ĐƯỢC DÙNG TRONG LUẬN ÁN

• Nội dung cơ bản: Chương này hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian và tín ngưỡng thờ Mẫu trong nước và quốc tế; xác lập khoảng trống nghiên cứu triết học; trình bày sáu lý thuyết nền tảng (xung đột, nhân cách, giao lưu tiếp biến văn hóa, vùng văn hóa, chức năng, nhân học biểu tượng); xác định phương pháp nghiên cứu duy vật biện chứng và duy vật lịch sử cùng các phương pháp liên ngành; định nghĩa chuẩn xác hệ thống khái niệm công cụ sử dụng trong toàn bộ luận án.

CHƯƠNG 2. KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU CỦA NGƯỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ

• Điều kiện địa – văn hóa: Đồng bằng Bắc Bộ được kiến tạo bởi phù sa sông Hồng và sông Thái Bình. Phù sa sông Hồng bồi đắp ước tính 100 triệu tấn/năm, độ pH trung tính (7,0), hàm lượng đạm 14g/m³, mùn 2,76–3,84g/m³; phù sa sông Thái Bình có độ pH thấp hơn (4,2–6,0). Tổng diện tích đất phù sa mới tại trung tâm đồng bằng đạt khoảng 642.000 ha (sông Hồng chiếm 455.000 ha, các sông khác chiếm 187.000 ha). Khí hậu nhiệt đới gió mùa có 4 mùa rõ rệt, nhiệt độ trung bình năm 22,5–23,5°C, lượng mưa trung bình 1400–2000 mm nhưng phân bố thất thường, thường xuyên đối mặt lũ lụt, hạn hán và bão biển. Điều kiện này buộc cư dân trồng lúa nước phải dựa vào kinh nghiệm và hình thành tâm lý cầu viện các lực lượng tự nhiên.
• Điều kiện kinh tế – xã hội:
  • Tiến trình khảo cổ: Cư dân văn hóa Sơn Vi (20.000–15.000 năm TCN) sống bằng săn bắt, hái lượm; văn hóa Hòa Bình (khoảng 10.000 năm trước) bắt đầu thuần dưỡng thực vật họ đậu, bầu bí; văn hóa Đông Sơn đánh dấu thời kỳ kim khí với nghề trồng lúa nước hai vụ và chăn nuôi đại gia súc, dẫn đến sự dịch chuyển cư trú từ vùng núi xuống đồng bằng trũng, thực hiện trị thủy và lập làng.
  • Cấu trúc làng xã và gia đình: Thống kê của Pierre Gourou (1936) ghi nhận vùng đồng bằng Bắc Bộ có 7.000 làng, diện tích trung bình 200 ha, quy mô dân số bình quân 1.000 người/làng (một số làng lớn như Hải Thịnh, Hải Hậu có trên 10.000 dân). Làng xã chuyển dịch từ công xã thị tộc sang làng tiểu nông phụ quyền từ thế kỷ XV với sự xác lập quyền tư hữu ruộng đất nhỏ lẻ, manh mún.
  • Vị thế của phụ nữ và "Nguyên lý Mẹ": Trong nền kinh tế nông nghiệp tiểu nông "chồng cày, vợ cấy", phụ nữ giữ vai trò chủ chốt trong canh tác, thủ công nghiệp và thương nghiệp chợ quê ("tay hòm chìa khóa"). Về mặt pháp lý lịch sử, Bộ luật Hồng Đức (năm 1471 và 1478) và Lê Triều hình luật (Điều 345) quy định: con gái có quyền thừa kế hương hỏa khi gia đình không có con trai, tài sản của cha mẹ được chia đều cho con gái ngang bằng con trai, và phụ nữ có quyền yêu cầu hủy hôn nếu người nam phạm tội hoặc mắc ác tật. Truyền thống "nội thân, ngoại thích" duy trì việc phụ nữ thờ cúng tổ tiên nhà đẻ, tạo cơ sở xã hội vững chắc cho việc bảo lưu "nguyên lý Mẹ".
• Sự ảnh hưởng của các hình thái tín ngưỡng, tôn giáo:
  • Tín ngưỡng thờ thần tự nhiên và phồn thực: Sự bất lực trước thiên tai dẫn đến việc thần thánh hóa mây, mưa, sấm, chớp, sông, núi (Tứ Pháp, Mẫu Thoải, Mẫu Thượng Ngàn) và sùng bái năng lực sinh sản.
  • Tam giáo (Phật – Đạo – Nho): Thờ Mẫu dung nạp tư tưởng từ bi, cứu khổ của Phật giáo (sự kết hợp Mẫu – Phật); tiếp thu hệ thống thần tiên, pháp thuật, bùa chú và nghi lễ giáng bút, lên đồng của Đạo giáo phù thủy; đồng thời chịu sự điều chỉnh của các chuẩn mực đạo đức trung, hiếu, tiết, nghĩa từ Nho giáo.
• Lịch sử phát triển, điện thờ và nghi lễ: Quá trình tiến triển từ thờ Nữ thần nguyên thủy đến Mẫu thần và hoàn thiện thành hệ thống Tam phủ – Tứ phủ (thế kỷ XVI) gắn với hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Điện thờ được quy định chặt chẽ theo trật tự tôn ti (Tam Tòa Thánh Mẫu, Hội đồng Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu, Ngũ Hổ, Thanh Xà – Bạch Xà).

CHƯƠNG 3. QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU CỦA NGƯỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ

• Quan niệm về con người và quan hệ con người – xã hội:
  • Nhân sinh quan hướng thiện và thực tế: Khác với các tôn giáo hướng con người về thế giới bên kia (Niết bàn hay Thiên đàng), tín ngưỡng thờ Mẫu hướng niềm tin vào cuộc sống trần thế hiện tại: cầu sức khỏe, may mắn, tài lộc và sự bình an.
  • Đạo lý xã hội và tinh thần yêu nước: Hệ thống thần linh trong Tứ phủ phần lớn là những nhân vật lịch sử hoặc huyền thoại có công khai hoang, lập ấp, đánh đuổi giặc ngoại xâm cứu nước, cứu dân. Việc phụng thờ phản ánh đạo lý "uống nước nhớ nguồn" và củng cố ý thức liên kết cộng đồng làng xã.
  • Đề cao giá trị người phụ nữ: Phản ánh sự phản kháng âm thầm đối với hệ tư tưởng phụ quyền phong kiến khắt khe, khẳng định vai trò sáng tạo, sinh dưỡng và bảo bọc của người mẹ.
• Quan niệm về tự nhiên và quan hệ con người – tự nhiên:
  • Vũ trụ quan Tứ phủ: Phân chia vũ trụ thành bốn miền cơ bản gắn với các màu sắc tượng trưng: Thiên phủ (Trời – màu đỏ), Nhạc phủ (Rừng núi – màu xanh), Thoải phủ (Nước – màu trắng), Địa phủ (Đất – màu vàng). Đây là nhận thức không gian mang tính trực quan chất phác của cư dân nông nghiệp về các yếu tố vật chất thiết yếu duy trì sự sống.
  • Thái độ ứng xử hòa hợp với môi trường: Thể hiện sự tôn trọng các quy luật của tự nhiên, ý thức bảo vệ nguồn nước, rừng cây và đất đai thông qua việc quy định các thánh vực linh thiêng được Mẫu và các quan thần bảo trợ.

CHƯƠNG 4. XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM PHÁT HUY NHỮNG GIÁ TRỊ TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ NHỮNG TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU CỦA NGƯỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

• Nguyên nhân và xu hướng vận động:
  • Nguyên nhân: Tác động của nền kinh tế thị trường, quá trình đô thị hóa, nhu cầu giải tỏa áp lực tâm lý cá nhân và chính sách cởi mở về tự do tín ngưỡng tôn giáo của Nhà nước trong thời kỳ đổi mới.
  • Biểu hiện xu hướng: Sự gia tăng nhanh chóng về số lượng đền phủ được trùng tu, tôn tạo; sự gia tăng tín đồ tham gia thực hành nghi lễ hầu đồng thuộc nhiều tầng lớp xã hội; hiện tượng mở rộng không gian thờ Mẫu từ nông thôn ra thành thị. Song song đó là xu hướng thương mại hóa, biến tướng nghi lễ (đốt vàng mã quá mức, chi phí hầu đồng tốn kém, hiện tượng "buôn thần bán thánh" và trục lợi tâm linh).
• Hệ thống kiến nghị và giải pháp quản lý:
  • Kiến nghị: Hoàn thiện khung khổ pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo; tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý văn hóa và chính quyền địa phương; nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản phi vật thể.
  • Giải pháp: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, định hướng giá trị thẩm mỹ và văn hóa của nghi lễ hầu đồng; thực hiện quy hoạch và quản lý nghiêm ngặt các điểm di tích đền phủ; kiểm soát các biểu hiện tiêu cực, trục lợi và mê tín dị đoan; phát huy vai trò tự quản của các bản hội, thủ nhang đồng đền trong việc bảo tồn nghi thức truyền thống.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án đã phân tích và hệ thống hóa một cách toàn diện các nội dung cơ bản của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ dưới góc độ triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
2. Làm sáng tỏ các khía cạnh triết học cốt lõi: chỉ ra cơ sở hình thành bắt nguồn từ điều kiện địa – sinh thái và phương thức sản xuất lúa nước; phân tích vũ trụ quan chất phác qua mô hình Tứ phủ (Trời – Rừng – Nước – Đất); làm rõ quan niệm nhân sinh hướng về trần thế, tôn vinh người phụ nữ và khẳng định đạo lý tri ân người có công với cộng đồng.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Phân tích rõ thực trạng, nguyên nhân và các xu hướng vận động phức tạp của tín ngưỡng thờ Mẫu tại vùng đồng bằng Bắc Bộ trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường và hội nhập hiện nay.
2. Đề xuất hệ thống các nhóm kiến nghị và giải pháp có cơ sở khoa học nhằm giúp các cơ quan quản lý nhà nước định hướng bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa – nghệ thuật dân tộc, đồng thời ngăn chặn các hành vi trục lợi, thương mại hóa và mê tín dị đoan.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu trọng tâm vào lớp thờ Tam phủ – Tứ phủ của người Việt tại vùng đồng bằng Bắc Bộ và chủ yếu phân tích các khía cạnh phổ biến, lược bỏ các biến thể mang tính cục bộ địa phương; chưa đi sâu nghiên cứu toàn diện khía cạnh mỹ học (âm nhạc, vũ đạo, kiến trúc, mỹ thuật) dưới góc độ triết học nghệ thuật.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh khía cạnh triết học của tín ngưỡng thờ Mẫu giữa ba miền Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ; nghiên cứu sự biến đổi thế giới quan của các nhóm cộng đồng tín đồ trong bối cảnh chuyển đổi số và xã hội hiện đại.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị chuyên môn đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên thuộc các ngành Triết học, Tôn giáo học, Văn hóa học, Nhân học, Lịch sử Việt Nam và Dân tộc học khi tìm hiểu về ý thức xã hội và tư tưởng triết học dân gian truyền thống.
• Giảng viên đại học sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên đề về lịch sử tư tưởng Việt Nam, triết học tôn giáo và văn hóa tâm linh người Việt.
• Cán bộ quản lý văn hóa, Ban Tôn giáo Chính phủ và các cơ quan quản lý di tích trong việc hoạch định chính sách, xây dựng quy chế quản lý lễ hội và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ Mẫu được luận án làm rõ qua những nội dung nào?

Luận án tập trung phân tích hai phương diện triết học chính:

• Quan niệm về tự nhiên (Vũ trụ quan): Mô hình Tứ phủ (Thiên, Nhạc, Thoải, Địa) thể hiện nhận thức trực quan, chất phác của cư dân nông nghiệp về 4 thành tố vật chất của vũ trụ, gắn liền với thái độ ứng xử hòa hợp với môi trường tự nhiên.
• Quan niệm về con người và xã hội (Nhân sinh quan): Triết lý sống hướng về hiện thế (cầu mong sức khỏe, tài lộc, bình an tại đời thực); đề cao "nguyên lý Mẹ" và vị thế người phụ nữ; phản ánh đạo lý "uống nước nhớ nguồn" thông qua việc phụng thờ các vị anh hùng dân tộc có công bảo vệ đất nước.

2. Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ gồm những lớp thờ nào?

Luận án xác định tín ngưỡng thờ Mẫu được tích hợp bởi ba lớp thờ lịch sử:

1. Lớp thờ Nữ thần: Xuất hiện sớm nhất, phản ánh việc sùng bái các lực lượng tự nhiên mang tính nữ (mây, mưa, sấm, chớp, sông, núi).
2. Lớp thờ Mẫu thần: Sự phát triển từ thờ Nữ thần, tôn xưng các vị thần nữ có công đức to lớn thành các Mẫu cai quản từng lĩnh vực đời sống.
3. Lớp thờ Tam phủ – Tứ phủ: Hình thành khoảng thế kỷ XVI với trung tâm là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, hoàn thiện hóa hệ thống điện thần cai quản 4 miền vũ trụ: Mẫu Thượng Thiên (Trời), Mẫu Thượng Ngàn (Rừng), Mẫu Thoải (Nước) và Mẫu Địa (Đất).

3. Điều kiện địa – văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ tác động như thế nào đến sự hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu?

Đồng bằng Bắc Bộ được bồi đắp bởi hệ thống sông Hồng (khoảng 100 triệu tấn phù sa/năm) và sông Thái Bình, tạo điều kiện thuận lợi cho nông nghiệp lúa nước. Tuy nhiên, khí hậu nhiệt đới gió mùa có 4 mùa rõ rệt nhưng diễn biến thất thường (hạn hán, lũ lụt, bão biển đan xen) khiến quá trình canh tác của nông dân phụ thuộc lớn vào tự nhiên. Tình trạng bất lực trước sức mạnh thiên nhiên đã thúc đẩy cư dân sùng bái các lực lượng tự nhiên và sản sinh tín ngưỡng cầu xin sự che chở từ các Mẫu thần cai quản trời, đất, sông nước và rừng núi.

4. Luận án đã sử dụng những cơ sở pháp luật lịch sử nào để chứng minh vị thế của người phụ nữ trong xã hội truyền thống?

Tác giả dẫn chứng các quy định pháp luật thời phong kiến Đại Việt:

• Pháp luật phong kiến năm 1471: Quy định con gái trưởng được quyền thừa kế và quản trị hương hỏa cúng tế khi gia đình không có con trai.
• Luật Hồng Đức năm 1478: Trao quyền cho người con gái được phép trình quan hủy hôn và trả lại sính lễ nếu người nam mắc ác tật hoặc phạm tội.
• Lê Triều hình luật (Điều 345): Quy định sau khi trừ 1/20 tài sản làm phần hương hỏa, toàn bộ gia sản của cha mẹ được chia đều cho tất cả các con, quyền lợi của con gái ngang bằng con trai.

5. Khái niệm "Hầu đồng" và các thành phần tham gia nghi lễ được định nghĩa như thế nào trong luận án?

Hầu đồng (hầu bóng, lên đồng) là nghi lễ chính của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – Tứ phủ, là hiện tượng nhập hồn nhiều lần của các vị Thánh vào thân xác ông đồng, bà đồng nhằm tái hiện hình ảnh thần linh để phán truyền, chữa bệnh và ban phúc lộc. Các thành phần tham gia gồm: thanh đồng (người thực hiện nghi lễ), thủ nhang/đồng đền (người cai quản đền phủ), cung văn (người hát và chơi nhạc cụ diễn xướng bài bản văn), hầu dâng/tứ trụ (người phụ giúp dâng lễ, thay trang phục, phát lộc) và con nhang, đệ tử.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hữu Thụ đã thực hiện việc tiếp cận tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ dưới góc độ triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Công trình đã phân tích sâu sắc các yếu tố địa – văn hóa, kinh tế – xã hội nông nghiệp lúa nước và sự dung hợp Tam giáo để luận giải nguồn gốc hình thành và sức sống của "nguyên lý Mẹ". Đồng thời, luận án đã làm rõ hệ thống vũ trụ quan Tứ phủ chất phác, nhân sinh quan thực tế hướng thiện, đạo lý tri ân tiền nhân và tinh thần đề cao phụ nữ trong cấu trúc tín ngưỡng bản địa. Đây là tài liệu khoa học có đóng góp lý luận và giá trị thực tiễn quan trọng, cung cấp cơ sở cho công tác nghiên cứu học thuật cũng như quản lý di sản văn hóa tín ngưỡng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình của tác giả liên quan đến luận án và danh mục tài liệu tham khảo. 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, MỘT SỐ KHÁI NIỆM ĐƢỢC DÙNG TRONG LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu Tín ngƣỡng thờ Mẫu là một loại hình tín ngƣỡng đã và đang đƣợc nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu ở những mức độ và góc độ khác nhau. Những công trình này có thể nằm độc lập hoặc nằm trong những công trình về tín ngƣỡng dân gian nói chung.

Những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian nói chung (trong đó tín ngưỡng thờ Mẫu được đề cập đến như một loại hình tín ngưỡng dân gian) Cho đến nay, vấn đề có hay không có cái gọi là “tín ngƣỡng dân gian” vẫn còn đang đƣợc các nhà nghiên cứu tranh luận. Mặc dù vậy, thuật ngữ “tín ngƣỡng dân gian” đã đƣợc dùng khá phổ biến trong các công trình khoa học cũng nhƣ trên các phƣơng tiện thông tin đại chúng. Trong số các công trình nghiên cứu về tín ngƣỡng dân gian của ngƣời Việt, hầu hết đều cho rằng tín ngƣỡng thờ Mẫu là một loại hình tín ngƣỡng dân gian. Tất nhiên, bên cạnh đó cũng có một số tác giả gọi tín ngƣỡng thờ Mẫu dƣới một tên gọi khác nhƣ: Đạo Mẫu, tục thờ Mẫu… Có thể kể đến những công trình nghiên cứu về tín ngƣỡng dân gian với sự thừa nhận tín ngƣỡng thờ Mẫu nhƣ là một bộ phận của loại hình tín ngƣỡng này nhƣ: Các hình thái tín ngưỡng tôn giáo Việt Nam của tác giả Nguyễn Đăng Duy [16].

Trong công trình này, tác giả cho rằng ở Việt Nam từ xƣa cho tới nay không hề có tôn giáo, mà chỉ có các hình thái tín ngƣỡng là: tín ngƣỡng 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thờ cúng Tổ tiên, tín ngƣỡng thờ Thần và tín ngƣỡng thờ Mẫu [16, tr. Tuy nhiên, theo tác giả, không thể gọi những loại hình tín ngƣỡng này là “tín ngƣỡng dân gian” đƣợc, bởi vì không hề có tín ngƣỡng dân gian, tín ngƣỡng bác học, tín ngƣỡng quý tộc, mà chỉ có tín ngƣỡng của cộng đồng ngƣời [16, tr. Mặc dù không coi tín ngƣỡng thờ Mẫu là một loại hình tín ngƣỡng dân gian, nhƣng tác giả Nguyễn Đăng Duy cũng không đồng tình với quan điểm coi tín ngƣỡng thờ Mẫu là một tôn giáo, theo tác giả, tín ngƣỡng thờ Mẫu chỉ là một loại hình “tín ngƣỡng” mà thôi. Trong đó, tác giả cho rằng, vấn đề cốt lõi của tín ngƣỡng thờ Mẫu chính là mong muốn về sự sinh sản, sự sinh sôi nảy nở, và, ngƣời Mẹ biểu tƣợng đầu tiên chính là Mẹ Cây [16, tr.

Tác giả cũng đề cập đến hiện tƣợng đồng bóng (thực chất là hiện tƣợng shaman giáo từ thời bộ lạc đƣợc tái hiện lại, là hiện tƣợng duy tâm, siêu hình, tƣ duy nhập thần [16, tr. 191]), hiện tƣợng thờ Mẫu Liễu Hạnh (mà theo tác giả, Mẫu Liễu xuất hiện là để nói lên thực tế lịch sử thế kỷ XVI – XVII; là kết quả của quá trình đấu tranh của văn hóa bản địa trƣớc sự tấn công của văn hóa phƣơng Tây (văn hóa Công giáo) du nhập vào Việt Nam lúc đó; là sự hoàn thiện triết lý thờ Mẫu [16, tr. 174-179]) cũng nhƣ một số không gian thiêng liêng của tín ngƣỡng thờ Mẫu nhƣ Phủ Dầy, Phủ Tây Hồ, Đền Bắc Lệ… Góp phần tìm hiểu tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam do Nguyễn Đức Lữ làm chủ biên [66]. Công trình này cho rằng, chúng ta nên và cần hiểu tín ngƣỡng dân gian nhƣ là một bộ phận của văn hóa dân gian, là loại hình tín ngƣỡng tôn giáo do chính nhân dân sáng tạo nên trên cơ sở những tri thức sai lạc dƣới dạng kinh nghiệm cảm tính từ cuộc sống thƣờng nhật của bản thân mình [66, tr.

Với cách hiểu về tín ngƣỡng dân gian nhƣ vậy, các tác giả trong công trình này đã coi tín ngƣỡng thờ Mẫu nhƣ là một loại hình tín ngƣỡng dân gian chứ không phải là tôn giáo. Theo đó, Tín ngưỡng thờ Mẫu 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] được hiểu là một hình thức tín ngưỡng dân gian để tôn vinh một người phụ nữ làm Thánh Mẫu, Vương mẫu… qua các hình thức sinh hoạt tín ngưỡng mà người ta có được sự che chở, giúp đỡ của các bậc thánh thần [66, tr. Bên cạnh việc đƣa ra khái niệm về tín ngƣỡng thờ Mẫu, công trình cũng chỉ ra một cách khái lƣợc nhất về điện thờ (với hệ thống tƣợng thờ) cùng nghi lễ hầu đồng trong tín ngƣỡng thờ Mẫu. Tiếp cận tín ngưỡng dân dã Việt Nam của tác giả Nguyễn Minh San [93].

Với công trình này, tác giả không sử dụng thuật ngữ tín ngƣỡng dân gian mà lại đƣa ra thuật ngữ tín ngƣỡng dân dã. Nhƣng, về thực chất, hai thuật ngữ này là giống nhau khi đều dùng để chỉ những loại hình tín ngƣỡng nhƣ: tín ngƣỡng phồn thực, tín ngƣỡng sùng bái tự nhiên, tín ngƣỡng sùng bái con ngƣời [93, tr. Trong công trình của mình, tác giả Nguyễn Minh San cũng coi tín ngƣỡng thờ Mẫu là một loại hình tín ngƣỡng dân dã, tác giả tập trung trình bày về điện thờ, hệ thống tƣợng thờ cũng nhƣ không gian xung quanh điện thờ; Một số nghi lễ cơ bản trong tín ngƣỡng thờ Mẫu nhƣ: lễ hầu đồng, lễ tiễn căn, lễ đội bát nhang… Trên cơ sở những phân tích này, tác giả đã khẳng định tín ngƣỡng thờ Mẫu bắt nguồn từ ý thức tƣởng nhớ tổ tiên, nó xuất phát từ lòng tôn kính, vì sự nhớ ơn, vì sự tin tƣởng và cũng vì ảnh hƣởng của đạo Lão [93, tr. Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam do Ngô Đức Thịnh chủ biên [104].

Công trình này đƣợc chia làm 2 phần, trong đó, phần thứ nhất phác họa về tín ngƣỡng dân gian của các dân tộc Việt Nam, theo đó, công trình đi sâu nghiên cứu 6 loại hình tín ngƣỡng dân gian tiêu biểu là thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng làng, thờ Chử Đồng Tử, thờ Đức Thánh Trần, tín ngƣỡng nghề nghiệp, và tín ngƣỡng thờ Mẫu (tác giả gọi là Đạo Mẫu – Đạo ở đây đƣợc hiểu là con đƣờng, cách thức đƣa con ngƣời đạt tới niềm tin vào cái thiêng liêng, siêu nhiên. Đạo, theo nghĩa rộng có thể bao gồm cả một số 10 (LUAN.bo TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hình thức tín ngƣỡng và tôn giáo, theo nghĩa hẹp là để chỉ một số hình thức tín ngƣỡng có xu hƣớng phát triển trở thành tôn giáo sơ khai hay tôn giáo dân gian [104, tr. Phần thứ hai trình bày một số hình thức văn hóa nghệ thuật dân gian có mối quan hệ mật thiết với tôn giáo, tín ngƣỡng nhƣ: âm nhạc, múa, tranh tƣợng thờ, văn học dân gian, các sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Tín ngƣỡng thờ Mẫu (Đạo Mẫu) đƣợc trình bày trong công trình này chủ yếu đƣợc nghiên cứu dƣới góc độ văn hóa.

Theo đó, công trình đã trình bày những yếu tố cấu thành của tín ngƣỡng thờ Mẫu có liên quan nhiều đến văn hóa nhƣ: điện thờ (với hệ thống tƣợng thờ và vị trí của chúng trong điện thờ), thần tích (văn học dân gian Đạo Mẫu), lễ hội và nghi lễ cơ bản (lễ hầu đồng) của tín ngƣỡng thờ Mẫu. Ngoài những công trình nghiên cứu về tín ngƣỡng dân gian đƣợc xuất bản dƣới dạng sách thì cũng có một số công trình nghiên cứu tín ngƣỡng dân gian dƣới dạng các bài báo trên các tạp chí nghiên cứu chuyên ngành nhƣ: Nguyễn Tri Nguyên (2004), “Bản chất và đặc trƣng tín ngƣỡng dân gian”, Tạp chí Di sản văn hóa số 7, Nguyễn Quốc Phẩm (1998), “Góp bàn về tín ngƣỡng dân gian và mê tín dị đoan”, Tạp chí Văn hoá nghệ thuật số 11,… Những bài báo này tuy không trình bày và phân tích nội dung của tín ngƣỡng thờ Mẫu, nhƣng lại đƣa ra những cách hiểu khác nhau về tín ngƣỡng dân gian nói chung, cũng nhƣ đặc điểm, những giá trị và hạn chế của nó đối với xã hội…. Nhìn chung, thông qua các công trình nghiên cứu về tín ngƣỡng dân gian và tín ngƣỡng thờ Mẫu này, tác giả đã kế thừa và vận dụng vào luận án của mình trong việc đƣa ra những cách hiểu cũng nhƣ những dấu hiệu đặc trƣng của tín ngƣỡng dân gian. Thông qua đó, phần nào cũng làm rõ sự ảnh hƣởng giữa tín ngƣỡng thờ Mẫu với các loại hình tín ngƣỡng dân gian khác 11 (LUAN.bo TIEU LUAN MOI download : [e-mail] của ngƣời Việt nói chung và ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ nói riêng nhƣ: tín ngƣỡng phồn thực, tín ngƣỡng thờ các hiện tƣợng tự nhiên,… 1.

Những công trình nghiên cứu chuyên sâu về tín ngưỡng thờ Mẫu Bên cạnh những công trình nghiên cứu chung về tín ngƣỡng dân gian (trong đó tín ngƣỡng thờ Mẫu là một bộ phận), thì cũng đã có một lƣợng tƣơng đối các công trình nghiên cứu về tín ngƣỡng thờ Mẫu một cách tổng quan, và một số ít các công trình nghiên cứu chuyên sâu vào những yếu tố riêng lẻ của tín ngƣỡng thờ Mẫu nhƣ: không gian thờ cúng, thời gian thờ cúng, nghi lễ thờ cúng…. - Những công trình nghiên cứu tổng quan về tín ngưỡng thờ Mẫu “Đạo Mẫu ở Việt Nam” (2 tập) do Ngô Đức Thịnh làm chủ biên, Nhà xuất bản Văn hóa dân gian, 2002. Đây đƣợc coi là một tác phẩm lớn nghiên cứu một cách cơ bản và tƣơng đối toàn diện về tín ngƣỡng thờ Mẫu. Tác giả đã tiếp cận hiện tƣợng tín ngƣỡng này chủ yếu dƣới góc độ văn hoá và phần nào cũng chỉ ra đƣợc phƣơng diện tín ngƣỡng tôn giáo.

Trong tập 1, tác giả đã xem xét một cách hệ thống các khía cạnh thần tích, truyền thuyết, điện thần, nghi lễ thờ cúng và lễ hội của tín ngƣỡng thờ Mẫu nói chung. Đồng thời, tác giả cũng đi sâu tìm hiểu những loại hình thờ Mẫu phổ biến ở các địa phƣơng trải dài từ Bắc vào Nam nhƣ: Thờ Mẫu ở Bắc bộ (với hình tƣợng thờ Mẫu Liễu ở Phủ Giầy, Phủ Tây Hồ và Lạng Sơn), Thờ Mẫu ở Huế (với hình tƣợng bà Mẹ Chăm), Thờ Mẫu ở Nam Bộ và ở Tây Nguyên.Trên cơ sở những sự phân tích đó, công trình đi đến khẳng định rằng tục thờ Mẫu là một hiện tƣợng văn hóa dân gian tổng thể đang trong xu thế phát triển trở thành một hình thái tôn giáo dân gian sơ khai với rất nhiều các giá trị về văn hóa, nghệ thuật… cũng nhƣ còn một số những hạn chế trong hoạt động của nó.