Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, c¡ sá lý luận và đßa bàn nghiên cứu Chương 2: Thực hành vn hóa sinh kế cāa c° dân tái đßnh c° á Kỳ Anh, Hà Tĩnh Chương 3: Thực hành vn hóa th°ßng ngày và vn hoá tín ng°ỡng cāa c° dân tái đßnh c° á Kỳ Anh, Hà Tĩnh Chương 4: Thực hành vn hoá cāa c° dân tái đßnh c° á Kỳ Anh, Hà Tĩnh: Mát số vÁn đề bàn luận 9 Ch°¢ng 1 TàNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CĂU, C¡ Sâ LÝ LUÀN VÀ ĐÞA BÀN NGHIÊN CĂU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Những nghiên cāu về tái định cư và văn hóa cÿa các cộng đồng tái định cư - Các nghiên cău chung vÁ tái đßnh c° Theo cách hiểu thông th°ßng, TĐC là sự di chuyển n¡i á cāa con ng°ßi, từ n¡i á cũ đến n¡i á mới. Đây là mát hián t°ợng xã hái dißn ra th°ßng xuyên và phổ biến trong lßch sử phát triển cāa nhân loại. Tuy nhiên TĐC, nhÁt là TĐC trong các dự án phát triển thì mới chỉ đ°ợc quan tâm nghiên cứu thßi gian g¿n đây, bắt đ¿u từ những nm cuối thế kỷ XX đ¿u thế kỷ XXI, khi hàng loạt các n°ớc trên thế giới đÁy mạnh quá trình CNH, HĐH với viác thực hián những dự án phát triển quy mô lớn.
TĐC đ°ợc đặt trong mối quan há khng khít với phát triển; nghiên cứu vận dÿng các tiêu chí phát triển để đßnh h°ớng viác hoạch đßnh chính sách TĐC. Tiêu biểu nhÁt trong nhóm này có thể kể đến các nghiên cứu do ngân hàng Thế giới (World Bank) và ngân hàng phát triển châu Á (ADB) tài trợ á nhiều n°ớc và vùng lãnh thổ trong những thập kỷ cuối thế kỷ XX, đ¿u thế kỷ XXI. Các nghiên cứu cāa World Bank gồm:<Operations Policy Issues in the Treatment of Involuntary Resettlement= (Tác đáng cāa chính sách trong TĐC không tự nguyán), <Sách hướng dẫn về TĐC không tự nguyện - việc ho¿ch định và thực hiện các dự án phát triển=,<Resettlement and Development= (TĐC và Phát triển) <Chính sách ho¿t động đối với vấn đề TĐC không tự nguyện=:<Resettlement and development: The Bankwide review of projects= (Tái TĐC và phát triển: Viác xem xét các dự án cāa ngân hàng)& Các nghiên 10 cứu cāa Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) gồm:<Involuntary Resettlement Policy Review=,<Involuntary Resettlement, Operational Manual= (TĐC không tự nguyán, Sổ tay hoạt đáng), <Involuntary Resettlement Policy= (Chính sách TĐC không tự nguyán), <TĐC không tự nguyện= và <Sổ tay về TĐC - hướng dẫn áp dụng vào thực tiễn=& TÁt c¿ các nghiên cứu vừa nhắc đến á trên đã tập trung phân tích, đánh giá các chính sách TĐC trong các dự án phát triển và từ đó đ°a ra những quan điểm, nguyên tắc, đề xuÁt khuyến nghß cÿ thể để các c¡ quan hữu quan thực hián tốt h¡n viác TĐC trong t°¡ng lai. Từ kết qu¿ nghiên cứu thu đ°ợc, nhóm các công trình này đã xác lập đßnh h°ớng chung mang tính nguyên tắc trong hoạch đßnh các dự án TĐC đó là: Nên tránh viác TĐC nếu dự án có thể; những ng°ßi TĐC ph¿i đ°ợc đền bù thỏa đáng và công bằng cho những tài s¿n mà há mÁt; TĐC bắt buác c¿n đ°ợc hiểu là c¡ hái c¿i thián m°u sinh cho những ng°ßi bß ¿nh h°áng bái dự án; những ng°ßi bß ¿nh h°áng do quá trình TĐC c¿n đ°ợc t° vÁn, giúp đỡ và tham gia vào quá trình hoạch đßnh TĐC để chắc rằng lợi ích cāa há đ°ợc đ¿m b¿o phù hợp và bền vững.
Các công trình thuác nhóm nghiên cứu này rÁt có ý nghĩa thực tißn, đ°ợc coi là những tài liáu c¿n thiết cho các c¡ quan chức nng trong viác xây dựng và thực hián các dự án TĐC. Bên cạnh nghiên cứu mang tính ứng dÿng nêu trên, TĐC còn đ°ợc xem xét tìm hiểu á nhiều khía cạnh khác nhau, từ ph°¡ng pháp luận cho đến những bÁt cập/v°ớng mắc n¿y sinh về mặt chính sách hoặc thực tißn triển khai. Theo h°ớng này có thể kể đến hai công trình nghiên cứu cāa tác gi¿ Christopher McDowell (2002) gồm: <Các phương pháp tiếp cận nhân học về TĐC - Chính sách, thực tiễn và lý thuyết= và <TĐC, nguy cơ nghèo hoá các vấn đề sinh kế bền vững=. Trong hai công trình này, tác gi¿ đã làm rõ những vÁn đề liên quan tới TĐC nh° quan điểm, b¿n chÁt cāa TĐC, sự khác biát giữa TĐC tự nguyán và không tự nguyán và mối quan há giữa TĐC với biến 11 đổi kinh tế - xã hái á những cáng đồng di c°.
Tác gi¿ cũng đã đề cập đến nguy c¡ b¿n cùng hoá sau TĐC, đồng thßi đ°a ra những đßnh h°ớng để xây dựng các mô hình TĐC tốt h¡n. Đi vào tìm hiểu mát tr°ßng hợp cÿ thể, Cao Thß Thu Yên (2003) có đề tài: Hướng tới sự bền vững của các đập (thuỷ điện) lớn của Việt Nam - Vấn đề TĐC và các dự án thuỷ điện. Kết qu¿ nghiên cứu cāa đề tài cho thÁy những bÁt cập trong công tác TĐC cāa các dự án thuỷ đián á Viát Nam và tác đáng cāa chúng đến đßi sống ng°ßi dân trong vùng dự án. Theo tác gi¿ có sự khác biát lớn giữa chính sách và triển khai hoạt đáng TĐC trên thực tißn và rÁt khó khn để có thể khắc phÿc.
T°¡ng tự, cũng bàn về chính sách tái đßnh c°, các tác gi¿ Ulrika Bladh và Eva - Lena Nilsson (2005) đã có bài viết với tiêu đề <Xây dựng kế ho¿ch TĐC không tự nguyện như thế nào - trưßng hợp dự án thuỷ điện Sơn La á Việt Nam=. Nái dung bài viết đã chỉ rõ những tác đáng cāa quá trình TĐC á công trình thuỷ đián S¡n La đối với những ng°ßi dân thuác dián ph¿i di dßi. Các tác gi¿ này chỉ ra nhiều vÁn đề liên quan tới các chính sách quy đßnh về sá hữu đÁt đai, đền bù, xây dựng c¡ sá hạ t¿ng, xác đßnh những đối t°ợng chßu ¿nh h°áng cāa quá trình TĐC&; và qua đó cho thÁy sự tham gia cāa ng°ßi dân đßa ph°¡ng vào quá trình xây dựng và triển khai kế hoạch TĐC còn nhiều hạn chế. Mát nghiên cứu khác cũng đ°a ra đánh giá chính sách TĐC đó là công trình: <TĐC trong các dự án phát triển: Chính sách và thực tiễn= cāa hai tác gi¿ Phạm Máng Hoa và Lâm Mai Lan (2000).
Trong nghiên cứu này, các tác gi¿ đã phân tích và chỉ ra °u/nh°ợc điểm cāa các chính sách TĐC hián hành á Viát Nam; so sánh và chỉ ra những khác biát giữa chính sách TĐC cāa Viát Nam và trên thế giới, đặc biát là á khu vực châu Á. 12 T°¡ng tự, Nguyßn Ngác TuÁn (2004), cũng có mát số bài viết nghiên cứu về TĐC đ°ợc trình bày trong cuốn <Một số kinh nghiệm TĐC trong các dự án phát triển t¿i một số nước trên thế giới=. à đây tác gi¿ đã khái quát tình hình thực hián chính sách TĐC cho những ng°ßi bß ¿nh h°áng bái các dự án phát triển, nhÁt là các dự án thāy đián á các n°ớc Châu Á. Sau khi tổng kết kinh nghiám và đ°a ra các chỉ dẫn trong những dự án phát triển á khu vực, tác gi¿ Nguyßn Ngác TuÁn đã nêu đánh giá thực trạng TĐC á Viát Nam.
Cÿ thể tác gi¿ đã chỉ ra những thành công và những bÁt cập trong quá trình thực hián chính sách TĐC đối với các dự án phát triển á Viát Nam và từ đó đề xuÁt những sửa đổi về chính sách nhằm khôi phÿc và c¿i thián các điều kián sống cho những ng°ßi dân bß ¿nh h°áng bái dự án sau TĐC á Viát Nam. Cùng đ°a ra nhận đßnh về TĐC, Võ Kim C°¡ng (2007), trong bài viết TĐC- quá trình tất yếu để ổn định phát triển cho rằng: TĐC là mát quá trình tÁt yếu, phổ biến đáp ứng yêu c¿u cāa phát triển, nhÁt là trong bối c¿nh CNH, HĐH đÁt n°ớc hián nay. Tác gi¿ đi sâu phân tích sự phức tạp, đa dián cāa quá trình TĐC và đ°a ra quan niám rằng thực chÁt cāa quá trình phát triển đô thß là quá trình TĐC. Tác gi¿ Võ Kim C°¡ng đồng thßi khẳng đßnh chính sách TĐC không chỉ là chính sách hß trợ đền bù, gi¿i tỏa mà c¿n ph¿i đ°¡c xem nh° mát ph°¡ng án phát triển đa ngành, đa cÁp.
Ngoài các công trình nêu trên có có rÁt nhiều các công trình nghiên cứu/bài viết/chuyên kh¿o khác thuác nhóm nghiên cứu thứ hai này chẳng hạn <Nghiên cứu TĐC thủy điện á Việt Nam thßi kỳ Đổi mới= do Tr¿n Vn Hà (chā biên, 2011). Đây là công trình tập hợp những nghiên cứu liên ngành về vÁn đề TĐC á miền núi phía Bắc và khu vực Tây Nguyên và Trung bá. Các công trình này do tổ chức Mạng l°ới sông ngòi Viát Nam (VRN) thực hián từ 2006 đến 2011. Các nghiên cứu trong chuyên kh¿o này đã cung cÁp luận cứ về thực tế gắn kết giữa các không gian xã hái, sinh thái và sinh kế đồng thßi 13 nêu tác đáng cāa các công trình thuỷ đián đối với môi tr°ßng c¿nh quan và vn hóa cāa các tác ng°ßi thuác dián TĐC.
Hay, mát số nghiên cứu về TĐC á các dự án thuỷ đián khác cāa các Đặng Nguyên Anh (2007), Tống Vn Chung (2005), Tr°¡ng Thß Ngác Lan (2004), Khúc Thß Thanh Vân (2007). Cÿ thể tác gi¿ Đặng Nguyên Anh (2007) có nghiên cứu <TĐC cho các công trình thủy điện á Việt Nam=; Tống Vn Chung (2005) có: <Vấn đề TĐC ngưßi dân vùng lòng hồ thủy điện nhìn từ góc độ xã hội học quÁn lý=; Tr°¡ng Thß Ngác Lan, trong d° án VIE/95/2004 đã chắp bút cho báo cáo "Chính sách TĐC do kết quÁ của sự phát triển cơ sá h¿ tầng á Việt Nam=; và Khúc Thß Thanh Vân (2007) có nghiên cứu về <Ành hưáng của chính sách TĐC đối với cuộc sống ngưßi dân sau TĐC: Nghiên cứu trưßng hợp thuỷ điện BÁn Vẽ=&v. Các công trình cāa các tác gi¿ này đã nêu khái quát các vÁn đề cāa TĐC, từ thực trạng công tác TĐC á các dự án thāy đián á Viát Nam cho đến các vÁn đề n¿y sinh khi thực hián chính sách TĐC từ đó đ°a ra những gợi ý chính sách để làm tốt h¡n công tác TĐC và giúp hiểu đúng về TĐC đặc biát là các nái dung liên quan tới sách đền bù, gi¿i tỏa khi thực hián TĐC trong giai đoạn hián nay. Tóm lại, có thể nói, các nghiên cứu chung về TĐC đã đề cập đến các vÁn đề c¡ b¿n cāa TĐC, đi từ khái niám cho đến cách thức triển khai thực hián TĐC trên thực tế, đặt trong mối liên há với chính sách và các dự án TĐC cÿ thể á trong n°ớc.
Các nghiên cứu này h°ớng tới mÿc đích ứng dÿng thực tißn rÁt cao; mát số nghiên cứu đ°ợc thực hián theo <đặt hàng= cāa tổ chức ví dÿ các nghiên cứu đ°ợc tài trợ bái tổ chức ngân hàng World Bank và ADB.