phần mở đầu: 1/Nhận diện tổng quan về cấu trúc văn hóa của người Việt Tây Nam Bộ; 2/ Tính cách văn hóa người Việt - những điểm mạnh, yếu trong bối cảnh hiện nay; 3/ Trình bày và luận giải những hiện tượng văn hóa - xã hội ở Tây Nam Bộ nảy sinh trong quá trình chuyển đổi đường lối kinh tế và mở cửa giao lưu hội nhập quốc tế; 4/ Công trình đóng góp vào Đề án nghiên cứu khoa học trọng điểm của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh về “Bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc trong quá trình hội nhập ở khu vực Nam Bộ”. Cuốn sách là tài liệu quan trọng giúp chúng tôi nhận diện rõ hơn đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án. Cùng với chủ đề nghiên cứu về lịch sử - văn hóa Nam Bộ, tác giả Trần Thuận đã công bố 2 công trình: Nam Bộ - Vài nét lịch sử văn hóa (tập I) (2014) và Nam Bộ - Vài nét lịch sử văn hóa (tập II) (2016). Ở tập I, tác giả khái quát vùng Đồng bằng sông Cửu Long hình thành trong quá trình phát triển của lịch sử.
Một vùng đất có nhiều tiềm năng kinh tế với vai trò của người Việt trong cuộc khẩn hoang lập ấp. Ở tập II, tác giả đặt Nam Bộ trong mối quan hệ với khu vực Phía Nam và cả nước trong thời kỳ hội nhập. Theo tác giả, vùng Nam Bộ được tích hợp văn hóa Đại Việt vào thế kỉ XVII – XVIII cùng với văn hóa bản địa và hội nhập khu vực, quốc tế, là nơi dung hợp văn hóa nội sinh và ngoại sinh. Chính sự cộng hưởng này đã tạo ra một vùng đất Nam Bộ có lịch sử và văn hóa rất riêng so với cả nước.
Cùng với các công trình kể trên, cuốn Nam Bộ Đất và Người (tập XI - 2016) do tác giả Võ Văn Sen chủ biên tập hợp nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu cả nước về lịch sử hình thành vùng đất Nam Bộ, đặc trưng tính cách con người Nam Bộ cùng với những dạng thức sinh hoạt văn hóa độc đáo và “đậm chất Nam Bộ”. Nhóm công trình về tín ngưỡng, tôn giáo và lễ hội Nam Bộ Tác giả Phan An trong bài viết Người Việt Nam Bộ từ góc nhìn tôn giáo (2009) từ góc độ tín ngưỡng tôn giáo đã phân tích về tư duy và tính cách người Việt được hình thành trên nền cảnh lịch sử, tự nhiên và xã hội ở Nam Bộ, biểu hiện rõ nét nhất ở vùng Tây Nam Bộ. Tác giả đưa ra nhận định: “Sự giản dị trong tín ngưỡng, tôn giáo đã tác động vào nếp sống, tính cách của người Việt ở Nam Bộ, tạo nét riêng của cộng đồng cư dân này về mặt văn hóa. …Sự chấp nhận, hoặc dung nạp một lúc nhiều hình thái tín ngưỡng, tôn giáo cá nhân hay cộng đồng người Việt Nam Bộ đã cho thấy một nét riêng của văn hóa Việt Nam Bộ, một tính cách của người Việt Nam Bộ”.
Đề tài khoa học cấp Bộ Đặc trưng tín ngưỡng tôn giáo và sinh hoạt văn hóa của các cộng 11 đồng cư dân Nam Bộ (2010) do tác giả Ngô Văn Lệ chủ biên đã trình bày thực trạng cùng với những hình thức sinh hoạt văn hóa liên quan đến tín ngưỡng và tôn giáo của người dân Nam Bộ. Ở góc độ quản lý văn hóa và tôn giáo học, công trình Tín ngưỡng tôn giáo và thực hiện chính sách tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam hiện nay (2013) do Nguyễn Minh Khải chủ biên trình bày những vấn đề lý luận chung và hệ thống các tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam. Các chính sách về tín ngưỡng tôn giáo được đã đạt được thành tựu cũng như hạn chế trong quá trình triển khai thực hiện. Trên cơ sở đó, tác giả đã tổng kết được những vấn đề có tính lý luận cơ bản nhằm định hướng sự phát triển tôn giáo tín ngưỡng trong bối cảnh Việt Nam.
Để làm rõ được ranh giới giữa niềm tin và mê tín, công trình Tín ngưỡng, tôn giáo và mê tín dị đoan (2015) của hai tác giả Phạm Minh Thảo và Phạm Lan Oanh đã làm rõ một số khái niệm về tôn giáo, tín ngưỡng, mê tín dị đoan. Tác giả còn giới thiệu, phân tích sâu sắc thực trạng hoạt động tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam; trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp phù hợp với chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, cũng như các biện pháp bài trừ mê tín dị đoan. Tín ngưỡng mang trên mình vai trò, ý nghĩa xã hội to lớn, thông qua các hoạt động tưởng niệm và tôn vinh các anh hùng dân tộc có công với đất nước. Việc tôn thờ các vị có công với đất nước là tâm thức hướng về cội nguồn, gắn kết quá khứ với hiện tại và tương lai, tạo thành sức mạnh của mỗi cộng đồng, dân tộc.
Cuốn Tín ngưỡng thờ ông Địa – ông Tà của người Việt ở An Giang (2017) của Mai Thị Minh Thuy (2017) chỉ ra vùng đất An Giang có nhiều tín ngưỡng dân gian hình thành như: tín ngưỡng thờ thiên thần, tín ngưỡng thờ nhân thần,. Trong các tín ngưỡng, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ danh nhân, anh hùng dân tộc (Trần Văn Thành, Nguyễn Hữu Cảnh, Thoại Ngọc Hầu,.), thờ liệt sĩ cách mạng rất phổ biến. Tác giả còn cho thấy An Giang là vùng đất có nhiều tôn giáo bản địa như: Bửu Sơn Kỳ Hương, Phật giáo Hòa Hảo, Tứ Ân Hiếu Nghĩa,.cùng với vai trò “các ông Đạo” trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt ở tỉnh An Giang. Tác giả Phạm Lan Oanh đã viết về tưởng niệm các nhân vật lịch sử Nam Bộ như Thiên hộ Võ Duy Dương, Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều (Phạm Lan Oanh,2020), Phạm Lan Oanh ( 2021) xem Lễ hội thờ nhân vật lịch sử, trường hợp lễ hội Gò Tháp, tỉnh Đồng Tháp, tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 3 và Tưởng niệm nhân vật lịch sử Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều ở Nam Bộ, tạp chí Văn hóa 12 và nguồn lực, số 1 (25).Việc nghiên cứu này giúp cho nghiên cứu sinh xem xét quá trình tưởng niệm một nhân vật lịch sử ở một tỉnh trong khu vực Tây Nam Bộ.
Nhóm công trình về tỉnh An Giang và nhân vật lịch sử Trần Văn Thành Dưới góc nhìn lịch sử văn hóa các tác giả đã theo dòng lịch sử miêu tả sự hình thành vùng đất An Giang, sự phát triển đô thị và các trung tâm hành chính theo từng giai đoạn thành lập tỉnh. An Giang nằm trong khu vực “Tứ giác Long Xuyên”, là vùng đất bán sơn địa có địa hình phức hợp: đồng bằng rộng lớn, vùng trũng bưng biền, hệ thống sông rạch, kinh đào chằng chịt, những ngọn núi ở Tịnh Biên, Tri Tôn và Thoại Sơn (các huyện, thị xã thuộc tỉnh). Đặc biệt, An Giang còn là miền “biên viễn” có tính chất chiến lược về quốc phòng và ngoại giao từ lịch sử khẩn hoang Nam Bộ đến ngày nay. Đây là vùng đất “địa linh nhơn kiệt” đã nuôi dưỡng nhiều anh hùng, nghĩa sĩ đã hi sinh của cải, tính mạng để chống giặc ngoại xâm, tiêu biểu là ông Trần Văn Thành.
Cuộc khởi nghĩa của ông ở An Giang đã được người dân ủng hộ, đi theo và qua đó khơi dậy mạnh mẽ truyền thống yêu nước, chống giặc giữ quê hương của nhân dân An Giang. Các công trình nghiên cứu nhân vật lịch sử Trần Văn Thành đến nay còn quá ít, nếu không nói còn nhiều khoảng trống trong nghiên cứu Khoa học xã hội nhân văn về tín ngưỡng thờ người có công ở vùng đất An Giang. Chúng tôi lọc ra từ những nghiên cứu ít ỏi đó và nhận thấy các tác giả miêu tả cuộc đời, sự nghiệp khai hoang và chiến công của ông Trần Văn Thành ở vùng đất Láng Linh – Bảy Thưa dưới góc nhìn lịch sử (tuy vậy, năm mất của ông vẫn còn nhiều giả thiết chưa được chứng minh). Một số bài viết dưới góc độ quản lý văn hóa du lịch cũng lặp lại các nghiên cứu về lịch sử liên quan đến tín ngưỡng Trần Văn Thành và thêm vào đó nội dung nói lên đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người dân An Giang.
Còn thiếu vắng rất nhiều những nghiên cứu Trần Văn Thành ở góc độ văn hóa dân gian như: các chuyện kể, truyền thuyết về nhân vật và những hành động “vượt lên sự thông thường phổ biến” của ông để làm cho nhân vật “tỏa hào quang” như thường thấy trong các nhân vật tôn thờ ở Miền Bắc. Còn thiếu những câu chuyện xoay quanh lễ vật, lễ nghi phản ánh sự cao cả, tập quán sinh hoạt, hành động cầm quân … làm nên sự khác biệt và độc đáo trong thực hành tín ngưỡng Trần Văn Thành ở các cơ sở thờ tự. Tuy các công trình nghiên cứu về Trần Văn Thành và cuộc khởi nghĩa của ông tiếp cận theo hướng liên ngành văn hóa học cũng rất hạn chế, song qua các công 13 trình nêu trên, chúng tôi đã khắc họa được chân dung của “nhân vật” Trần Văn Thành trên nền cảnh lịch sử văn hóa của tỉnh An Giang - vùng đất “địa linh nhơn kiệt”. Tỉnh An Giang là vùng đất nằm trong dòng chảy của văn hóa Việt, là nơi hội tụ nhiều tín ngưỡng, tôn giáo, đặc biệt là tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc chống ngoại xâm được hình thành trong thời Pháp thuộc, trong đó có tín ngưỡng thờ Trần Văn Thành.
Nguyễn Văn Hầu (viết và tự xuất bản) cuốn Đức Cố Quản hay là cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa (1956), nội dung đề cập đến thân thế, sự nghiệp chống Pháp của ông Trần Văn Thành, vai trò của Phật Thầy Tây An và binh sĩ Gia Nghị trong cuộc khởi nghĩa. Tuy công trình chỉ dừng ở góc độ miêu thuật lịch sử song đã cho chúng tôi cái nhìn khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của ông Trần Văn Thành trong bối cảnh lịch sử xã hội nhất định. Trong xu hướng thực hiện “địa phương chí” ở các tỉnh thành trong cả nước, Phan Văn Kiến và Võ Thành Phương (đồng chủ biên) đã thực hiện công trình Lịch sử địa phương An Giang (2009) giai đoạn từ trước 1867 (thời điểm nổ ra cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa - Láng Linh do Trần Văn Thành lãnh đạo) cho đến thập niên đầu thế kỷ XXI. Nội dung cuốn sách đề cập chủ yếu lịch sử tỉnh An Giang, giai đoạn hình thành, phân chia địa giới hành chính; quá trình khẩn hoang lập làng của chúa Nguyễn, sự hình thành và phát triển nông nghiệp trồng lúa của người Việt; sự đồng cư cộng cảm của 4 dân tộc trên vùng đất An Giang.