đặt vấn đề về mối quan hệ giữa tâm lý “đám đông” và thực hành tôn giáo tập thể có xu hướng thiếu tích cực và khó kiểm soát về ý nghĩa văn hóa - xã hội của nó. 15 Qua các công trình nghiên cứu về cộng đồng PG Việt Nam, chúng ta thấy vai trò của từng cộng đồng trong việc lan tỏa giá trị của Phật pháp. Mỗi tổ chức/ hội đoàn PG được cơ cấu, vận hành, kết nối theo phương thức khác nhau, nghiên cứu về lịch sử hình thành tổ chức/hội đoàn PG chính là nghiên cứu về lịch sử PG Việt Nam qua các thời kỳ. Những nghiên cứu về gia đình Phật tử thế giới và Việt Nam 1.
Trên thế giới Những nghiên cứu về GĐPT trên thế giới đã cho thấy tầm quan trọng của 7% dân số được cho là tín đồ của đạo Phật. Các nhiên cứu về GĐPT tập trung nhiều ở Thái Lan (nơi 90% dân số theo đạo Phật), Nhật Bản (35% dân số theo Đạo Phật), ở Trung Quốc (18% dân số theo đạo Phật) và khu vực Đông Nam Á (như Myanma, Indonexia, Singapor, Việt Nam…) GĐPT được xem xét đến trên nhiều phương diện, khía cạnh khác nhau nhằm khắc họa mối quan hệ giữa các thành viên trong GĐPT.Katz (2019) đã cố gắng cung cấp một cái nhìn tổng quan về cách các Phật tử Trung Quốc hiện đại làm việc để kết hợp giữa tu luyện bản thân và cuộc sống gia đình, với trọng tâm là lý tưởng về “gia đình được Phật hóa” được thể hiện trong các tác phẩm của Phật tử tại gia Chen Hailiang (1910-1983), đã đưa ra lời khuyên về tinh thần và vật chất cho những độc giả đang cố gắng đạt được trạng thái cân bằng giữa yêu cầu tôn giáo và chuẩn mực xã hội. Do làm việc rộng rãi với những người đàn ông và phụ nữ Phật giáo trẻ tuổi đang tìm kiếm vợ/chồng, lập gia đình riêng, các tác phẩm của Chen chú ý nhiều đến các vấn đề giới tính và tình dục, bao gồm sinh con, kinh nguyệt, thủ dâm, v. Tầm nhìn của Chen về đời sống GĐPT hiện đại làm sáng tỏ những quá trình thay đổi đáng kể diễn ra vào đầu thế kỷ XX, với việc giới tinh hoa thành thị của tôn giáo đó đang tìm cách xác định cách tiếp cận của họ đối với Phật giáo theo cách vừa duy trì cam kết của họ đối với hoạt động xã hội, vừa tạo cơ sở cho một thực hành tôn giáo phong phú.
Dữ liệu nêu bật sự phức tạp của tư tưởng Phật giáo trong thời kỳ hiện đại, sự tương tác giữa các bài thuyết giáo về tôn giáo và những bài giảng khác được lưu hành vào thời điểm đó, và sự liên quan tiếp tục của những vấn đề này trong các xã hội Trung Quốc ngày nay trên khắp thế giới. [119] 16 Từ góc nhìn của sức khỏe tinh thần, với phương pháp nghiên cứu hiện tượng học và nghiên cứu trường hợp, Kongsuwan W. Mục đích của các nghiên cứu này là khám phá kinh nghiệm từ những người chăm sóc người bị bệnh nặng để hiểu quan điểm của họ. Kết quả được rút ra là: chăm sóc thuộc niềm tin Phật giáo, là biểu hiện của từ bi, quản lý, chấp nhận và đau khổ.
Với nhiều nan giải từ bệnh tâm thần, ung thư, bệnh AIDS tác động mạnh đến cuộc sống của họ, nhưng những người chăm sóc là Phật tử vẫn có thể tiếp tục chịu đựng để duy trì lòng từ bi, sự quản lý và chấp nhận trong việc chăm sóc những người thân bị bệnh nặng của họ. Theo họ, được như vậy là do có niềm tin Phật giáo. Tương tự, nghiên cứu của Waraporn Kongsuwan, Orapan Chaipetch, Yaowarat Matchim (2012): “Góc nhìn của các GĐPT Thái Lan về một cái chết êm đềm trong ICU”5 [120], qua nghiên cứu những thành viên GĐPT chăm sóc người thân của họ khi hấp hối trong ICU, để tìm hiểu về cái chết êm đềm trong khái niệm của họ. Đó là, có 5 yếu tố cốt lõi của một cái chết êm đềm được các thành viên GĐPT Thái Lan mô tả: biết cái chết đang đến gần; chuẩn bị cho một trạng thái tâm trí bình yên; không đau khổ; ở bên gia đình và không cô đơn; và các thành viên trong gia đình không để tang.
Những nghiên cứu này đã khắc họa rõ nét ảnh hưởng của Phật pháp trong các GĐPT. Sự khác biệt giữa gia đình theo đạo Phật và gia đình bình thường được tìm thấy ở những khoảnh khắc khó khăn, thử thách đối với các thành viên trong gia đình. Cách họ đón nhận đau thương, ứng xử và cùng nhau vượt qua khó khăn trong cuộc sống theo một cách tích cực là nhờ có Phật pháp. Điều này thực sự khác biệt và góp phần giảm bớt khó khăn trong cuộc sống.
Những nghiên cứu về gia đình Phật tử ở Việt Nam Tại Việt Nam, tổ chức GĐPT được đề cập trong các công trình viết về lịch sử PG Việt Nam và phong trào chấn hưng PG tại Việt Nam của các tác giả Trần 5 ICU là phòng chăm sóc tích cực với công nghệ kỹ thuật hiện đại nhằm cứu sống bệnh nhân có bệnh lý cực kỳ nặng ảnh hưởng tính mạng 17 Thiều (2006), Lê Tâm Đắc (2012), Dương Thanh Mừng (2015), (2017) (2019). Bàn về sự hình thành của GĐPT, nhiều nhà nghiên cứu đều khẳng định sự ra đời của tổ chức này gắn liền với lịch sử PG Huế và phong trào chấn hưng PG tại Huế. Trong bài viết “Khái lược sự phát triển của Phật giáo Thừa Thiên - Huế giai đoạn 1930 - 1945” (2006), Trần Thiều đã khái lược giai đoạn 1930 - 1945, giai đoạn mà tình hình nước ta diễn ra nhiều biến chuyển lớn về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, xuất hiện nhiều giai cấp cũng như tôn giáo với phong trào đấu tranh của quần chúng mang sắc thái mới. Để duy trì sự tồn tại và phát triển của tôn giáo mình, các cao tăng PG có trách nhiệm phải chấn chỉnh, để phát triển theo tiến trình lịch sử của nước nhà, cứu vãn hiện trạng PG đang có sự phân hóa, tạo niềm tin cho Phật tử.
Cũng trong giai đoạn này, GĐPT ra đời. “GĐPT là tổ chức từ nhi đồng, thiếu niên, thanh niên nam nữ Phật tử, tiền thân của GĐPT là Đoàn Phật học Đức dục, rồi Gia đình Phật hóa phổ (GĐPHP). Năm 1950, Hội nghị GĐPT đầu tiên được khai mạc tại tổ đình Từ Đàm, Huế và danh hiệu “GĐPT” chính thức xuất phát từ Hội nghị này. 29] Phong trào chấn hưng PG ở cả 3 miền Bắc, Trung, Nam trong những thập niên 30, 40 của thế kỷ XX đã thổi bùng lên truyền thống yêu nước và ý thức trách nhiệm đối với dân tộc và đạo pháp của Tăng, Ni Phật tử.
Trong bối cảnh đất nước đang chịu chiến tranh, cần sức mạnh đoàn kết để bảo vệ đất nước. Tinh thần đoàn kết đấu tranh vì độc lập tự do lan rộng ảnh hưởng mạnh mẽ đến PG. Cư sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám đã ý thức được rằng muốn có sức mạnh thực sự cần phải cùng nhau đoàn kết, tập hợp thanh, thiếu niên cùng đứng chung trong một tổ chức để chấn hưng đạo pháp, bảo vệ văn hóa truyền thống, góp phần đấu tranh giải phóng dân tộc. Đó là lý do để tiến hành Đoàn Phật học Đức dục - Gia đình Phật hóa phổ - Ban đồng ấu ra đời để phục vụ xã hội, phục vụ trong hoạt động giáo dục thanh, thiếu niên Phật tử.
Đoàn Phật học Đức dục, GĐPHP, Ban Đồng Ấu đều là các tổ chức tiền thân của GĐPT. Bàn đến phong trào chấn hưng PG tại miền Trung và miền Nam, Dương Thanh Mừng trong hàng loạt những nghiên cứu của mình có đề cập đến sự ra đời của tổ chức GĐPT là một nội dung của phong trào chấn hưng PG lúc bấy giờ. 18 Những nghiên cứu về phong trào chấn hưng PG ở Việt Nam đã cho chúng ta cái nhìn toàn cảnh về bối cảnh hình thành, ra đời của tổ chức GĐPT, thành tựu của GĐPT cũng là thành tựu của Phật giáo nước nhà trong bối cảnh lịch sử đặc biệt. Phát triển tổ chức GĐPT là một trong những nội dung quan trọng của phong trào chấn hưng Phật giáo tại miền Trung.
Bên cạnh việc nhấn mạnh bối cảnh, một số học giả về sau có nghiên cứu sâu về đóng góp của cư sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám (1897-1969) - người sáng lập GĐPT - trong việc hoàn thiện cơ cấu tổ chức, tôn chỉ, mục đích, nội quy GĐPT từ những năm 1951 trở về sau. Trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học Cư sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám và những đóng góp với An Nam Phật học hội do Viện Nghiên cứu Tôn giáo phối hợp với Viện Nghiên cứu Phật học VN, Học viện PG Việt Nam tại Huế, Ban trị sự GHPGVN TP Huế, Ban trị sự GHPGVN tỉnh Quảng Nam tổ chức tháng 4/2019 tại TP Huế đã tập hợp rất nhiều bài viết về ông Lê Đình Thám. Từ năm 1934 - 1945 là những năm hoàn chỉnh các tổ chức của Phật giáo và hệ thống đào tạo Tăng tài, các lớp Phật học cho thanh niên. Kết quả mà ông đã đóng góp được trong những năm tháng ấy là: một thế hệ tăng sĩ tài ba đã nở rộ, làm nền tảng tuyên truyền phát huy chánh pháp, đoàn kết Tăng Ni và Phật tử, bảo vệ Phật pháp trước những khó khăn lúc bấy giờ.
Trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học Cư sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám và những đóng góp với An Nam Phật học hội (2019), đáng chú ý là bài viết của Nguyễn Thị Minh Nguyệt. Trong công trình nghiên cứu “Bác sĩ Tâm Minh - Lê Đình Thám (1897-1969) - Người thầy lớn của Gia đình Phật tử Việt Nam, tác giả viết: “Ngài chính là vị đã sáng lập ra tổ chức GĐPT Việt Nam (GĐPTVN). Từ những ý tưởng ban đầu của Tâm Minh Lê Đình Thám nay đã biến thành hiện thực và GĐPTVN đã được hình thành và không ngừng phát triển. Cho đến nay, đã trên 70 năm GĐPT là một tổ chức giáo dục thanh thiếu niên có bề dày truyền thống, có uy tín lớn đối với cộng đồng xã hội.293] Ngoài ra, còn có những bài viết giải thích cách hiểu “gia đình” trong cụm từ GĐPT của các tác giả Thích Minh Châu (1952), Lê Tâm Đắc, Nguyễn Đức Sự (2011).
Trong bài viết có nhan đề: “Vì sao Gia đình Phật tử ra đời”, Thích Minh Châu đã khẳng định: “GĐPT không phải là cơ quan chuyên môn lo tuyên truyền 19 đạo Phật để lôi cuốn tín đồ Phật tử. GĐPT chỉ là một tổ chức gia đình thanh thiếu niên dựa trên nền tảng giáo lí nhà Phật, tạo cho đời sống thanh thiếu niên một đời sống chơn chánh, lợi ích cho mình và cho mọi người.