phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án gồm 4 chương, 8 tiết. 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI Dân tộc, YTDT là một vấn đề cơ bản của đời sống xã hội. Trong lịch sử dân tộc và nhân loại đã có nhiều nhà tư tưởng, nhà khoa học nghiên cứu dưới nhiều góc độ và hình thức khác nhau: sách, tạp chí, đề tài khoa học, luận án. Liên quan đến đề tài luận án, qua các công trình đã công bố tác giả có khái quát như sau: 1.
NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN GIÁO DỤC Ý THỨC DÂN TỘC CHO SINH VIÊN CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC Ở THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY 1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến ý thức dân tộc và giáo dục ý thức dân tộc - Về ý thức dân tộc Trong lịch sử triết học thế giới, có một số nhà triết học ở Liên xô và Đông Âu thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội đã đề cập đến khái niệm YTDT. Tác giả Anphơrét Côdingơ trong tác phẩm Dân tộc trong lịch sử và thời đại ngày nay [27] đã sử dụng quan điểm duy vật lịch sử phân tích vấn đề dân tộc, đề cập tới YTDT và tình cảm dân tộc, giáo dục truyền thống dân tộc cho nhân dân ở mức độ khái quát. Dashdamirov trong tác phẩm Dân tộc và cá nhân [30] cũng đã đề cập tới khái niệm dân tộc, cá nhân và mối quan hệ giữa chúng.
Tác giả có đề cập đến cơ sở hình thành YTDT thông qua các cá nhân trong dân tộc, những nét cơ bản về đặc trưng của YTDT: Ý thức tự giác dân tộc là mặt quan trọng nhất của YTDT và là tiêu chí đánh giá mức độ tính tích cực lịch sử xã hội của dân tộc; YTDT là sự thể hiện trách nhiệm xã hội của cá nhân trước dân tộc như nghĩa vụ trước tổ quốc, dân tộc, lòng trung thành với nhân dân, các giá trị và lợi ích dân tộc. Ở nước ta, có rất nhiều hội thảo, công trình khoa học đã công bố về YTDT. Nguyễn Thị Ngân với Xây dựng ý thức và tình cảm dân tộc chân 8 chính cho con người Việt Nam [114], từ góc độ triết học đã khẳng định: Ý thức và tình cảm là một trong những bộ phận cấu thành của nhân cách con người. Do đó, xây dựng ý thức và tình cảm dân tộc có vai trò quan trọng trong việc giáo dục, đào tạo và xây dựng con người mới.
Nội dung chính của cuốn sách được tác giả tập trung cho phân tích YTDT, sự hình thành YTDT. Theo tác giả, YTDT là tổng thể các yếu tố dân tộc thể hiện trong hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người. Nó phản ánh những điều kiện tồn tại và phát triển của dân tộc. Những nội dung cơ bản của ý thức và tình cảm dân tộc bao gồm: Lòng yêu nước, ý chí tự cường của dân tộc Việt Nam, ý thức cộng đồng và truyền thống đoàn kết của dân tộc, lòng nhân ái và ý thức vun đắp mối quan hệ với các dân tộc khác.
Tác giả đưa ra các giải pháp chủ yếu nhằm xây dựng YTDT chân chính của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay và đưa ra kết luận có tính khái quát về hình mẫu của sự kết tinh cao nhất YTDT Việt Nam đó là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Do đó, nêu cao ngọn cờ tư tưởng Hồ Chí Minh là bí quyết đưa dân tộc ta vượt qua các khó khăn trong giai đoạn hiện nay. Trên cơ sở triết học, bài viết của Phạm Huy Châu Về khái niệm dân tộc và chủ nghĩa dân tộc [23] đã phân tích, làm rõ khái niệm dân tộc, YTDT và chủ nghĩa dân tộc. Bài viết khẳng định: có dân tộc hình thành rồi mới có YTDT, YTDT trước hết là ý thức về cội nguồn dân tộc của mỗi con người: mình từ đâu đến? Sau đó là ý thức về quyền dân tộc: quyền làm chủ lãnh thổ (đất nước), làm chủ đời sống vật chất và tinh thần của dân tộc mình.
Đó là tinh thần độc lập, tự chủ của mỗi dân tộc. Đó là quyền tự nhiên, mỗi thành viên của dân tộc đều thấy có nghĩa vụ thiêng liêng phải giữ gìn và bảo vệ. Chủ nghĩa dân tộc còn là ý thức về phẩm giá dân tộc. Tác giả cũng khẳng định trong xã hội có giai cấp, YTDT của mỗi giai cấp lại được chiết quang qua ý thức về lợi ích giai cấp.
Trong bài viết này tác giả cũng đề cập đến sự tương đồng quan niệm YTDT, tinh thần dân tộc hay chủ nghĩa dân tộc. Tác 9 giả viết: Một cách rất tự nhiên, mỗi cá nhân con người đều hiểu rất rõ, trong cả thể xác và tâm hồn mình, là người của một dân tộc nhất định. Đó chính là YTDT, tinh thần dân tộc hay chủ nghĩa dân tộc. Phần kết của bài tác giả nói đến động lực cơ bản làm nên chí khí và sự nghiệp Hồ Chí Minh đó là chủ nghĩa dân tộc được làm giàu thêm tinh hoa tư tưởng chính trị của loài người: chủ nghĩa dân chủ và chủ nghĩa xã hội.
Nhìn từ góc độ tâm lý học, Vũ Dũng trong bài viết Ý thức cộng đồng, YTDT và ý thức quốc gia [34] khẳng định: YTDT là yếu tố quan trọng đảm bảo cho sự trường tồn của dân tộc. YTDT là ý thức về nhóm dân tộc chúng ta. Tác giả nêu ra các hình thức biểu hiện của YTDT như trong giao tiếp với các dân tộc khác, khi dân tộc đứng trước các thảm họa thiên nhiên. YTDT cũng được thể hiện khi các cá nhân ý thức về cội nguồn và bản sắc của dân tộc mình.
Phần tiểu kết, tác giả đồng nhất YTDT với tự YTDT. Tự YTDT là cơ sở để mỗi thành viên xác định cho mình cách ứng xử và hành động trong quan hệ của cộng đồng, cũng như trong quan hệ với các dân tộc khác. Từ góc độ sử học, tác giả Đào Duy Anh trong bài viết Bàn thêm về vấn đề dân tộc [1], khi nghiên cứu sự hình thành các dân tộc ở Châu Á và Việt Nam, đã đề cập tính đặc thù của các dân tộc Châu Á trong sự hình thành dân tộc. Đối với dân tộc Việt Nam, YTDT là yếu tố có tác dụng quyết định mạnh mẽ trong sự hình thành của dân tộc.
YTDT không xuất hiện đột nhiên ở một lúc nào mà được hình thành dần dần trong lịch sử dân tộc. YTDT, theo tác giả, chính là tinh thần dân tộc, là tâm hồn dân tộc “Tâm hồn ấy, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng trở thành lòng yêu nước quật cường của người dân Việt Nam thà chết chứ không chịu mất nước mất nhà”, đó là giá trị truyền thống dân tộc. Trong phần kết của bài viết tác giả có đề cập đến nhân vật tiêu biểu cho dân tộc, kết tinh giá trị tâm hồn dân tộc, tính cách dân tộc, truyền thống dân tộc đó là Nguyễn Trãi và Hồ Chí Minh. 10 Bài viết Phát huy chủ nghĩa yêu nước và ý thức dân tộc [113] của tác giả Nguyễn Văn Nam cũng đưa ra khái niệm YTDT và các giải pháp để phát huy YTDT (qua công tác tuyên truyền giáo dục).
Dân tộc được tác giả nghiên cứu với nghĩa là quốc gia (nation) chứ không có nghĩa là tộc người. YTDT cũng có nghĩa là ý thức quốc gia. Theo Nguyễn Văn Nam: YTDT là ý thức về cộng đồng mà mình luôn luôn thuộc về nó. Cá nhân phải có trách nhiệm và nghĩa vụ bảo vệ cộng đồng dân tộc của mình để nó tồn tại và không bị tan biến vào cộng đồng dân tộc khác.
Trịnh Minh Thái trong bài viết Chủ nghĩa dân tộc và vấn đề quan hệ giữa các dân tộc trong thế giới hiện đại [128], trên cơ sở triết học đã cố gắng phân tích những quan niệm khác nhau về chủ nghĩa dân tộc, khái niệm dân tộc. Tác giả khái quát: YTDT là ý thức về cội nguồn dân tộc, bản sắc văn hóa, quyền dân tộc, mà trước hết là chủ quyền lãnh thổ, quyền độc lập, tự do, quyền làm chủ cuộc sống của mình trên lãnh thổ của dân tộc mình. Tiếp đó, tác giả tập trung luận giải quan hệ giữa các dân tộc trong thế giới hiện đại và trên cơ sở đó, đề xuất một số giải pháp xây dựng mối quan hệ bình đẳng, tôn trọng giữa các dân tộc. Bài viết Phát huy tinh thần dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa ở Việt Nam hiện nay [51] của Phạm Văn Đức là một bài viết có ý nghĩa nhất định cho nghiên cứu sinh thực hiện đề tài của mình.
Tác giả đã nêu ra được quá trình hình thành, vị trí và vai trò của YTDT trong lịch sử dân tộc, thực chất của phát huy tinh thần dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Trong bài viết tác giả nhấn mạnh: Tinh thần dân tộc là YTDT được hình thành và kết tinh trong suốt quá trình tồn tại, phát triển của bản thân dân tộc, tạo nên ý chí, nghị lực của một dân tộc và được biểu hiện ở các giá trị trong truyền thống văn hoá dân tộc. Tinh thần dân tộc đóng vai trò định hướng cho sự tồn tại và phát triển của dân tộc, là niềm tin và mục tiêu theo đuổi của dân tộc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, theo tác giả việc phát huy tinh thần dân 11 tộc trước hết được thể hiện ở việc giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống tạo nên bản sắc văn hoá của dân tộc.
Thứ hai, phải tìm mô hình phát triển phù hợp với điều kiện của Việt Nam để thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”. Và điều cốt yếu nhất để phát huy YTDT trong bối cảnh mới là chủ động hội nhập quốc tế, tăng cường đối thoại với các nền văn hóa khác để tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam. Trong phần cơ sở lý luận của luận án tiến sỹ Triết học YTDT trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội hiện nay” [129] tác giả Hà Sơn Thái đã lý giải quan niệm về YTDT, YTDT Việt Nam. Trên cơ sở phân tích thực trạng, nguyên nhân, một số vấn đề đặt ra, tác giả đã nêu giải pháp cơ bản nâng cao YTDT trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội hiện nay.
Kết quả nghiên cứu trong luận án Tiến sỹ của Hà Sơn Thái, nhất là phần lý luận về YTDT là tài liệu tham khảo có ý nghĩa quan trọng trong quá trình nghiên cứu đề tài, giúp tác giả có cái nhìn tổng quan hơn về YTDT.