Tín Ngưỡng Của Người Hoa Ở Thành Phố Hội An, Tỉnh Quảng Nam

Luận án tiến sĩ phân tích tín ngưỡng của người hoa ở thành phố hội an tỉnh quảng nam hiện nay, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Võ Duy Nghĩa
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Minh
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Nhân Học
• Đề tài: Tín Ngưỡng Của Người Hoa Tại Thành Phố Hội An, Tỉnh Quảng Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về người Hoa và tín ngưỡng người Hoa ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về người Hoa và tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam
• 1.4. Một số khái niệm cơ bản
• 1.5. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.6. Khái quát về thành phố Hội An và người Hoa ở Hội An
• 1.6.1. Khái quát về thành phố Hội An
• 1.6.2. Khái quát về người Hoa ở thành phố Hội An
• 1.7. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC HÌNH THỨC TÍN NGƯỠNG VÀ THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI HOA Ở HỘI AN HIỆN NAY
• 2.1. Khái quát về tín ngưỡng và thực trạng tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An
• 2.2. Khái quát về tín ngưỡng của người Hoa
• 2.3. Thực trạng tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An. Thực hành tín ngưỡng trong cộng đồng
• 2.3.1. Thờ Tiền hiền, Hậu hiền
• 2.3.2. Thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu
• 2.3.3. Thờ Môn thần. Thờ Quan Thánh Đế Quân (Quan Công)
• 2.3.4. Thờ Bắc Đế Trấn Vũ (Huyền Thiên Đại Đế)
• 2.3.5. Thờ âm linh, âm hồn
• 2.3.6. Thờ thần Phục Ba
• 2.4. Thực hành tín ngưỡng trong gia đình
• 2.4.1. Thờ cúng tổ tiên
• 2.4.2. Thờ Ngũ tự gia đường
• 2.4.3. Thờ Thần Tài, Thổ Địa
• 2.5. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ, XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI VÀ GIẢI PHÁP BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI HOA Ở HỘI AN TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY
• 3.1. Giá trị tín ngưỡng trong đời sống người Hoa. Giá trị thể hiện thế giới quan dân gian và giải tỏa tâm linh
• 3.2. Giá trị cố kết cộng đồng cư trú và tộc người
• 3.3. Giá trị giữ gìn và thể hiện lịch sử, bản sắc văn hóa tộc người
• 3.4. Giá trị giáo dục truyền thống
• 3.5. Xu hướng biến đổi tín ngưỡng
• 3.5.1. Biến đổi tín ngưỡng
• 3.5.2. Xu hướng biến đổi
• 3.5.3. Nguyên nhân biến đổi
• 3.6. Những vấn đề đặt ra và giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị tín ngưỡng
• 3.6.1. Những vấn đề đặt ra
• 3.6.2. Giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An trong bối cảnh hiện nay
• 3.7. Tiểu kết Chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng quan về tín ngưỡng người Hoa tại Hội An hiện nay

Tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An là một phần quan trọng của di sản văn hóa nơi đây, hình thành qua nhiều thế kỷ di cư và giao thoa văn hóa. Nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian người Hoa tại Hội An có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Việc tìm hiểu những hình thức sinh hoạt và đời sống tâm linh người Hoa Hội An giúp nhận diện sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa, thể hiện qua các loại hình và sinh hoạt tín ngưỡng, từ đó đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị tín ngưỡng của cộng đồng này. Luận án tập trung làm rõ sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa ở Việt Nam nói chung và Việt - Hoa ở Hội An nói riêng, được biểu hiện thông qua các loại hình và sinh hoạt tín ngưỡng, từ đó đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị tín ngưỡng của cộng đồng này trong bối cảnh mới. Người Hoa định cư ở Việt Nam qua nhiều làn sóng di cư. Hiện nay, sau quá trình hòa nhập và giao thoa văn hóa đã mang đến cho cộng đồng người Hoa nhiều nét độc đáo, thu hút sự nghiên cứu dưới nhiều góc độ.

1.1. Tình hình nghiên cứu về người Hoa và tín ngưỡng ở Việt Nam

Các nghiên cứu về người Hoa ở Việt Nam đã tập trung vào nhiều khía cạnh như kinh tế, xã hội, văn hóa và lịch sử. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa tâm linh người Hoa Hội An còn hạn chế. Cần thiết có những nghiên cứu hệ thống, toàn diện hơn để làm rõ những đặc trưng và giá trị của tín ngưỡng người Hoa. Các nghiên cứu về người Hoa ở Việt Nam đã tập trung vào nhiều khía cạnh như kinh tế, xã hội, văn hóa và lịch sử. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa tộc người Hoa ở Hội An và về tín ngưỡng của họ ở nơi đây vẫn còn thiếu.

1.2. Khái quát về lịch sử hình thành cộng đồng người Hoa ở Hội An

Hội An từng là một trung tâm giao thương quan trọng, thu hút nhiều thương nhân từ khắp nơi trên thế giới, trong đó có người Hoa. Quá trình định cư và phát triển của người Hoa tại Hội An đã tạo nên một cộng đồng đa dạng với những phong tục tập quán và tín ngưỡng riêng. Hội An là một thành phố năng động trực thuộc tỉnh Quảng Nam, đang vươn mình mạnh mẽ. Nhắc đến Hội An, ngoài biểu tượng Chùa Cầu, phố cổ, lễ hội hoa đăng, làng nghề truyền thống, phố người Hoa, 2 phố người Nhật, hội quán Phúc Kiến, thành phố của môi trường, người ta còn nghĩ đến “thành phố của du lịch”.

II. Các hình thức thờ cúng và thực hành tín ngưỡng tại Hội An

Người Hoa ở Hội An thực hành nhiều hình thức tín ngưỡng khác nhau, bao gồm thờ cúng tổ tiên, thờ các vị thần linh, và tham gia các lễ hội truyền thống. Các miếu thờ Hội An và hội quán Hội An là những trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng. Sự pha trộn giữa các tín ngưỡng bản địa và tín ngưỡng truyền thống Trung Hoa tạo nên sự độc đáo trong tín ngưỡng Tam Giáo người Hoa tại Hội An. Trong quá trình nhập cư và hình thành cộng đồng người Hoa, họ đã cố kết với nhau từ trong sinh hoạt đến lao động và sáng tạo, lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc, trong đó có hệ thống các tín ngưỡng mang nhiều giá trị đặc trưng.

2.1. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Hoa

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên người Hoa là một trong những tín ngưỡng quan trọng nhất, thể hiện lòng hiếu thảo và sự kính trọng đối với những người đã khuất. Bàn thờ tổ tiên thường được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong nhà. Thờ cúng tổ tiên không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm tự hào của mỗi gia đình. Việc thờ cúng tổ tiên thể hiện lòng biết ơn và mong muốn được tổ tiên phù hộ độ trì cho con cháu.

2.2. Các lễ hội truyền thống và nghi lễ cộng đồng của người Hoa

Các lễ hội người Hoa Hội An như Tết Nguyên Đán, Tết Thanh Minh, Tết Đoan Ngọ, Tết Trung Thu... là những dịp quan trọng để cộng đồng tụ họp, giao lưu và thể hiện bản sắc văn hóa. Các nghi lễ cộng đồng thường được tổ chức tại các hội quán và miếu thờ, thu hút đông đảo người dân tham gia. Kể từ khi di cư tới Việt Nam và thành phố Hội An đến nay, với truyền thống đó, cộng đồng cư dân người Hoa đã bảo lưu, tiếp thu cái mới để phát triển, làm phong phú thêm các giá trị văn hóa nói chung, các loại hình tín ngưỡng truyền thống nói riêng.

2.3. Tín ngưỡng thờ thần biển của người Hoa tại Hội An

Do Hội An có vị trí ven biển nên tín ngưỡng biển người Hoa cũng khá phát triển. Người Hoa thường thờ các vị thần biển để cầu mong bình an và may mắn trong các hoạt động đi biển, buôn bán đường biển. Các miếu thờ thần biển thường được xây dựng ở gần bờ biển hoặc các khu vực có hoạt động thương mại đường biển sầm uất.

III. Giá trị và ý nghĩa của tín ngưỡng người Hoa đối với xã hội

Tín ngưỡng và xã hội người Hoa Hội An đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và củng cố các giá trị đạo đức, văn hóa và xã hội của cộng đồng. Tín ngưỡng giúp giải tỏa tâm linh, củng cố niềm tin và tạo nên sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng. Giá trị tín ngưỡng trong đời sống người Hoa thể hiện thế giới quan dân gian và giải tỏa tâm linh, cố kết cộng đồng cư trú và tộc người, giữ gìn và thể hiện lịch sử, bản sắc văn hóa tộc người, và giáo dục truyền thống.

3.1. Giá trị cố kết cộng đồng và duy trì bản sắc văn hóa

Tín ngưỡng là một yếu tố quan trọng giúp vai trò tín ngưỡng trong cộng đồng người Hoa gắn kết các thành viên, duy trì và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống. Các hoạt động tín ngưỡng chung tạo cơ hội cho mọi người gặp gỡ, giao lưu và chia sẻ kinh nghiệm. Đồng thời, các nghi lễ và lễ hội cũng là dịp để truyền dạy các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ.

3.2. Tín ngưỡng như một nguồn lực tinh thần và hỗ trợ xã hội

Tín ngưỡng mang lại nguồn lực tinh thần to lớn cho người Hoa, giúp họ vượt qua những khó khăn trong cuộc sống. Các hoạt động tín ngưỡng thường đi kèm với các hoạt động từ thiện, giúp đỡ những người có hoàn cảnh khó khăn trong cộng đồng. Tín ngưỡng cũng giúp tạo ra một môi trường sống an bình và hài hòa.

IV. Thực trạng và thách thức trong bảo tồn tín ngưỡng người Hoa

Trong bối cảnh hiện đại, thực trạng bảo tồn tín ngưỡng người Hoa tại Hội An đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự mai một của các giá trị truyền thống, sự ảnh hưởng của văn hóa ngoại lai và sự thay đổi trong lối sống của giới trẻ. Cần có những giải pháp hiệu quả để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của tín ngưỡng bản địa hóa này. Hiện nay, sự biến chuyển của đời sống kinh tế và xã hội, đặc biệt là văn hóa truyền thống các dân tộc trong bối cảnh đổi mới và hội nhập luôn cần có những nghiên cứu toàn diện, hệ thống nhằm phát hiện những xu hướng vận động, biến đổi để kịp thời ứng phó với những tác động không mong muốn.

4.1. Sự biến đổi tín ngưỡng do tác động của quá trình hội nhập

Quá trình hội nhập quốc tế mang đến nhiều cơ hội phát triển kinh tế - xã hội, nhưng đồng thời cũng tạo ra những thách thức đối với việc bảo tồn văn hóa truyền thống. Sự du nhập của các giá trị văn hóa ngoại lai có thể làm xói mòn các giá trị tín ngưỡng truyền thống của người Hoa. Cần có sự cân bằng giữa việc tiếp thu những giá trị mới và bảo tồn những giá trị văn hóa cốt lõi.

4.2. Thiếu hụt nguồn lực và sự quan tâm đến bảo tồn tín ngưỡng

Việc bảo tồn tín ngưỡng người Hoa đòi hỏi nguồn lực tài chính và nhân lực đáng kể. Tuy nhiên, sự quan tâm của các cấp chính quyền và cộng đồng đến vấn đề này còn hạn chế. Cần tăng cường đầu tư và nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo tồn văn hóa truyền thống.

V. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng người Hoa

Để bảo tồn và phát huy các giá trị tín ngưỡng người Hoa tại Hội An, cần có những giải pháp bảo tồn tín ngưỡng toàn diện và đồng bộ, bao gồm việc tăng cường giáo dục về văn hóa truyền thống, hỗ trợ các hoạt động tín ngưỡng cộng đồng, và phát triển du lịch văn hóa gắn liền với tín ngưỡng. Việc quảng bá du lịch văn hóa Hội An và phát triển du lịch tín ngưỡng là một hướng đi tiềm năng. Nghiên cứu tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa ở nước ta trong quá trình phát triển và hội nhập thời kỳ đương đại để từ đó có định hướng bảo tồn, khai thác hợp lí các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống thực tiễn của người Hoa hiện nay là cần thiết.

5.1. Tăng cường giáo dục và truyền bá văn hóa truyền thống

Giáo dục về văn hóa truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và lòng tự hào của thế hệ trẻ đối với các giá trị văn hóa của dân tộc. Cần đưa các nội dung về văn hóa và tín ngưỡng người Hoa vào chương trình giáo dục ở các cấp học. Đồng thời, cần khuyến khích các hoạt động văn hóa nghệ thuật nhằm truyền bá văn hóa truyền thống đến cộng đồng.

5.2. Phát triển du lịch văn hóa gắn liền với tín ngưỡng

Phát triển du lịch văn hóa là một kênh quan trọng để giới thiệu và quảng bá các giá trị văn hóa và tín ngưỡng của người Hoa đến du khách trong và ngoài nước. Cần xây dựng các sản phẩm du lịch đặc sắc gắn liền với các di tích lịch sử, kiến trúc tín ngưỡng và các lễ hội truyền thống của người Hoa. Phát triển du lịch tín ngưỡng cũng cần đảm bảo tính bền vững và tôn trọng các giá trị văn hóa địa phương.

VI. Kết luận và triển vọng nghiên cứu về tín ngưỡng người Hoa

Nghiên cứu về tín ngưỡng người Hoa tại Hội An có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng. Kết quả nghiên cứu có thể cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và giải pháp phù hợp để bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Hội An. Đồng thời, nghiên cứu này cũng mở ra những hướng nghiên cứu mới về tín ngưỡng và văn hóa của các cộng đồng người Hoa khác ở Việt Nam. Do đó, rất cần có một nghiên cứu mang tính hệ thống về những hình thức tín ngưỡng và các cơ sở sinh hoạt tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An nhằm bảo tồn văn hóa truyền thống và phục vụ thiết thực cho du lịch, nhất là quảng bá cho du khách ở trong và ngoài nước vào thời gian trước, trong và sau khi đã đến du lịch nơi đây.

6.1. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về người Hoa và văn hóa

Nghiên cứu sâu hơn về sự ảnh hưởng của tín ngưỡng người Hoa đến sự phát triển kinh tế - xã hội của Hội An. Nghiên cứu so sánh tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An với các cộng đồng người Hoa khác ở Việt Nam và trên thế giới. Nghiên cứu về vai trò của tín ngưỡng trong việc duy trì sự gắn kết cộng đồng và giải quyết các vấn đề xã hội.

6.2. Tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là trách nhiệm của toàn xã hội, góp phần xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Cần có sự chung tay của các cấp chính quyền, cộng đồng và các tổ chức xã hội để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của người Hoa nói riêng và của các dân tộc khác ở Việt Nam nói chung.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam hiện nay" do nghiên cứu sinh Võ Duy Nghĩa thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (năm 2022), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Văn Minh, thuộc ngành Nhân học (mã số: 9 31 03 02).

Về tính cấp thiết, người Hoa định cư tại Việt Nam qua nhiều làn sóng di cư lịch sử. Khi đến vùng đất mới như đô thị thương cảng Hội An, việc thiết lập chỗ dựa tâm linh thông qua việc bảo lưu và thực hành các tín ngưỡng truyền thống là nhu cầu thiết yếu nhằm cố kết cộng đồng và thích ứng với môi trường sống mới. Trải qua tiến trình lịch sử và đặc biệt là từ sau mốc Đổi mới năm 1986 đến nay, bối cảnh kinh tế - xã hội, quá trình đô thị hóa và sự phát triển du lịch tại Hội An đã tạo ra những tác động nhiều chiều đến đời sống văn hóa của cư dân. Trong khi đó, việc nghiên cứu có hệ thống và chuyên sâu về tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa tại địa bàn này vẫn còn những khoảng trống nhất định. Do đó, luận án được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác bảo tồn di sản văn hóa và hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

Mục đích nghiên cứu của luận án là nhận diện các hình thức sinh hoạt và giá trị tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam; làm rõ sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa biểu hiện qua tín ngưỡng, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng trong bối cảnh hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể qua 3 nội dung:

1. Khảo sát, tìm hiểu có hệ thống về những đặc điểm của tín ngưỡng người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam hiện nay thông qua: sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng và trong gia đình.
2. Phân tích những giá trị, làm rõ thực trạng biến đổi, những vấn đề đặt ra của tín ngưỡng người Hoa ở Hội An trong bối cảnh giao lưu và hội nhập hiện nay.
3. Đề xuất một số giải pháp góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam trong điều kiện hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu là tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam hiện nay, bao gồm: tín ngưỡng thờ thần, thờ cúng tổ tiên, thực hành nghi lễ, lễ hội dân gian ở phạm vi gia đình và cộng đồng.

Phạm vi nghiên cứu được xác định:

• Về nội dung: Hiện trạng tín ngưỡng, các giá trị cơ bản, sự biến đổi và những vấn đề đặt ra trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị tín ngưỡng người Hoa tại Hội An ở cấp độ cộng đồng và gia đình (có kết hợp tín ngưỡng dòng họ).
• Về không gian: Địa bàn thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam (tập trung khảo sát sâu tại các phường trung tâm như phường Minh An).
• Về thời gian: Trọng tâm nghiên cứu là thời điểm hiện tại, lấy mốc thời gian từ năm 1986 đến năm 2021 để so sánh sự biến đổi, đồng thời kết hợp xem xét các tiến trình lịch sử liên quan.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong luận án, tác giả đã tiến hành điểm luận và phân loại nguồn tài liệu nghiên cứu liên quan đến người Hoa và tín ngưỡng người Hoa theo các nhóm công trình trong và ngoài nước:

Về các công trình nghiên cứu ở nước ngoài:

• Các nghiên cứu giai đoạn trước năm 1975 khảo sát về người Hoa tại Việt Nam gồm: J.de Kermadec (1955) với Cholon ville chinoise mô tả tang ma và kiêng kỵ của người Hoa Chợ Lớn; công trình của Bộ quân lực Hoa Kỳ (1966) Minority groups in the Republic of Viet Nam (chương 22 khảo sát dân số, chính sách và sinh hoạt kinh doanh của người Hoa); Fujiwara Ruchiro (1974) nghiên cứu chính sách đối với dân Trung Hoa di cư; Tsai Mau Kuay (1968) với Người Hoa ở miền Nam Việt Nam; Chen Ching Ho (1960) với Mấy điều nhận xét về Minh Hương xã và các cổ tích tại Hội An.
• Nghiên cứu của Trung tâm nghiên cứu Đông Á và Đại học Harvard (1971) Some aspects of the Chinese community in Việt Nam 1650-1850; Nguyễn Ngọc Kim Khôi (1994) phân tích định nghĩa về người Hoa tại Việt Nam giai đoạn 1975-1979; Đào Trinh Nhất (1924) trong Thế lực khách trú và vấn đề di dân vào Nam Kỳ.
• Các công trình nghiên cứu về người Hoa khu vực Đông Nam Á: Zhuang Wubin (2011) về người Hoa Hồi giáo; Fock Siew Tong (2009) về kinh tế gia đình người Hoa; Leo Suryadinata (2007) về người gốc Hoa ở Đông Nam Á; Chee Kiong Tong (2010) với Identity and ethnic relation in Southeast Asia - Racializing Chineseness; Ramses Amer (1998) nghiên cứu các khuynh hướng và chính sách đối với người Hoa ở Việt Nam.

Về các công trình nghiên cứu ở trong nước:

• Nghiên cứu tổng quát về dân tộc Hoa: Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đường (1959); Mạc Đường (1987, 1994) với chuyên khảo Xã hội người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975 (tiềm năng và phát triển); Phan Xuân Biên, Phan An (1989); Ngô Văn Lệ và Nguyễn Duy Bính (2005) trong Người Hoa ở Nam Bộ; Nguyễn Võ Hinh khái quát về dân số, phong tục người Hoa; Vũ Lê (2004) về văn hóa người Hoa tại TP. Hồ Chí Minh; Ngô Thu Hường về văn hóa tín ngưỡng người Hoa ở Bắc Giang; Lê Thị Nhuấn và Nguyễn Thị Hà Giang nghiên cứu người Hoa ở Lâm Đồng; Nguyễn Văn Đăng khảo cứu cộng đồng người Hoa ở Quảng Ngãi.
• Nghiên cứu chuyên biệt về tín ngưỡng và giao lưu văn hóa: Châu Thị Hải (1998) nghiên cứu tiếp xúc văn hóa Việt - Hoa; Trần Hồng Liên (2005, 2011) nghiên cứu tín ngưỡng và tôn giáo của người Hoa Nam Bộ; Nguyễn Ngọc Thơ (2018) với chuyên khảo Người Hoa Người Minh Hương với văn hóa Hội An và các bài viết về tín ngưỡng Thiên Hậu ở Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long; Vũ Văn Chung phân tích sự dung hợp Phật giáo và tín ngưỡng Thiên Hậu; Phạm Ngọc Hường (2021) nghiên cứu ảnh hưởng của Tam giáo trong tín ngưỡng Thiên Hậu; Nguyễn Xuân Hương (2009) khảo cứu tín ngưỡng cư dân ven biển Quảng Nam - Đà Nẵng; Nguyễn Hữu Thông (2011) về tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Trung; Ngô Đức Thịnh (2001), Trần Ngọc Thêm (1999, 2001) về cơ sở văn hóa và tín ngưỡng dân gian.
• Các nghiên cứu trực tiếp tại địa bàn Hội An: Nguyễn Chí Trung (chủ biên, 2010) với công trình Cư dân Faifo - Hội An trong lịch sử; nhóm tác giả đề tài Nghiên cứu vai trò của xã Minh Hương ở thương cảng Hội An thế kỷ XVII - XIX (1999); Võ Thị Ánh Tuyết (2011) nghiên cứu hội quán người Hoa ở Hội An; Lê Thu Huyền (2019) với luận án tiến sĩ về đời sống tín ngưỡng của người Việt ở Hội An; Bùi Thị Thu Linh (2011) nghiên cứu giao thoa văn hóa tại Miếu Quan Công; Vũ Văn Hoàng và Nguyễn Thái Hòa (2017) khảo cứu tín ngưỡng thờ Môn thần; Vũ Hoài An (2017) nghiên cứu Hải thần tại Hội An; Nguyễn Văn Bằng khảo sát đối tượng thờ cúng trong hội quán; Trần Văn An (2005) về di sản văn nghệ dân gian Hội An; Lê Duy Anh (2009) về lễ hội văn hóa dân gian xứ Quảng.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra: Mặc dù các công trình đi trước đã cung cấp nhiều tư liệu giá trị, nhưng đa số mới tiếp cận ở diện khái quát, khảo sát một khía cạnh kiến trúc, một cơ sở thờ tự hoặc một đối tượng thờ cúng riêng lẻ. Luận án định vị là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện, có hệ thống từ góc độ Nhân học về các hình thức, thực hành tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An trong cả hai không gian cộng đồng và gia đình, phân tích quá trình biến đổi từ năm 1986 đến năm 2021 nhằm đưa ra các giải pháp bảo tồn thực tiễn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết và khái niệm:

• Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử để xem xét tín ngưỡng như một hiện tượng xã hội vận động trong mối liên hệ với các yếu tố chính trị, kinh tế, văn hóa địa phương; vận dụng lý luận Dân tộc học và Nhân học văn hóa - xã hội; quán triệt các quan điểm, nghị quyết của Đảng và chính sách của Nhà nước về văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo (Nghị quyết Trung ương V khóa VIII, Văn kiện Đại hội XII và Đại hội XIII).
• Hệ thống khái niệm: Luận án phân tích khái niệm "Tín ngưỡng" qua các góc nhìn lý thuyết của E. Tylor (mối quan hệ giữa tín ngưỡng và thuyết vật linh nguyên thủy), Ngô Đức Thịnh (niềm tin vào cái thiêng), Nguyễn Đăng Duy, Trần Ngọc Thêm, Đào Duy Anh, Lý Tùng Hiếu, Đặng Nghiêm Vạn và các định nghĩa trong từ điển chuyên ngành.

Về phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp tiếp cận văn hóa vùng: Đặt đối tượng nghiên cứu vào không gian lịch sử - văn hóa cụ thể của đô thị thương cảng Hội An để nhận diện sự tác động của môi trường sinh thái, lịch sử và xã hội đến đặc điểm tín ngưỡng tộc người.
• Phương pháp điền dã dân tộc học:
  • Kỹ thuật quan sát tham dự: Tác giả trực tiếp sinh sống tại địa bàn, tham dự các sinh hoạt tín ngưỡng thường nhật và các kỳ lễ hội tại các hội quán, miếu mạo và hộ gia đình để ghi nhận hành vi, tâm lý, không gian thờ cúng và trình tự nghi lễ.
  • Kỹ thuật phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm: Tiến hành phỏng vấn sâu các nhà quản lý, thủ từ, trưởng tộc, thành viên ban trị sự hội quán và các cá nhân người Hoa thuộc nhiều lứa tuổi, nghề nghiệp tại phường Minh An (như đại diện Hội quán Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam, Quảng Đông, Minh Hương Tụy Tiên Đường, Chùa Ông...). Các cuộc thảo luận nhóm được tổ chức với quy mô từ 6 đến 7 người.
  • Công cụ hỗ trợ: Sử dụng thiết bị ghi âm, máy ảnh để thu thập tài liệu thị giác và tư liệu âm thanh.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Tiến hành phát phiếu điều tra bảng hỏi theo phương pháp chọn mẫu khu vực điển hình với dung lượng mẫu gồm 120 đơn vị mẫu cá nhân người Hoa tại Hội An, đảm bảo cơ cấu về giới tính, độ tuổi, học vấn và nghề nghiệp.
• Phương pháp thống kê phân loại, so sánh đối chiếu: Xử lý các số liệu khảo sát, phân loại hệ thống đối tượng thờ tự, đồng thời so sánh đặc điểm tín ngưỡng người Hoa Hội An với người Hoa ở các địa phương khác như TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Hà Nội, Lâm Đồng.
• Phương pháp nghiên cứu lịch sử: Kết hợp góc nhìn lịch đại (tiến trình hình thành cộng đồng và biến thiên lịch sử) và đồng đại (hiện trạng sinh hoạt tín ngưỡng trong bối cảnh đương đại).
• Phương pháp liên ngành và phân tích, tổng hợp: Kết hợp tri thức của Dân tộc học, Văn hóa học, Xã hội học và Tôn giáo học; phân tích và tổng hợp nguồn tài liệu thứ cấp (chính sử, văn bia, tài liệu lưu trữ) và tư liệu sơ cấp (văn tế cổ truyền, bảng hỏi, phỏng vấn sâu).

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Nguồn tư liệu thành văn: Các văn bản lịch sử, sách Hán Nôm, văn tế cổ truyền (văn tế Tiền hiền - Hậu hiền, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quan Thánh Đế Quân, Âm linh - Âm hồn, Ngũ tự gia đường, Thần Tài - Thổ Địa, Tổ tiên), các báo cáo thống kê dân số và quản lý di tích của UBND thành phố Hội An và phường Minh An.
• Nguồn tư liệu thực địa: Kết quả điều tra bảng hỏi 120 mẫu, biên bản phỏng vấn sâu các nhân chứng và hệ thống ảnh chụp tư liệu tại các cơ sở thờ tự từ năm 2016 đến năm 2021.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và địa bàn nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước về người Hoa và tín ngưỡng người Hoa; xác lập khung lý thuyết, các khái niệm công cụ phục vụ việc triển khai đề tài. Bên cạnh đó, chương này trình bày bức tranh tổng quan về địa bàn thành phố Hội An và tiến trình nhập cư, phân bố dân cư của người Hoa.

Về mặt xã hội, cộng đồng người Hoa tại Hội An hình thành qua nhiều giai đoạn lịch sử gắn liền với thương cảng Faifo. Cơ cấu tổ chức cộng đồng người Hoa tại đây được định hình thông qua thiết chế 5 bang hội quán truyền thống tương ứng với các nhóm phương ngữ và địa bàn gốc: Phúc Kiến, Quảng Đông (Quảng Triệu), Triều Châu, Quỳnh Phủ (Hải Nam) và Gia Ứng, cùng với sự hiện diện đặc biệt của làng Minh Hương (Minh Hương Tụy Tiên Đường). Về mặt cư trú, người Hoa tập trung đông nhất tại các tuyến đường trung tâm thuộc phường Minh An (như đường Trần Phú, Nguyễn Thái Học, Lê Lợi). Dân số người Hoa theo số liệu thống kê đến ngày 1/4/2019 được phân bổ trên các xã, phường của thành phố, tạo thành một cộng đồng cư dân gắn kết chặt chẽ về mặt kinh tế thương mại và văn hóa.

Chương 2: Các hình thức tín ngưỡng và thực hành tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An hiện nay

Chương 2 tập trung miêu tả và phân tích hiện trạng các hình thức tín ngưỡng cùng các nghi lễ thực hành của người Hoa ở Hội An trên hai không gian:

1. Thực hành tín ngưỡng trong cộng đồng:

• Thờ Tiền hiền, Hậu hiền: Được duy trì trang trọng tại Minh Hương Tụy Tiên Đường (số 14 Trần Phú) và Hội quán Hải Nam (số 10 Trần Phú), nhằm tưởng nhớ các bậc tiền nhân có công khai hoang, lập nghiệp và xây dựng cơ sở kinh tế thương mại tại Hội An. Nghi lễ cúng tế hàng năm sử dụng bài văn tế chữ Hán - Việt ca ngợi công đức tiền nhân mở lối kinh thương trên dòng sông Hoài.
• Thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu: Vị thần bảo trợ sông biển (Hải thần) được phụng thờ chính tại Hội quán Phúc Kiến (số 46 Trần Phú) và Hội quán Ngũ Bang / Dương Thương Hội quán (số 64 Trần Phú). Lễ vía Thiên Hậu diễn ra vào ngày 23 tháng 3 âm lịch hàng năm.
• Thờ Môn thần: Tục thờ các vị thần giữ cửa như Tần Thúc Bảo, Uất Trì Kính Đức trên các cánh cửa hội quán (như Hội quán Triều Châu, Quảng Triệu) và tập quán dán tranh Môn thần trước cửa nhà riêng. Đi kèm với đó là tục gắn "mắt cửa" (với các đồ án hoa cúc, bát quái, mặt trời) mang ý nghĩa trừ tà, bảo hộ sự bình yên cho gia trạch.
• Thờ Quan Thánh Đế Quân (Quan Công): Phụng thờ tại Chùa Ông (Quan Công Miếu / Trừng Hán Cung - số 24 Trần Phú, được xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa quốc gia năm 1991) và Hội quán Quảng Đông (số 176 Trần Phú). Lễ vía Quan Công tổ chức vào các dịp 13 tháng Giêng, 24 tháng 6 và chính kỵ 29 tháng 6 âm lịch.
• Thờ Bắc Đế Trấn Vũ (Huyền Thiên Đại Đế): Tôn thờ tại Chùa Cầu (Lai Viễn Kiều - di tích quốc gia công nhận năm 1990) với vai trò trấn áp thủy quái, chế ngự bão lũ, bảo vệ an toàn cho thương cảng.
• Thờ Âm linh, âm hồn: Diễn ra tại Miếu Âm Hồn (số 76/9 Trần Phú) để cúng tế các linh hồn không nơi nương tựa, các nạn nhân tử nạn trên sông biển, chiến sĩ trận vong qua các thời kỳ.
• Thờ Thần Phục Ba và Kim Hoa Nương Nương: Thần Phục Ba được phối thờ tại chánh điện Hội quán Triều Châu (số 157 Nguyễn Duy Hiệu); Kim Hoa Nương Nương (Ba bà Chúa sanh thai và 12 bà Mụ) thờ tại Chùa Bà Mụ và Tụy Tiên Đường nhằm cầu tự và bảo bọc trẻ nhỏ.

2. Thực hành tín ngưỡng trong gia đình:

• Thờ cúng tổ tiên: Được duy trì nghiêm cẩn tại các tư gia và nhà thờ tộc họ (như Nhà thờ tộc Trần tại số 21 Lê Lợi, Nhà thờ cổ tộc Nguyễn Tường tại số 8/2 Nguyễn Thị Minh Khai, Nhà cổ Quân Thắng tại số 77 Trần Phú). Bàn thờ bố trí bài vị, di ảnh theo trật tự tôn ti thế thứ.
• Thờ Ngũ tự gia đường: Hệ thống 5 vị thần bảo hộ gia đình (Môn thần, Hộ thần, Tỉnh thần, Trù thần, Trung lưu thần) cùng khám thờ Thiên (Trời) ngoài ban công hoặc trước sân.
• Thờ Thần Tài, Thổ Địa và Táo Quân: Bố trí khám thờ Thần Tài - Thổ Địa đặt sát đất hướng ra cửa chính và khám thờ Táo Quân tại gian bếp nhằm cầu tài lộc, bình an trong kinh doanh.

Dữ liệu thực nghiệm qua điều tra xã hội học tại phường Minh An phản ánh các chỉ số định lượng về niềm tin và hành vi tín ngưỡng:

Nội dung khảo sát	Tiêu chí phân loại	Tỷ lệ lựa chọn (%)
Ý nghĩa của tín ngưỡng cộng đồng	Cầu cho mưa thuận gió hòa, cuộc sống no đủ	100,00%
	Tưởng nhớ vị tiền hiền có công khai lập	100,00%
	Cố kết cộng đồng	90,00%
	Tổ chức cho vui	10,00%
	Ý kiến khác	0,00%
Dịp thường đến viếng cơ sở thờ tự	Ngày lễ, tết	50,00%
	Ngày kỵ	33,33%
	Ngày rằm	10,00%
	Khi có việc	6,67%
Lễ vật dâng cúng tại cơ sở thờ tự	Hoa quả	83,33%
	Xôi, chè	50,00%
	Tiền	33,33%
	Lễ vật khác	6,67%
	Heo, bò	3,33%
	Không có	0,00%
Các hình thức tín ngưỡng trong gia đình	Thờ cúng tổ tiên	100,00%
	Thờ Ngũ Tự Gia Đường	100,00%
	Thờ Táo Quân	100,00%
	Thờ Thần Tài, Thổ Địa	50,00%
	Tín ngưỡng khác	10,00%

Chương 3: Giá trị, xu hướng biến đổi và giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An trong bối cảnh hiện nay

Chương 3 luận giải các giá trị bản chất, xu hướng biến đổi và đề xuất hệ thống giải pháp:

1. Các giá trị cơ bản của tín ngưỡng người Hoa:

• Giá trị thể hiện thế giới quan dân gian và giải tỏa tâm lý, tạo điểm tựa tinh thần vững chắc cho cộng đồng trong môi trường kinh doanh sông biển nhiều rủi ro.
• Giá trị cố kết cộng đồng cư trú và tộc người thông qua mạng lưới hội quán bang hội, dòng họ và làng xã Minh Hương.
• Giá trị giữ gìn lịch sử và biểu đạt bản sắc văn hóa tộc người qua kiến trúc, hoành phi, câu đối, bài vị và nghi thức tế lễ.
• Giá trị giáo dục truyền thống về đạo lý "uống nước nhớ nguồn", chữ tín, lòng trung nghĩa và sự hiếu kính.

2. Xu hướng biến đổi và nguyên nhân:

• Xu hướng biến đổi: Có sự đan xen, giao thoa và tiếp biến sâu sắc với văn hóa Việt (như sự dung hợp thờ thêm Phật giáo tại gia, tụng kinh Phật khi gia đình có tang ma); sự thay đổi về quy mô tổ chức nghi lễ và đối tượng tham gia khi các hội quán mở cửa đón khách du lịch thập phương.
• Nguyên nhân biến đổi: Tác động của chính sách mở cửa, sự phát triển kinh tế thị trường và ngành du lịch dịch vụ tại đô thị di sản; quá trình đô thị hóa làm tăng giá trị bất động sản khu phố cổ dẫn đến tình trạng một bộ phận người Hoa bán nhà hoặc cho thuê mặt bằng rồi chuyển đi nơi khác sinh sống, gây gián đoạn không gian thực hành tín ngưỡng gia đình tại chỗ.

3. Những vấn đề đặt ra và giải pháp bảo tồn, phát huy:

• Vấn đề đặt ra: Nguy cơ thương mại hóa nghi lễ; sự xuống cấp của di tích vật thể; tình trạng lấn chiếm không gian di tích (như trường hợp Miếu Âm Hồn bị dân cư lấn chiếm xây nhà hai bên); sự mai một ngôn ngữ và hiểu biết về Hán Nôm trong thế hệ trẻ.
• Hệ thống giải pháp đề xuất: Tăng cường quản lý nhà nước về di sản văn hóa và tôn giáo tín ngưỡng; phát huy vai trò tự quản của các Ban trị sự hội quán và tộc họ; đẩy mạnh công tác tu bổ, trùng tu các cơ sở thờ tự theo nguyên tắc bảo tồn di sản; gắn kết hoạt động tín ngưỡng, lễ hội dân gian (Lễ vía Quan Công, Lễ vía Thiên Hậu, Tết Nguyên Tiêu, Hội hoa đăng) với du lịch văn hóa bền vững nhưng kiểm soát hiện tượng tiêu cực; tuyên truyền giáo dục thế hệ trẻ người Hoa nâng cao ý thức bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống đầu tiên về tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An dưới góc độ Nhân học văn hóa - xã hội.
• Luận giải rõ nét các đặc trưng, cấu trúc và chức năng của hệ thống tín ngưỡng người Hoa trong mối tương quan với bối cảnh kinh tế - xã hội vùng đô thị thương cảng miền Trung.
• Làm sáng tỏ quy luật giao thoa, hỗn dung và tiếp biến văn hóa giữa người Hoa và người Việt tại Hội An từ truyền thống đến hiện đại.

Về mặt thực tiễn:

• Xây dựng và hệ thống hóa nguồn tư liệu thực địa, dữ liệu khảo sát định lượng xã hội học và tập hợp hệ thống văn bản tế lễ Hán Nôm cổ truyền phục vụ công tác nghiên cứu, lưu trữ.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng cho các cơ quan quản lý nhà nước (UBND thành phố Hội An, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Quảng Nam) trong việc xây dựng và thực thi chính sách dân tộc, chính sách tín ngưỡng tôn giáo.
• Đề xuất các nhóm giải pháp khả thi nhằm dung hòa giữa việc bảo tồn không gian thiêng liêng của di tích tín ngưỡng với việc phát triển du lịch di sản tại đô thị cổ Hội An.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Do giới hạn về phạm vi nghiên cứu, luận án tập trung khảo sát chính tại địa bàn thành phố Hội An (trọng tâm là khu vực phố cổ phường Minh An) và chủ yếu xem xét hai cấp độ cộng đồng và gia đình/dòng họ, chưa thể bao quát toàn bộ các nhóm nghề nghiệp chuyên biệt phân tán ngoài khu vực trung tâm.
• Việc tiếp cận một số tư liệu gốc Hán Nôm cổ và tài liệu gia phả tư nhân gặp khó khăn do tính bảo lưu khép kín của một số gia đình người Hoa lâu đời.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng nghiên cứu so sánh đối sánh giữa tín ngưỡng người Hoa ở Hội An với tín ngưỡng người Hoa ở các trung tâm Nam Bộ (như Chợ Lớn - TP. Hồ Chí Minh, vùng Tây Nam Bộ) và các cộng đồng người Hoa tại các đô thị thương cảng cổ trong khu vực Đông Nam Á.
• Đi sâu đánh giá định lượng tác động dài hạn của thị trường bất động sản và các chuỗi kinh doanh du lịch đối với sự biến đổi cấu trúc cư trú và sự chuyển dịch không gian văn hóa tâm linh của người Hoa tại phố cổ Hội An.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên thuộc các ngành Nhân học, Dân tộc học, Văn hóa học, Tôn giáo học và Lịch sử Việt Nam: Tài liệu cung cấp cơ sở lý thuyết, phương pháp điền dã dân tộc học và nguồn tư liệu thực địa chi tiết về văn hóa tộc người Hoa.
• Cán bộ quản lý di sản, cơ quan hoạch định chính sách dân tộc, tôn giáo và chính quyền địa phương (Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, Phòng Văn hóa Thông tin, UBND các cấp): Cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng kế hoạch quản lý di tích, bảo tồn lễ hội truyền thống và giải quyết các xung đột giữa bảo tồn di sản với phát triển kinh tế du lịch.
• Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu: Bảng số liệu khảo sát xã hội học 120 mẫu; hệ thống tư liệu hình ảnh và địa chỉ các hội quán, nhà thờ tộc cổ; bản phiên âm và dịch nghĩa hệ thống văn tế cổ truyền (văn tế Tiền hiền - Hậu hiền, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quan Thánh Đế Quân, Âm linh, Ngũ tự gia đường, Thần Tài - Thổ Địa).

Câu hỏi thường gặp

1. Cộng đồng người Hoa tại Hội An duy trì những thiết chế hội quán và cơ sở thờ tự tiêu biểu nào? Cộng đồng người Hoa tại Hội An hình thành và duy trì hệ thống hội quán tương ứng với các nhóm phương ngữ gồm: Hội quán Phước Kiến (chùa Phúc Kiến, số 46 Trần Phú), Hội quán Triều Châu (số 157 Nguyễn Duy Hiệu), Hội quán Quỳnh Phủ / Hải Nam (số 10 Trần Phú), Hội quán Quảng Triệu / Quảng Đông (số 176 Trần Phú), Dương Thương Hội quán / Hội quán Ngũ Bang (số 64 Trần Phú), cùng với Minh Hương Tụy Tiên Đường (số 14 Trần Phú) của người Minh Hương và Chùa Ông / Trừng Hán Cung (số 24 Trần Phú).

2. Tục thờ Môn thần và mắt cửa của người Hoa ở Hội An có hình thức biểu hiện như thế nào? Tín ngưỡng thờ Môn thần thể hiện qua việc vẽ hoặc dán hình tượng hai vị thần giữ cửa Tần Thúc Bảo và Uất Trì Kính Đức trên các cánh cửa hội quán và nhà ở dân gian. Bên cạnh đó, người Hoa tại Hội An còn gắn cặp "mắt cửa" phía trên khung cửa chính với nhiều đồ án chạm khắc như hình hoa cúc, hình bát quái, hình mặt trời nhằm mục đích trấn trạch trừ tà và mang lại bình an.

3. Tỷ lệ khảo sát thực tế về việc thực hành các tín ngưỡng trong gia đình người Hoa tại phường Minh An đạt kết quả ra sao? Kết quả xử lý phiếu điều tra xã hội học ghi nhận: 100% hộ gia đình được hỏi duy trì Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên; 100% thờ Ngũ Tự Gia Đường; 100% thờ Táo Quân; 50% thờ Thần Tài, Thổ Địa; và 10% theo các tín ngưỡng khác.

4. Biến đổi tín ngưỡng do tác động của kinh tế và đô thị hóa tại Hội An biểu hiện rõ nhất ở điểm nào? Biến đổi thể hiện qua sự xuất hiện yếu tố Phật giáo kết hợp trong nghi lễ gia đình (như thờ Phật và tụng kinh khi có tang ma), sự mở rộng đối tượng tham gia lễ hội hội quán sang khách du lịch, và sự dịch chuyển cư trú khi giá bất động sản tăng cao khiến một số hộ người Hoa bán hoặc cho thuê nhà cổ rồi chuyển đi nơi khác, làm gián đoạn sinh hoạt tín ngưỡng tại gia ở khu phố cổ.

5. Vị thần nào được thờ tự tại Chùa Cầu và mang ý nghĩa tâm linh gì đối với cư dân địa phương? Tại Chùa Cầu (Lai Viễn Kiều), đối tượng thờ cúng chính là Bắc Đế Trấn Vũ (Huyền Thiên Đại Đế). Theo quan niệm dân gian, vị thần này có quyền năng trấn áp các loài thủy quái, chế ngự bão lụt, bảo đảm sự an toàn và thuận hòa cho hoạt động giao thương bến bãi tại thương cảng Hội An.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Võ Duy Nghĩa đã phác họa bức tranh toàn diện và hệ thống về đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa tại thành phố Hội An từ góc độ Nhân học văn hóa - xã hội. Bằng việc kết hợp phương pháp điền dã dân tộc học chuyên sâu với điều tra xã hội học và phân tích tư liệu Hán Nôm, công trình đã làm rõ các hình thức thờ tự trong cộng đồng, gia đình cũng như nhận diện sâu sắc các giá trị cố kết tộc người và tiếp biến văn hóa Việt - Hoa. Đồng thời, luận án chỉ rõ các xu hướng biến đổi trước áp lực đô thị hóa, du lịch hóa và đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn di sản văn hóa truyền thống gắn liền với định hướng phát triển bền vững của đô thị cổ Hội An.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tìm hiểu quá trình tiếp xúc và giao lƣu văn hóa Việt - Hoa trong lịch sử. Theo tác giả, khác với nhiều thành phần dân tộc cƣ trú ở Việt Nam, cộng đồng ngƣời Hoa là một dân tộc “phi nguyên trú”, họ di cƣ từ các tỉnh phía Nam Trung Hoa sang. Đến nay, ngƣời Hoa ở Hội An thực sự đã trở thành một lực lƣợng buôn bán chính và là một lực lƣợng môi giới quan trọng trong quá trình giao lƣu thƣơng mại giữa Việt Nam và các nƣớc trong khu vực và trên thế giới; góp phần vào quá trình định hình bộ mặt đô thị thƣơng mại Hội An [123]. Giai đoạn sau 1986, một số công trình nghiên cứu sớm về ngƣời Hoa có thể kể đến: Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đƣờng, “Dân tộc Hoa” in trong sách Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, Nxb.

Văn hóa, H, 1959; Mạc Đƣờng, “Ngƣời Hoa ở đồng bằng sông Cửu Long”, Tạp chí Dân tộc học, số 2-1987; Phan Xuân Biên, Phan An, “Về vị trí ngƣời Hoa trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam”, Tạp chí Khoa học xã hội, số 1-1989;… Trong đó Mạc Đƣờng với chuyên khảo Xã hội người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975 (tiềm năng và phát triển) (Nxb. KHXH, 1994) là công trình phân tích xã hội đầu tiên nói về những quá trình biến đổi xã hội sau năm 1975 ở vùng ngƣời Hoa, sự hình thành xã hội công dân và sự phát triển ý thức công dân của ngƣời Hoa qua những thời gian lịch sử đƣơng đại. Tác giả phân tích theo quan điểm những nhân tố nội sinh và ngoại sinh, những bối cảnh xung đột tâm lý, quá trình xây dựng, ổn định và phát triển ý thức công dân Việt Nam đối với ngƣời Hoa trong khoảng thời gian 20 năm. Mạc Đƣờng đã phân tích những khó khăn trở ngại của việc phát triển văn hóa mang bản sắc riêng của ngƣời Hoa những năm đầu sau 1975.

Sự phát triển bản sắc văn hóa của ngƣời Hoa cũng gặp phải những nhận thức định kiến ngăn trở. Do những hậu quả của các chính sách đối với ngƣời Hoa trƣớc năm 1975 trong xã hội cũ và do những hoạt động lôi cuốn ngƣời Hoa vào cộng đồng kiều dân Trung Hoa ở nƣớc ngoài sau năm 1975 với một mục đích chính trị đề cao tƣ tƣởng dân tộc lớn và bành trƣớng lãnh thổ càng làm cho tâm lý kỳ thị dân tộc gia tăng [45; tr.nay 14 luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN.nay Bên cạnh đó là công trình của các tác giả Ngô Văn Lệ và Nguyễn Duy Bính, Người Hoa ở Nam Bộ, Nxb. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, 2005.

Cuốn sách cung cấp những nét khái quát và cập nhật (cho đến thời điểm xuất bản của công trình) về cộng đồng ngƣời Hoa ở vùng đất đầy tiềm năng của Việt Nam, đi sâu vào nghiên cứu các khía cạnh tiêu biểu của cộng đồng năm nhóm Hoa: Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ. Ngƣời Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, ở Nam Bộ nói chung đƣợc các tác giả phân tích từ nhiều góc độ: lịch sử hình thành, hoạt động kinh tế, những thiết chế và nghi lễ trong hôn nhân gia đình của ngƣời Hoa trong truyền thống cũng nhƣ ở hiện đại, qua đó thấy đƣợc tính kế thừa và tính thích nghi của họ trong điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa ở một vùng đất mới. Khi nghiên cứu về tín ngƣỡng ngƣời Hoa, các công trình đã xuất bản phần nhiều đề cập đến vai trò tín ngƣỡng trong đời sống tinh thần ngƣời Hoa, đặc biệt khi di cƣ đến vùng đất mới.