Chương 1: thời kỳ truyền nhập (thế kỷ II - V); Chương 2: thời kỳ phát triển (thế kỷ VI - X); Chương 3: thời kỳ cực thịnh (thế kỷ XI - XIV); Chương 4: Phật giáo chấn hưng và canh tân (thế kỷ XV - XX). Ở chương 3 khi nói về thời Phật giáo cực thịnh tác giả cũng liệt kê những sự kiện lịch sử, một số đóng góp của các Thiền sư trong việc phát triển giáo hội Phật giáo, văn hóa, xã hội Đại Việt. - Phật giáo Việt Nam (từ khởi nguyên đến 1981) [20] của Bồ đề Tân Thanh - Nguyễn Đại Đồng (2012), là cuốn sách giới thiệu về Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến năm 1981 - thời điểm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Nội dung có 12 chương trình bày về Phật giáo từ khi ra đời ở Ấn Độ, lan truyền sang Trung Hoa và Việt Nam.
Trong chương 6 và chương 7 có trình bày về Phật giáo thời Lý - Trần (1009 - 1400), và có một số khái quát sơ lược về các Thiền sư. Trên đây là những công trình cơ bản nhất cung cấp một tổng quan chung về lịch sử Phật giáo, có đề cập đến triết học Phật giáo, ít nhiều đều nói về một số đóng góp của Phật giáo, về vai trò của các Thiền sư đối với tư tưởng, văn hóa, xã hội Việt Nam trong các giai đoạn khác nhau nhưng ở mức độ khái quát chung. 15 z Đối với công trình nghiên cứu chuyên về các Thiền sư thời Lý - Trần, có thể kể đến các công trình tiêu biểu: Các nhà nghiên cứu đã đề cập khá nhiều đến vấn đề lịch sử thời Lý - Trần, trong đó có nhắc đến Phật giáo cũng như một số Thiền sư tiêu biểu cho giai đoạn lịch sử này. - Tuệ Trung Thượng sĩ với Thiền tông Việt Nam (nhiều tác giả, 1993) [147], là công trình sưu tầm và giới thiệu về Tuệ Trung Thượng sĩ và một số Thiền sư lớn thời Trần.
Công trình này đã tiếp cận nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp văn học nghệ thuật của các Thiền sư và chỉ ra những giá trị nội dung tư tưởng và nghệ thuật trong các tác phẩm văn học của họ ở thời kỳ này. Cũng giống như các tác phẩm khác thiên về tổng quan bức tranh lịch sử Phật giáo Việt Nam, tác phẩm Lược sử Phật giáo Việt Nam [116] của Thích Minh Tuệ (1993) cũng chưa phải là tác phẩm chú trọng viết về các Thiền sư trong công cuộc xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc, song tác giả cũng trình bày sơ lược (từ trang 474 đến 480) về các Thiền sư, liệt kê tương đối đầy đủ những nhân vật nổi bật của Phật giáo từ khởi nguyên cho đến 1975. Khi nói về vai trò của các Thiền sư trong công cuộc dựng nước và phát triển văn hóa dân tộc với tinh thần nhập thế, tác giả nhận định: “Các Thiền sư luôn luôn có quan điểm quần chúng. Với tinh thần “nhập thế”, Thiền sư tham dự các mặt hoạt động của đất nước, nhân dân.
Kể từ các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần trở về sau, tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam vô cùng rõ nét. Các nhà tu vừa là Thiền sư, vừa là nghệ sĩ, vừa là nhà chính trị ngoại giao, vừa là người nông dân chít khăn mỏ quạ, xuống đồng cày cấy. Nghiên cứu trực tiếp, toàn diện về Phật giáo thời Lý - Trần và các Thiền sư thời Lý - Trần là một mảng đề tài khá thú vị, dù đã được khai thác ở nhiều bình diện khác nhau nhưng vẫn luôn hấp dẫn và người nghiên cứu khi tiếp cận các nguồn tài liệu mới vẫn tìm được những giá trị mới mẻ. Có thể kể đến các công trình loại này: - Thiền học đời Trần [139] tập hợp các bài viết của nhiều tác giả (1995), là tác phẩm tiêu biểu giới thiệu về nội dung tư tưởng của các Thiền sư thời Trần tiêu biểu như Tam tổ Trúc Lâm Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang… Trong tác phẩm này, các tác giả khẳng định những giá trị tư tưởng, phân tích đặc điểm cũng như diện mạo 16 z của thiền tông thời Trần.
Đó là một thời kỳ phát triển mạnh mẽ và tạo dựng được dòng thiền tông mang sắc thái Việt Nam. - Trong Thiền học Trần Thái Tông [97] Nguyễn Đăng Thục (1996) đã giới thiệu và phân tích những nội dung tư tưởng thiền học của Trần Thái Tông, một ông vua, đồng thời cũng là một Thiền sư tiêu biểu, có nhiều đóng góp cho dòng thiền học thời Trần. Tham đồ hiển quyết và thi tụng các thiền sư đời Lý [118] của Thích Thanh Từ (1997), là công trình tiêu biểu về tư tưởng và các tác phẩm thi tụng của thiền sư thời Lý. Đây là công trình tiếp cận dưới góc độ lịch sử văn học.
Điểm nổi bật là trong công trình này, tác giả đã rất công phu và hệ thống khi lựa chọn và giới thiệu những thiền sư tiêu biểu đã có công tạo ra bước ngoặt cho lịch sử Phật giáo thời Lý như Vạn Hạnh, Viên Chiếu, Từ Đạo Hạnh. - Bàn sâu về một thiền sư, tác giả Nguyễn Duy Hinh (1999) có tác phẩm Tuệ Trung, nhân sĩ, thượng sĩ, thi sĩ [38] là công trình điển hình về tư tưởng của Tuệ Trung Thượng Sĩ. Ông thực sự vừa là một cư sĩ nhưng đồng thời cũng là một tu sĩ, một Thiền sư Phật giáo tiêu biểu thời Trần. Nội dung chính của công trình tập trung phân tích các tác phẩm tiêu biểu của Tuệ Trung Thượng sĩ và khẳng định những giá trị cũng như những đóng góp của ông cho Phật giáo, cho tư tưởng và văn hóa Việt Nam là không nhỏ.
- Trong công trình Việt Nam Phật giáo Sử luận [56], tập 1, Nguyễn Lang (2000) đã dành một số chương riêng viết về các Thiền sư của thời kỳ này như Thiền sư Thường Chiếu, Hiện Quang, Trúc Lâm Quốc sư, Đại Đăng quốc sư, Tiêu Diêu thiền sư (chương IX, trang 205 đến trang 217); Thiền sư Pháp Loa, Huyền Quang (chương XIII, XIV, trang 313 đến trang 354) và một số Thiền sư khác (chương XV, trang 354 đến trang 371). Khi nhận định về vai trò của các Thiền sư trong công cuộc dựng nước, giữ nước và xây dựng nền văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần, tác giả viết: “Ý hướng xây dựng một nền văn hóa Việt Nam độc lập của các Thiền sư rất rõ rệt. Về phương diện địa lý học đã muốn dời kinh đô tới một nơi có thể dựng nên sự nghiệp độc lập lâu dài. Về phương diện học thuật, họ có công đào tạo một lớp trí thức không cố chấp, biết dung hợp các ý thức hệ dị biệt như Nho, Lão, Phật.
Về 17 z phương diện văn hóa, họ dựng nên được cả một triều đại thuần từ, lấy đức từ bi làm căn bản cho chính trị. Về văn học, họ là những người đóng góp vào vấn đề sáng tác nhiều nhất trong nước, dù phần lớn những sáng tác này nằm trong những chủ đề Phật giáo. Về mỹ thuật, những công trình kiến trúc và điêu khắc của Phật giáo cũng là những đóng góp mỹ thuật quan trọng nhất trong thời đại” [56, tập 1, tr. - Thiền sư Việt Nam [120] do Thích Thanh Từ (biên soạn, 2004), là công trình về lịch sử và hành trạng của các Thiền sư trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.
- Việt Nam văn minh sử cương: Văn minh Đại Việt [78] của Lê Văn Siêu (2004). Đây là công trình lịch sử, được tác giả chia làm ba phần lớn: Phần thứ nhất: giao thời Ngô, Đinh, Lê; Phần thứ hai: chính sự Trung Hoa; Phần thứ ba: thời Trần. Trong phần thứ hai, tác giả trình bày về danh sách cao Tăng thời Lý (trang 209 đến 224), tuy nhiên, cũng mới chỉ dừng lại ở mức đưa ra các thông tin có tính liệt kê về tên tuổi, sơn môn và nơi tu nghiệp. Khi đánh giá về vai trò của các Thiền sư trong công cuộc xây dựng nền văn hóa Đại Việt, ông viết: “Ta thấy những bậc thầy về tư tưởng như Cứu Chỉ, Ngộ Ấn, Viên Chiếu hiện diện bên những Thiền sư nhúng tay vào thế sự với những tài ba lỗi lạc như Vạn Hạnh, Viên Thông cả những Thiền sư mà công tu chứng đến đỗi đích viên mãn tối cao với thành quả cho người đời nhìn thấy thực rõ ràng về tài y lý và pháp thuật thần thông như Không Lộ, Giác Hải, Thông Huyền hoặc sự ướp xác như Từ Đạo Hạnh” [78, tr.
Hay, “Những cuộc thuyết pháp giảng kinh sách cho các môn đồ, những cuộc thi tôn giáo để sa thải những tăng chúng thất học bắt phải hoàn tục đã nâng giá trị người tu hành lên khi đã có hồi (cuối Lý) bị hạ thấp quá. Những nhà lãnh đạo tinh thần mới, không chỉ là những thường dân mà là những vị vua, những vương hầu quý tộc và những quan lại cao cấp đã khiến các tăng đồ cảm thấy một niềm hãnh diện khi tu hành để lo học hỏi và đào sâu giáo lý” [78, tr. Công trình Nhà Trần và con người thời Trần [51] của Vũ Ngọc Khánh [2004] đã tiếp cận nghiên cứu lịch sử dưới góc độ văn hóa học. Tác giả đã dành nhiều nhận định về các Thiền sư trong lịch sử các triều đại phong kiến ở Việt Nam: “Hình như khá nhiều trường hợp chúng ta viết về Phật giáo Việt Nam, nhưng ta ít quan tâm đến việc các vua, các nhà sư đời Trần đã có chủ trương xây dựng một thứ tôn giáo riêng của người Việt Nam, dù đó là tôn giáo Phật.
Thử theo dõi vị Tổ Trúc Lâm thứ nhất (Trần Nhân Tông), ta sẽ thấy ông vua này gần như là một hiện thân 18 z khác của Tất Đạt Đa ở đất nước Việt Nam này. Hiểu như vậy, ta mới không ngạc nhiên là khi tiếp thu các yếu tố Phật, phái Trúc Lâm đã chuyển được những gì tiêu cực thành tích cực, để cho con người Phật tử, với con người xây dựng đất nước, người chiến sĩ cứu nước thành một với nhau. Phật giáo nhà Trần là một bình diện văn hóa mới trong lịch sử văn hóa dân tộc” [51, tr. - Văn minh Đại Việt [39] của Nguyễn Duy Hinh (2005) được chia thành 2 chương 8 tiết nhằm trình bày cuộc đại hội nhập văn hóa Việt - Trung - Ấn để hình thành văn minh Đại Việt từ năm 111 TCN đến năm 1883.
Đặc biệt, trong tiết 2 (từ trang 525 đến 660) chương 2, khi nói về Phật giáo Đại Việt, tác giả cũng nhắc nhiều đến vai trò tạo dựng và khai sáng văn hóa dân tộc của các thiền sư thời Lý - Trần như Khuông Việt, Vạn Hạnh, Từ Đạo Hạnh, Thiền Lão, Viên Chiếu, Mãn Giác, Diệu Nhân, Thông Biện, Trần Thái Tông, Pháp Loa và Huyền Quang.