Nghiên cứu về vốn xã hội trong lễ hội đền tại thị xã Sơn Tây, Hà Nội

Luận án tiến sĩ nghiên cứu vốn xã hội trong lễ hội đền và thị xã sơn tây thành phố hà nội, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Hoài Sơn
• Trường học: Học viện Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Vốn xã hội trong lễ hội đền tại thị xã Sơn Tây, Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ LỄ HỘI ĐỀN VÀ
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Khái quát về lễ hội Đền Và
• 2. CHƯƠNG 2: VĂN XÃ HỘI DƯỚI GÓC ĐỘ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG LỄ HỘI ĐỀN VÀ
• 2.1. Quản lý tín ngưỡng và căng các hoạt động chính trị
• 2.2. Chính thống hoá vai trò tổ chức và mở rộng quan hệ xã hội
• 2.3. Sáng tạo truyền thống và phân công xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: VĂN XÃ HỘI DƯỚI GÓC ĐỘ CỘNG ĐỒNG TRONG LỄ HỘI ĐỀN VÀ
• 3.1. Văn xã hội trong lễ hội Đền Và nhìn từ phương diện kinh tế
• 3.2. Văn xã hội trong lễ hội Đền Và nhìn từ phương diện văn hóa
• 3.3. Văn xã hội trong lễ hội Đền Và nhìn từ phương diện biểu tượng
• 4. CHƯƠNG 4: MẶT SÂU VẤN ĐỀ BÀN LUẬN VỀ VĂN XÃ HỘI TRONG LỄ HỘI ĐỀN VÀ
• 4.1. Tam giác quan hệ Nhà nước, cộng đồng và văn xã hội
• 4.2. Những xu hướng biến đổi của văn xã hội trong lễ hội Đền Và hiện nay
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về lễ hội Đền Và tại thị xã Sơn Tây Hà Nội

Lễ hội Đền Và là một trong những lễ hội truyền thống nổi bật tại thị xã Sơn Tây, Hà Nội. Lễ hội này không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn là nơi thể hiện vốn xã hội của cộng đồng. Theo các nghiên cứu, lễ hội Đền Và đã được tổ chức từ lâu đời, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Thánh Tản. Đây là dịp để người dân địa phương thể hiện lòng thành kính, đồng thời củng cố mối quan hệ trong cộng đồng. Lễ hội diễn ra vào tháng Giêng hàng năm, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Qua đó, lễ hội không chỉ là hoạt động văn hóa mà còn là cơ hội để phát triển du lịch văn hóa tại địa phương. Những hoạt động như rước kiệu, dâng lễ, và các trò chơi dân gian diễn ra sôi nổi, tạo nên không khí vui tươi, phấn khởi cho người tham gia.

1.1. Ý nghĩa văn hóa của lễ hội

Lễ hội Đền Và không chỉ đơn thuần là một sự kiện tôn giáo mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Nó thể hiện sự kết nối giữa các thế hệ trong cộng đồng, nơi mà văn hóa lễ hội được truyền bá và gìn giữ. Các nghi lễ trong lễ hội không chỉ là hình thức mà còn chứa đựng những giá trị tinh thần, thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên và các vị thần linh. Qua đó, lễ hội cũng là dịp để người dân thể hiện bản sắc văn hóa riêng của mình, từ trang phục, ẩm thực đến các hoạt động văn nghệ. Điều này góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa của địa phương và tạo ra một không gian giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng khác nhau.

II. Vốn xã hội trong lễ hội Đền Và

Vốn xã hội trong lễ hội Đền Và được thể hiện qua các mối quan hệ xã hội, sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức trong việc tổ chức lễ hội. Vốn xã hội không chỉ là tài sản vô hình mà còn là yếu tố quyết định đến sự thành công của lễ hội. Các thành viên trong cộng đồng cùng nhau tham gia tổ chức, từ việc chuẩn bị lễ vật đến việc thực hiện các nghi lễ. Điều này không chỉ tạo ra sự gắn kết mà còn giúp củng cố tinh thần cộng đồng. Sự tham gia của chính quyền địa phương cũng rất quan trọng, họ không chỉ hỗ trợ về mặt tài chính mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động diễn ra. Qua đó, lễ hội Đền Và trở thành một biểu tượng của sự đoàn kết và sức mạnh của cộng đồng.

2.1. Các yếu tố hình thành vốn xã hội

Các yếu tố hình thành vốn xã hội trong lễ hội Đền Và bao gồm sự tham gia của các thành viên trong cộng đồng, sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức xã hội. Sự kết nối giữa các cá nhân trong cộng đồng được thể hiện qua các hoạt động chung, từ việc chuẩn bị cho lễ hội đến việc tham gia các nghi lễ. Điều này không chỉ tạo ra một không khí vui tươi mà còn giúp củng cố mối quan hệ giữa các thành viên. Hơn nữa, sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển lễ hội. Chính quyền không chỉ cung cấp nguồn lực mà còn tạo điều kiện cho các hoạt động diễn ra một cách thuận lợi, từ đó nâng cao giá trị của lễ hội trong mắt cộng đồng và du khách.

III. Tác động của vốn xã hội đến phát triển cộng đồng

Vốn xã hội trong lễ hội Đền Và có tác động lớn đến sự phát triển của cộng đồng. Nó không chỉ giúp củng cố mối quan hệ giữa các thành viên mà còn tạo ra cơ hội để phát triển du lịch văn hóa. Khi lễ hội thu hút đông đảo du khách, nó sẽ tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương, từ đó nâng cao đời sống kinh tế. Hơn nữa, sự tham gia của cộng đồng trong tổ chức lễ hội cũng giúp nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa, từ đó khuyến khích việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa. Điều này không chỉ có lợi cho cộng đồng mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững của địa phương.

3.1. Lợi ích kinh tế từ lễ hội

Lễ hội Đền Và không chỉ mang lại lợi ích về mặt văn hóa mà còn có tác động tích cực đến kinh tế địa phương. Khi lễ hội diễn ra, lượng khách du lịch tăng lên đáng kể, tạo ra cơ hội cho các dịch vụ như ăn uống, lưu trú và mua sắm phát triển. Điều này không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn tạo ra nhiều việc làm mới. Hơn nữa, việc quảng bá lễ hội cũng giúp nâng cao hình ảnh của thị xã Sơn Tây trong mắt du khách, từ đó thu hút thêm nhiều nguồn đầu tư và phát triển kinh tế địa phương. Sự kết hợp giữa vốn xã hội và du lịch văn hóa sẽ tạo ra một mô hình phát triển bền vững cho cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự phục hưng mạnh mẽ của hơn 8.000 lễ hội truyền thống trên phạm vi toàn quốc sau thời kỳ Đổi mới phản ánh bước chuyển biến sâu sắc trong đời sống tâm linh và cấu trúc văn hóa xã hội Việt Nam. Trong dòng chảy đó, lễ hội Đền Và (Đông Cung thuộc hệ thống Tứ cung thờ Tản Viên Sơn Thánh, tọa lạc tại phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội) đóng vai trò một trung tâm tín ngưỡng liên làng - liên vùng đặc sắc của xứ Đoài. Được phục dựng với quy mô cấp vùng từ năm 1999, lễ hội Đền Và không chỉ tái hiện các lớp trầm tích văn hóa cổ xưa mà còn trở thành không gian tương tác phức hợp giữa quản lý nhà nước và cấu trúc cộng đồng làng xã.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap): Tổng quan tư liệu học thuật về Đền Và từ trước đến nay (tiêu biểu như các công trình của Nguyễn Xuân Diễn, 2004; Lê Thị Hiền, 2007; Ngô Đức Thịnh và Vũ Ngọc Khánh, 2000) chủ yếu tiếp cận dưới góc độ văn học dân gian, khảo cứu thần tích - ngọc phả, hoặc miêu tả thuần túy diễn trình nghi lễ, không gian và thời gian phụng thờ. Các nghiên cứu trước đây gần như bỏ ngỏ cơ chế kiến tạo, biểu hiện và phương thức tái phân bổ nguồn vốn xã hội (Social Capital) trong sự đan xen quyền lực, lợi ích kinh tế và gắn kết cộng đồng. Luận án tiến sĩ Văn hóa học của tác giả Nguyễn Thùy Linh (2022) với đề tài "Vốn xã hội trong lễ hội Đền Và, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội" (Mã số: 9229040, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, người hướng dẫn: PGS.TS. Bùi Hoài Sơn và PGS.TS. Dương Văn Sáu) đã tiên phong giải quyết khoảng trống này bằng cách đặt lễ hội vào lăng kính vốn xã hội.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thông qua tín ngưỡng và lễ hội Đền Và, vốn xã hội dưới góc độ Nhà nước đã được hình thành, biểu hiện và đem lại lợi ích chính trị - xã hội như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thông qua tín ngưỡng và lễ hội, vốn xã hội dưới góc độ Cộng đồng được thiết lập, vận hành trên các phương diện kinh tế, văn hóa, biểu tượng ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mối quan hệ hai chiều giữa Nhà nước và Cộng đồng trong việc tạo lập, chuyển hóa vốn xã hội là gì, và đâu là những xu hướng biến đổi đương đại của nguồn vốn này?
• Giả thuyết 1 (H1): Vốn xã hội của Nhà nước được xác lập qua tiến trình quản trị tín ngưỡng, chuẩn hóa nghi lễ nhằm củng cố hệ tư tưởng chính trị, chính thống hóa vai trò tổ chức, mở rộng liên kết hành chính và hiện thực hóa quá trình "sáng tạo truyền thống".
• Giả thuyết 2 (H2): Vốn xã hội của Cộng đồng được tích lũy và chuyển hóa đa chiều trên ba phương diện: kinh tế (địa danh hóa sản vật nông nghiệp xứ Đoài), văn hóa (duy trì tính thiêng và ý thức tự trị làng xã), và biểu tượng (quy chuẩn hóa hành vi, cố kết liên làng thông qua biểu tượng Tản Viên Sơn Thánh).
• Giả thuyết 3 (H3): Tương tác Nhà nước - Cộng đồng vận hành theo mô hình tam giác chuyển hóa vốn (văn hóa - biểu tượng - kinh tế - xã hội), đang chịu tác động mạnh mẽ bởi ba xu hướng đương đại: quyền lực hóa, kinh tế hóa và văn hóa hóa vốn xã hội.

Phạm vi và Ý nghĩa nghiên cứu: Luận án khảo sát không gian di tích Đền Và rộng khoảng 17.500m² trên đồi Và (bao gồm khuôn viên nội tự 2.000m² bao quanh bởi tường đá ong cao 2,15m) cùng mạng lưới cộng đồng vệ tinh tham gia lễ hội (làng Vân Gia, Phù Sa, Mai Trai, Nghĩa Phủ thuộc Sơn Tây và làng Ngự Dội thuộc Vĩnh Phúc). Giới hạn thời gian tập trung từ mốc phục dựng lễ hội cấp vùng (1999) đến năm 2022, điền dã chuyên sâu giai đoạn 2017-2019. Nghiên cứu mở ra bước đột phá lý luận khi tích hợp xã hội học, nhân học vào văn hóa học để giải mã công năng sinh tồn và tái tạo nguồn lực của lễ hội truyền thống Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về vốn xã hội khởi phát từ các luận điểm kinh điển của Pierre Bourdieu (1986), James Coleman (1988), Robert Putnam (1995, 2000), Francis Fukuyama (1995, 2001). Pierre Bourdieu nhìn nhận vốn xã hội là "tập hợp các nguồn lực hiện hữu hoặc tiềm ẩn, gắn với việc sở hữu một mạng lưới bền vững các mối quan hệ quen biết hoặc thừa nhận lẫn nhau ít nhiều được thể chế hóa", đồng thời nhấn mạnh quy luật chuyển hóa giữa vốn kinh tế, vốn văn hóa và vốn xã hội. James Coleman nhấn mạnh chức năng của vốn xã hội trong việc sản sinh vốn con người qua cấu trúc gia đình và cộng đồng. Ngược lại, Robert Putnam mở rộng sang không gian xã hội dân sự, cảnh báo sự suy giảm của vốn xã hội gắn kết (bonding capital) và vốn xã hội bắc cầu (bridging capital) trong bối cảnh hiện đại hóa ("Bowling Alone", 1995). Francis Fukuyama định vị vốn xã hội như một tập hợp các chuẩn mực phi chính thức thúc đẩy hợp tác, giúp giảm thiểu đáng kể chi phí giao dịch (transaction costs). Tại châu Á, Christian Grootaert (1999) chứng minh vai trò giảm nghèo của vốn xã hội tại Indonesia, trong khi Luigi Guiso, Paola Sapienza và Luigi Zingales (2004) khẳng định tác động thúc đẩy phát triển tài chính của mạng lưới niềm tin xã hội.

Tại Việt Nam, các công trình học thuật chia thành hai nhánh chính:

• Nhánh lý luận và thiết chế: Trần Hữu Quang (2006, 2008) phân tích nguồn gốc của lòng tin, sự phân định giữa định chế xã hội chính thức và phi chính thức, chỉ ra "bán kính của sự tin cậy" hẹp trong làng xã cổ truyền đối lập với tính lý tính, pháp quyền trong xã hội hiện đại; Trần Hữu Dũng (2008) tiếp cận vốn xã hội như loại dầu bôi trơn kinh tế; Lê Ngọc Hùng (2008), Lê Minh Tiến (2011) hệ thống hóa lý thuyết mạng lưới và "Sức mạnh của các mối liên kết yếu" (The Strength of Weak Ties) của Mark Granovetter (1973).
• Nhánh thực nghiệm sinh kế và văn hóa: Nguyễn Duy Thắng (2010) nghiên cứu chiến lược sinh kế nông dân ven đô; Fleur Thomése và Nguyễn Tuấn Anh (2008, 2010) khảo sát quan hệ họ hàng và dồn điền đổi thửa ở Bắc Trung Bộ; Nguyễn Quý Thanh (2006) xây dựng mô hình tam giác "mạng lưới quan hệ - lòng tin - sự tham gia"; Lương Văn Hy (2010) giải mã dòng quà tặng tại làng Hoài Thị (Bắc Ninh) và Khánh Hậu (Long An); Nguyễn Anh Tuấn (2011) phân tích "sổ nợ đời" như một biểu hiện của liên kết liên chủ thể; Mai Thị Hạnh (2017) với luận án tiến sĩ tiên phong về bản hội Đạo Mẫu khẳng định vốn xã hội là nguồn lực được sở hữu và chuyển hóa thành lợi ích vật chất lẫn tinh thần.

Về tương tác giữa Nhà nước và Cộng đồng trong lễ hội, các học giả ghi nhận những tranh luận học thuật sâu sắc. Choi Horim (2004) vạch rõ "chính trị văn hóa" nơi Nhà nước chuẩn hóa nghi lễ dân gian để kiểm soát xã hội, trong khi Daniel Fabre (2013) phân tích hệ quả quy đổi từ lễ hội sang di sản. Ngô Đức Thịnh (2007) chỉ rõ sự chuyển biến từ tín ngưỡng sang "chủ nghĩa yêu nước được tâm linh hóa" tại hội Bà Chúa Kho. Bùi Hoài Sơn (2013), Lê Thị Minh Lý (2011), Phan Phương Anh (2014) chỉ ra hiện tượng "hành chính hóa", thế tục hóa tính thiêng khi lễ hội được nâng cấp thành di sản quốc gia hay sự kiện du lịch (như Hội Gióng, Đền Hùng), làm gia tăng nguy cơ biến cộng đồng chủ thể thành "người ngoài cuộc". Ngược lại, Từ Thị Loan (2012) bảo vệ quan điểm trao quyền tự quản cho cộng đồng dân cư.

So sánh quốc tế:

1. Đối sánh với nghiên cứu của Robert Putnam (1995) về sự xói mòn mạng lưới dân sự tại Hoa Kỳ do lối sống cá nhân hóa, lễ hội Đền Và chứng minh một mô hình đối nghịch: không gian tín ngưỡng đóng vai trò như một cơ chế kích hoạt và tái tạo vốn xã hội truyền thống, bù đắp sự lỏng lẻo của các liên kết hiện đại.
2. Đối sánh với nghiên cứu của Bountheng Souksavatd (2001) về kinh nghiệm bảo tồn lễ hội tại Lào thông qua thiết chế già làng am hiểu phong tục bất thành văn, lễ hội Đền Và thể hiện cấu trúc dung hợp phức tạp hơn, nơi quyền lực hành chính của Nhà nước đan cài trực tiếp với uy tín của các bô lão trong Ban khánh tiết, đội tế nam quan và các dòng họ bản địa.

Định vị luận án: Luận án của Nguyễn Thùy Linh đứng ở điểm giao thoa giữa Nhân học văn hóa và Xã hội học tôn giáo, chuyển dịch trọng tâm từ nghiên cứu hình thái tĩnh của lễ hội sang phân tích động thái kiến tạo và chuyển hóa các dạng vốn (kinh tế, văn hóa, biểu tượng, xã hội) giữa hai cực Nhà nước và Cộng đồng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Nghiên cứu mang lại bốn đóng góp đột phá cho hệ thống lý luận văn hóa học:

1. Mở rộng lý thuyết trường và chuyển hóa vốn của Pierre Bourdieu: Luận án chứng minh lễ hội truyền thống là một "trường văn hóa" (cultural field) đặc thù nơi bốn dạng vốn không tồn tại biệt lập mà liên tục thẩm thấu, quy đổi lẫn nhau. Vốn văn hóa (tri thức thực hành nghi lễ, thần tích Tản Viên) và Vốn biểu tượng ("Đệ nhất phúc thần", "Thượng đẳng tối linh thần") được đầu tư để tạo lập Vốn xã hội (mạng lưới hợp tác liên làng, sự đồng thuận chính trị), từ đó sản sinh Vốn kinh tế (tiền công đức, doanh thu thương mại, tài trợ) và ngược lại.
2. Phát triển lý thuyết "Sáng tạo truyền thống" (Invention of Tradition) của Eric Hobsbawm và Terence Ranger: Luận án chứng minh quá trình mở rộng quy mô lễ hội Đền Và năm 1999 từ hội làng thành lễ hội cấp vùng không phải là sự sao chép thụ động quá khứ, mà là hành vi chủ động tái cấu trúc nghi lễ của cả chính quyền thị xã Sơn Tây lẫn cộng đồng liên thôn nhằm phục vụ mục tiêu quản trị và xác lập vị thế địa phương trong thời kỳ Đổi mới.
3. Bổ sung lý thuyết mạng lưới và thiết chế của Trần Hữu Quang và Mark Granovetter: Luận án xác lập mô hình "mạng lưới kép", chỉ ra rằng trong không gian lễ hội, các "liên kết mạnh" (quan hệ huyết thống, làng xóm tại Vân Gia, Phù Sa) củng cố tính cố kết nội bộ (bonding), trong khi các "liên kết yếu" (quan hệ giữa cán bộ chính quyền với dân chúng, quan hệ liên tỉnh giữa Sơn Tây và Vĩnh Phúc) đóng vai trò bắc cầu (bridging) và liên kết thể chế (linking), mở rộng biên độ thông tin và hợp tác xã hội.
4. Nhận diện các biến thể chuyển hóa vốn đương đại: Xác lập ba quy luật vận động mới gồm: Quyền lực hóa vốn xã hội (chuyển hóa uy tín tín ngưỡng thành quyền lực điều hành), Kinh tế hóa vốn xã hội (thương mại hóa sản vật và dịch vụ dựa trên niềm tin tâm linh), và Văn hóa hóa vốn xã hội (chuẩn hóa các quy tắc hành chính thành chuẩn mực nghi lễ).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án vận hành trên trục tích hợp đa lý thuyết:

• Cấu trúc tam giác quan hệ: Nhà nước - Cộng đồng - Vốn xã hội, trong đó Vốn xã hội đóng vai trò trung tâm điều tiết.
• Các thành tố cấu thành:
  1. Chuẩn mực xã hội: Hệ thống nguyên tắc, quy định hành chính của Nhà nước kết hợp hương ước, lệ làng và tập tục tế tự truyền thống.
  2. Niềm tin xã hội: Niềm tin tâm linh vào Đức Thánh Tản kết hợp sự tin cậy lẫn nhau giữa các nhóm cư dân và sự tín nhiệm đối với cơ quan quản lý.
  3. Mạng lưới xã hội: Mạng lưới chính thức (UBND, Ban Tổ chức, Mặt trận Tổ quốc, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên) đan xen mạng lưới phi chính thức (Ban khánh tiết, đội tế, đội rước kiệu, nhóm đồng hương, nhóm thiện nguyện).
  4. Cơ chế chuyển hóa: Tương tác giữa Vốn văn hóa (tín ngưỡng, thần tích), Vốn biểu tượng (uy danh Thánh Tản, danh hiệu di tích quốc gia), Vốn kinh tế (công đức, tài nguyên nông nghiệp) nhằm tạo ra Lợi ích tổng hợp (chính trị, văn hóa, kinh tế, xã hội).

Boundary Conditions (Điều kiện biên): Khung phân tích này áp dụng hiệu quả nhất cho các lễ hội tín ngưỡng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ có cấu trúc phụng thờ liên làng, liên vùng, sở hữu bề dày lịch sử gắn liền với quá trình đô thị hóa và có sự can thiệp trực tiếp của bộ máy quản lý nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Bản thể luận và Nhận thức luận (Paradigm): Nghiên cứu đứng vững trên lập trường Nhận thức luận Kiến tạo diễn giải (Interpretivist Constructivism) kết hợp Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Hướng tiếp cận này coi hiện thực vốn xã hội không phải là thực thể bất biến mà là sản phẩm liên tục được kiến tạo, thương lượng qua hành vi và ý thức của các chủ thể tham gia lễ hội.
• Tiếp cận liên ngành: Tích hợp phương pháp luận Văn hóa học với Xã hội học (phân tích cấu trúc quan hệ, lợi ích và thiết chế) và Nhân học văn hóa (tiếp cận "quan điểm của người trong cuộc" - emic perspective).
• Quy mô mẫu và Thiết kế đa cấp (Multi-level Design):
  • Cấp độ vĩ mô/trung mô: Bộ máy quản lý nhà nước cấp thị xã, phường Trung Hưng và các ban ngành đoàn thể.
  • Cấp độ vi mô: Cộng đồng cư dân trực tiếp tham gia phụng thờ thuộc 4 làng chính tại thị xã Sơn Tây (Vân Gia, Phù Sa, Mai Trai, Nghĩa Phủ) và làng phối hợp thực hành rước nước - dâng hương là làng Ngự Dội (xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Thu thập và phân tích tài liệu thứ cấp: Khảo cứu văn bản Hán Nôm, thần tích, ngọc phả, thần sắc, các văn bia cổ (đặc biệt là bia "Vân Gia Đông thần cung" khắc dựng năm Quý Mùi - Giáp Thân 1883-1884), các báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội, hồ sơ di tích quốc gia Đền Và, cùng hơn 160 tài liệu tham khảo trong và ngoài nước.
2. Quan sát tham dự (Participant Observation): Tác giả tiến hành điền dã dân tộc học dài hạn từ năm 2017 đến năm 2019, trực tiếp sống cùng nhà người dân tại làng Vân Gia và làng Phù Sa. Tham gia toàn bộ các khâu chuẩn bị, thực hành nghi lễ rước kiệu, tế lễ, lễ đả cá (tháng Chín âm lịch), hội chính rước kiệu qua sông Hồng sang đền Ngự Dội (tháng Giêng âm lịch), cũng như các bữa cỗ thụ lộc Thánh và công tác thu dọn sau lễ hội.
3. Phỏng vấn sâu (In-depth Interviews) và Thảo luận nhóm (FGDs):

• Nhóm cán bộ quản lý: Phỏng vấn lãnh đạo UBND thị xã Sơn Tây, cán bộ Phòng Văn hóa - Thông tin, Ban Quản lý di tích Đền Và, lãnh đạo Đảng ủy - UBND - Ủy ban MTTQ phường Trung Hưng, cán bộ Hội Phụ nữ và Đoàn Thanh niên.
• Nhóm cộng đồng: Phỏng vấn các bậc cao niên trong Ban khánh tiết, chủ tế, bồi tế, đội rước kiệu Văn, kiệu Lãng Mũ, kiệu Quán của làng Vân Gia và Phù Sa; phỏng vấn nhóm phụ nữ phục vụ hậu cần nấu cỗ, nhóm thanh niên khiêng kiệu, cùng cư dân làng Ngự Dội (Vĩnh Phúc) và khách hành hương đa dạng về lứa tuổi, nghề nghiệp.

4. Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (tài liệu văn bản - quan sát điền dã - lời kể phỏng vấn sâu) và tam giác đạc phương pháp (phân tích diễn ngôn - phỏng vấn sâu - quan sát tham dự) nhằm triệt tiêu định kiến chủ quan và đảm bảo độ tin cậy khoa học cao nhất.

Data và phân tích

• Phân tích định tính chuyên sâu: Sử dụng kỹ thuật mã hóa dữ liệu theo chủ đề (Thematic Analysis) để trích xuất các chiều kích của vốn xã hội: mạng lưới quan hệ, chuẩn mực có đi có lại, niềm tin liên chủ thể, và cơ chế chuyển hóa vốn.
• Khai thác dữ liệu lịch sử định lượng từ văn bia và thư tịch cổ: Văn bia Đền Và năm 1883-1884 ghi nhận cuộc đại trùng tu huy động được 2.544 quan tiền, 4 đồng tiền vàng, 2 lượng vàng, 52 cây gỗ lớn và 3.000 phiến đá ong; trong đó quan chức đầu tỉnh Sơn Tây đóng góp 500 quan, một phú hộ là Lý Mậu Ký cúng tiến 1.000 quan. Luận án sử dụng dữ liệu này để đối chiếu với cấu trúc tài trợ và công đức đương đại, làm sáng tỏ tính liên tục lịch sử của việc đầu tư vốn kinh tế để tích lũy vốn biểu tượng và vốn xã hội.
• Thống kê phân loại chủ đề văn học dân gian về Tản Viên Sơn Thánh: Khảo sát các truyện kể dân gian cho thấy: 37% truyện có đề tài chống lũ lụt; 21% đề tài khai sáng văn hóa (dạy dân trồng trọt, săn bắn, đánh cá, làm nghề thủ công); 21% đề tài chiến tranh vệ quốc; 16% đề tài chống hạn hán. Đây là minh chứng định lượng cho nguồn gốc "Bách nghệ tổ sư" và anh hùng văn hóa của vị thần chủ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Vốn xã hội dưới góc độ Nhà nước - Công cụ chính thống hóa và mở rộng quản trị: Nhà nước thông qua việc tổ chức lễ hội Đền Và đã chuyển hóa giá trị biểu tượng của Tản Viên Sơn Thánh thành nguồn lực củng cố khối đại đoàn kết, tái khẳng định vai trò lãnh đạo của hệ thống chính trị cơ sở. Việc chuẩn hóa kịch bản lễ hội cấp vùng (từ năm 1999) cho phép chính quyền thiết lập mối quan hệ hợp tác liên tỉnh (Hà Nội - Vĩnh Phúc), kết nối liên ngành và phân bổ nguồn lực công hiệu quả.
2. Vốn xã hội dưới góc độ Cộng đồng - Đa chiều hóa lợi ích:
   • Phương diện kinh tế: Tín ngưỡng Đền Và tạo tiền đề "địa danh hóa sản vật" nông nghiệp xứ Đoài (bánh tẻ Phú Nhi, gà Mía, rau sạch), kích thích kinh tế dịch vụ, du lịch tâm linh phát triển, tạo công ăn việc làm thời vụ cho cư dân nông nghiệp ven đô.
   • Phương diện văn hóa và biểu tượng: Niềm tin thiêng liêng vào Đức Thánh Tản duy trì sự cố kết dòng họ, tinh thần tự quản làng xã, gắn kết các thế hệ thông qua việc truyền dạy nghi thức tế lễ và rước kiệu. Bữa cỗ "thụ lộc Thánh" là không gian tương tác trực tiếp củng cố tính liên chủ thể và chuẩn mực "có đi có lại".
3. Phát hiện bất ngờ về cơ chế "thương lượng biểu tượng": Trái ngược với nhận định của một số nghiên cứu trước đây (như nghiên cứu của Nguyễn Thị Nhung về chùa Hương hay Lê Hồng Lý về hội Gióng) cho rằng sự can thiệp của Nhà nước đẩy cộng đồng vào vị thế "ngoài lề hóa", tại Đền Và tồn tại một cơ chế thương lượng nhịp nhàng. Nhà nước nắm quyền điều phối khung hành chính, an ninh, trật tự, trong khi cộng đồng các làng (Vân Gia, Phù Sa, Ngự Dội) giữ quyền tuyệt đối đối với các thực hành nghi lễ cốt lõi (tế tự, rước kiệu, lấy nước sông Hồng). Trích dẫn nghiên cứu so sánh của Trần Thị Lan về đền Hát Môn được luận án khẳng định: "Chỉ bản thân cộng đồng mới có thể quyết định cái gì là một phần trong di sản của họ - không một nhà nghiên cứu, chuyên gia, cán bộ nào có thể làm thay họ".
4. Ba xu hướng biến đổi đương đại của vốn xã hội tại Đền Và:
   • Quyền lực hóa vốn xã hội: Xuất hiện sự cạnh tranh vị thế xã hội giữa các cá nhân/nhóm thông qua việc đóng góp công đức và giành các vị trí trong Ban khánh tiết, đội tế.
   • Kinh tế hóa vốn xã hội: Nguy cơ thương mại hóa không gian thiêng khi lợi ích kinh tế cá nhân lấn át mục đích cộng cảm tâm linh.
   • Văn hóa hóa vốn xã hội: Xu hướng hành chính hóa khiến một số nghi thức cổ truyền bị giản lược hoặc sân khấu hóa để phục vụ khách thập phương.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án cung cấp mô hình thực nghiệm hoàn chỉnh về sự tương tác bốn chiều giữa Vốn xã hội, Vốn kinh tế, Vốn văn hóa và Vốn biểu tượng trong không gian lễ hội Á Đông, đóng góp vào lý thuyết xã hội học văn hóa thời kỳ chuyển đổi.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về nghiên cứu nhân học lễ hội kết hợp phân tích mạng lưới thể chế, có khả năng nhân rộng cho các nghiên cứu di sản phi vật thể tại Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đề xuất mô hình "đồng quản trị" (Co-management) di sản:
  • Cấp chính quyền: Chuyển từ can thiệp hành chính sâu sang vai trò kiến tạo hành lang pháp lý, đảm bảo an ninh, phòng cháy chữa cháy, bảo tồn cảnh quan môi trường đồi lim Đền Và.
  • Cấp cộng đồng: Trao quyền chủ động toàn diện trong thực hành tế tự, quản lý tiền công đức minh bạch và điều phối nhân sự nghi lễ, tránh hiện tượng "trả thù lao để đóng vai diễn" làm suy giảm tính tự nguyện của người dân.

Limitations và Future Research

Giới hạn nghiên cứu (Limitations):

1. Giới hạn điển cứu (Single Case Study): Nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào trường hợp Đền Và (thị xã Sơn Tây), chưa thực hiện khảo sát đối sánh định lượng trên diện rộng với các trung tâm Tứ cung khác (Bắc Cung - Vĩnh Phúc, Nam Cung và Tây Cung - Ba Vì).
2. Công cụ định lượng mạng lưới: Luận án chủ yếu sử dụng phương pháp định tính (phỏng vấn sâu, quan sát tham dự), chưa áp dụng các phần mềm phân tích mạng lưới xã hội chuyên dụng (Social Network Analysis - SNA như Gephi hay UCINET) để lượng hóa mật độ mạng lưới (network density) và chỉ số trung tâm (centrality metrics).
3. Biên độ thời gian: Tập trung chủ yếu vào giai đoạn từ năm 1999 đến 2022, do nguồn tư liệu thành văn về các giai đoạn trước 1945 và thời kỳ bao cấp còn phân tán.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng nghiên cứu so sánh liên vùng giữa hệ thống Tứ cung thờ Tản Viên Sơn Thánh dọc sông Hồng và sông Đà để nhận diện các mô hình vốn xã hội đặc thù theo địa bàn cư trú (đồng bằng vs bán sơn địa).
2. Ứng dụng phương pháp SNA (Social Network Analysis) để đo lường cấu trúc luân chuyển vốn xã hội và mức độ liên kết giữa các nhóm tác nhân (nhóm bô lão, thanh niên, phụ nữ, cán bộ quản lý).
3. Đánh giá tác động của không gian số và truyền thông xã hội (Digital Social Capital) đối với việc thực hành tín ngưỡng và thu hút du khách trẻ tuổi tham gia lễ hội truyền thống.
4. Nghiên cứu sâu về cơ chế quản trị tài chính công đức và sự chuyển hóa vốn kinh tế thành các quỹ phúc lợi cộng đồng bền vững tại các di tích quốc gia đặc biệt.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án đặt nền móng lý thuyết mới cho phân ngành Xã hội học Văn hóa tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu liên ngành về vốn xã hội trong di sản văn hóa phi vật thể, tạo tiền đề trích dẫn quan trọng cho các công trình nghiên cứu sau đại học.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, cũng như UBND thị xã Sơn Tây trong việc hoàn thiện Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di tích quốc gia Đền Và, hướng tới xây dựng mô hình điểm về quản lý lễ hội văn minh.
• Tác động kinh tế - xã hội địa phương: Định hướng chiến lược phát triển du lịch văn hóa bền vững xứ Đoài gắn với chuỗi giá trị nông nghiệp địa phương, đồng thời củng cố khối liên kết cộng đồng giữa thị xã Sơn Tây (Hà Nội) và huyện Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết vốn xã hội hoàn chỉnh áp dụng trong nghiên cứu lễ hội và tôn giáo tín ngưỡng dân gian.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước và Hoạch định Chính sách: Nhận diện cơ chế tương tác Nhà nước - Cộng đồng, từ đó ban hành các quy định quản lý di sản tránh can thiệp thô bạo vào tính thiêng và quyền tự quản của người dân.
• Ban Quản lý Di tích và Ban Khánh tiết cơ sở: Nắm bắt phương thức tổ chức lễ hội khoa học, phát huy nội lực tự nguyện và giải quyết hài hòa các xung đột lợi ích nội bộ.
• Cộng đồng cư dân bản địa: Được tôn trọng vai trò chủ thể di sản, tối ưu hóa lợi ích kinh tế - văn hóa từ sinh hoạt lễ hội mà vẫn gìn giữ được bản sắc thiêng liêng truyền đời.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng lý thuyết trường và vốn của Pierre Bourdieu vào không gian lễ hội tín ngưỡng dân gian Việt Nam, xác lập chu trình chuyển hóa bốn chiều: Vốn văn hóa (thần tích, nghi lễ cổ) + Vốn biểu tượng (uy danh Thánh Tản) <=> Vốn xã hội (mạng lưới liên kết thể chế và cộng đồng) <=> Vốn kinh tế (công đức, dịch vụ sinh kế).

2. Điểm cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu miêu tả tĩnh của Nguyễn Xuân Diễn (2004) hay Lê Thị Hiền (2007), luận án kết hợp quan sát tham dự dân tộc học dài hạn (2017-2019) với phỏng vấn sâu đa tầng (cán bộ quản lý thị xã/phường, bô lão, thanh niên, phụ nữ hai bờ sông Hồng) và kỹ thuật tam giác đạc dữ liệu, giải mã sinh động cấu trúc quan hệ quyền lực và lợi ích ẩn sau các nghi thức tế tự.

3. Phát hiện bất ngờ nhất có sự hỗ trợ của dữ liệu thực địa? Phát hiện về cơ chế "thương lượng biểu tượng" cân bằng giữa Nhà nước và Cộng đồng: Sự tham gia của Nhà nước không dẫn đến sự "ngoại vi hóa" hay làm triệt tiêu vai trò của người dân như các cảnh báo thường thấy ở các lễ hội lớn khác, mà tạo nên một sự phân công xã hội rõ nét (Nhà nước quản lý an ninh, hành lang pháp lý; Cộng đồng nắm giữ bí quyết và quyền năng thực hành nghi lễ thiêng).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án xây dựng hệ thống công cụ điền dã hoàn chỉnh gồm khung câu hỏi phỏng vấn sâu cho từng nhóm tác nhân, quy trình quan sát tham dự các diễn trình lễ hội (hội chính tháng Giêng, hội đả cá tháng Chín), và ma trận phân tích dữ liệu chuyên đề về bốn loại vốn, cho phép tái lập quy trình trên các lễ hội khác thuộc hệ thống Tứ cung xứ Đoài.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Tập trung vào ba trọng tâm: (1) Số hóa và định lượng mạng lưới vốn xã hội qua công cụ SNA; (2) So sánh xuyên vùng toàn bộ hệ thống di tích thờ Tản Viên Sơn Thánh tại Hà Nội, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình; (3) Đánh giá sự chuyển đổi của vốn xã hội trong kỷ nguyên công nghệ số và du lịch thông minh.

Kết luận

1. Luận án xác lập một hệ thống luận điểm khoa học vững chắc, chứng minh lễ hội Đền Và là một không gian xã hội đặc thù kiến tạo, tích lũy và chuyển hóa nguồn vốn xã hội phong phú của cả Nhà nước và Cộng đồng.
2. Làm sáng tỏ cơ chế tác động của Nhà nước trong việc củng cố hệ tư tưởng chính trị, chính thống hóa vai trò quản trị và mở rộng liên kết hành chính thông qua chuẩn hóa nghi lễ.
3. Giải mã cấu trúc vốn xã hội của cộng đồng trên ba bình diện kinh tế (sinh kế nông nghiệp), văn hóa (tự quản làng xã) và biểu tượng (cố kết tâm linh Tản Viên Sơn Thánh).
4. Nhận diện sâu sắc ba xu hướng biến đổi đương đại: quyền lực hóa, kinh tế hóa và văn hóa hóa vốn xã hội trong bối cảnh kinh tế thị trường.
5. Đề xuất thành công mô hình đồng quản trị di sản, cân bằng giữa quản lý nhà nước và quyền tự chủ văn hóa của cộng đồng bản địa.
6. Đặt nền tảng phương pháp luận liên ngành vững chắc, mở ra các hướng nghiên cứu mới về kinh tế học văn hóa và xã hội học tôn giáo tại Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bà VN HÓA, TH THAO VÀ DU LÞCH Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O TR¯äNG Đ¾I HàC VN HÓA HÀ NàI NGUYÄN THÙY LINH VỐN Xà HỘI TRONG LỄ HỘI ĐỀN VÀ, THỊ Xà SƠN TÂY, THÀNH PHỐ HÀ NỘI LUÀN ÁN TI¾N S) VN HÓA HàC HÀ NàI - 2022 Bà VN HÓA, TH THAO VÀ DU LÞCH Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O TR¯äNG Đ¾I HàC VN HÓA HÀ NàI NGUYÄN THÙY LINH VỐN Xà HỘI TRONG LỄ HỘI ĐỀN VÀ, THỊ Xà SƠN TÂY, THÀNH PHỐ HÀ NỘI Chuyên ngành: Vn hóa hác Mã sá: 9229040 LUÀN ÁN TI¾N S) VN HÓA HàC Ng°ái h°ßng d¿n khoa học: 1. D°¢ng Vn Sáu HÀ NàI - 2022 LäI CAM ĐOAN Tác giÁ xin cam đoan đây là công trình nghiên cąu căa bÁn thân d°ßi sự h°ßng d¿n khoa học căa PGS. Bùi Hoài S¢n và PGS. Các kÁt quÁ nghiên cąu và các kÁt luÁn trong luÁn án là trung thực, không sao chép từ b¿t kỳ một nguãn nào và d°ßi b¿t kỳ hình thąc nào.

Viác tham khÁo các tài liáu đã đ°ÿc trích d¿n và ghi nguãn theo đúng quy định. Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiám và lái cam đoan này. Tác giÁ luÁn án NguyÅn Thùy Linh 1 MĀC LĀC LàI CAM ĐOAN DANH MĀC CHĀ CÁI VIÀT TÂT. 4 Ch°¢ng 1: TäNG QUAN VÂN ĐÀ NGHIÊN CĄU, C¡ Sæ LÝ LUÀN VÀ KHÁI QUÁT VÀ LÄ HàI ĐÀN VÀ.

Tổng quan v¿n đà nghiên cąu. Khái quát và lß hội ĐÃn Và. 52 Ch°¢ng 2: VàN Xà HàI D¯âI GÓC Đà QUÀN LÝ NHÀ N¯âC TRONG LÄ HàI ĐÀN VÀ. QuÁn lý tín ng°ỡng và căng cá há t° t°ãng chính trị.

Chính tháng hoá vai trò tổ chąc và mã rộng quan há xã hội. <Sáng t¿o truyÃn tháng= và phân công xã hội. 80 Ch°¢ng 3: VàN Xà HàI D¯âI GÓC Đà CàNG ĐâNG TRONG LÄ HàI ĐÀN VÀ 81 3. Ván xã hội trong lß hội ĐÃn Và nhìn từ ph°¢ng dián kinh tÁ.

Ván xã hội trong lß hội ĐÃn Và nhìn từ ph°¢ng dián vn hoá. Ván xã hội trong lß hội ĐÃn Và nhìn từ ph°¢ng dián biểu t°ÿng. 113 Ch°¢ng 4: MàT Sà VÂN ĐÀ BÀN LUÀN VÀ VàN XÃ HàI TRONG LÄ HàI ĐÀN VÀ. Tam giác quan há Nhà n°ßc, cộng đãng và ván xã hội.

Nhāng xu h°ßng biÁn đổi căa ván xã hội trong lß hội ĐÃn Và hián nay. 147 DANH MĀC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CĄU CĂA TÁC GIÀ Đà CÔNG Bà LIÊN QUAN ĐÀN Đ TÀI LUÀN ÁN. 151 TÀI LIàU THAM KHÀO. 165 2 DANH MĀC CHþ CÁI VI¾T TÂT Chÿ vi¿t tÃt Chÿ vi¿t đÅy đă BTC Ban tổ chąc MTTQ Mặt trÁn Tổ quác NCS Nghiên cąu sinh Nxb Nhà xu¿t bÁn PGS Phó Giáo s° TDP Tổ dân phá Tr Trang TS TiÁn sĩ UBND Ăy ban nhân dân VXH Ván xã hội 3 DANH MĀC BÀNG, S¡ Đâ BÁng 1.

Dißn trình lß hội ĐÃn Và hội chính và hội lá. Đ¢n vị hành chính thực tÁ và trong truyÃn thuyÁt. Di tích gÃn vßi truyÃn thuyÁt t¿i S¢n Tây. Đ¢n vị hành chính trên gi¿y tá và tên gọi gác căa các làng.

TruyÃn thuyÁt gÃn vßi các làng xung quanh ĐÃn Và. Các đình thá vọng Đąc Thánh TÁn. Không gian tổ chąc lß hội t¿i ĐÃn Và. Há tháng biểu t°ÿng trong lß hội ĐÃn Và.

Phân công nhiám vā tổ chąc lß hội ĐÃn Và tháng Giêng nm 2017. So sánh gian thá M¿u và gian thá Đąc Thánh TÁn ã ĐÃn Và. So sánh lß vÁt thá cúng ã ban thá cô Chín và ban thá Đąc Thánh TÁn. So sánh gian thá M¿u và gian thá Đąc Thánh TÁn.

Từ không gian vÁt ch¿t đÁn không gian thiêng .1: Mô hình tác động căa định chÁ xã hội đÁn tín ng°ỡng và lß hội ĐÃn Và .2: Khái quát s¢ đã ĐÃn Và. Lý do chán đÁ tài 1. Lß hội cổ truyÃn là lo¿i hình sinh ho¿t vn hóa, sÁn phẩm tinh thÁn căa cộng đãng các dân tộc Viát Nam, đ°ÿc hình thành và phát triển trong quá trình lịch sÿ dài lâu. Theo sá liáu tháng kê ch°a đÁy đă, Viát Nam có trên 8.000 lß hội trÁi dài khÃp ba miÃn trong nm, đặc biát tÁp trung ã miÃn BÃc vào thái gian Xuân Thu nhị kỳ.

Trong kho tàng lß hội đa d¿ng ¿y, các lß hội gÃn vßi tín ng°ỡng dân gian là một hián t°ÿng vn hóa hình thành và phát triển trong nhāng điÃu kián lịch sÿ, vn hóa và kinh tÁ lâu đái. Đây là một trong nhāng giá trị vn hóa phi vÁt thể đặc sÃc trong kho tàng di sÁn vn hóa căa n°ßc ta cÁn đ°ÿc bÁo tãn và phát huy giá trị. Nghiên cąu và lß hội gÃn vßi tín ng°ỡng dân gian chính là quá trình tìm hiểu mái quan há mÁt thiÁt và sinh động căa lß hội và tín ng°ỡng dân gian. H¢n hai thÁp kỷ trã l¿i đây, viác thực hành tôn giáo tín ng°ỡng đã trỗi dÁy ã mọi miÃn quê, vßi một sinh khí mßi.

G°¢ng mặt lß hội hián lên trong dián m¿o mßi vßi nhāng lß nghi, trò dißn, nghi thąc gÃn vßi tín ng°ỡng. Trong bąc tranh chung và sự <trỗi dÁy= m¿nh m¿ đó, quy mô các lß hội cũng trã nên lßn h¢n, sự tham gia căa Nhà n°ßc và cộng đãng cũng có nhāng biÁn đổi nh¿t định. Không chỉ là không gian sinh ho¿t tín ng°ỡng căa <ng°ái làng ta=, lß hội giá đây còn là không gian để căng cá quyÃn lực căa bộ máy chính quyÃn, thiÁt lÁp các mái quan há xã hội, đẩy m¿nh ho¿t động kinh doanh buôn bán cũng nh° đáp ąng nhāng nhu cÁu căa cá nhân và các nhóm khác nhau. Nhāng điÃu này gÿi cho chúng ta r¿t nhiÃu suy nghĩ và bÁn ch¿t căa lß hội hián nay: lß hội có phÁi chỉ đ¢n thuÁn là một sinh ho¿t vn hóa thông th°áng hay là c¢ hội để liên kÁt các mái quan há xã hội? Nhāng thành viên trong cộng đãng đÁn vßi nhau liáu có phÁi chỉ vì nhu cÁu tìm đÁn sự cộng cÁm, vì niÃm tin tín ng°ỡng hay còn vì v¿n đà lÿi ích kinh tÁ, lÿi ích căa bÁn thân? Bái cÁnh xã hội nào đã tác động làm đa d¿ng hóa bÁn ch¿t căa các mái quan há đó? Và các mái quan há này giúp gì cho họ? Nh° vÁy, lý do đÁu tiên và cũng là quan trọng nh¿t khiÁn NCS lựa chọn đà tài này để nghiên cąu là do tính v¿n đà căa đái t°ÿng nghiên cąu: viác tham gia vào tổ chąc lß hội giúp Nhà n°ßc và cộng đãng nhÁn đ°ÿc nhāng lÿi ích nh° thÁ nào? 1.

Lß hội ĐÃn Và, thị xã S¢n Tây, thành phá Hà Nội đã đ°ÿc tiÁp cÁn d°ßi nhiÃu khía c¿nh khác nhau, trong đó các nghiên cąu chă yÁu tiÁp cÁn ã các góc độ vn học và vn hóa học& Các cách tiÁp cÁn này đem đÁn nhāng thành tựu to lßn trong nghiên cąu và lß hội ĐÃn Và nh°: cung c¿p một cái nhìn tổng quan và sự hình thành, phát triển căa tín ng°ỡng thá Đąc Thánh TÁn cũng nh° các yÁu tá không gian, thái gian và dißn trình nghi lß, lß hội ĐÃn Và. Tuy nhiên, h¿n chÁ dß nhÁn th¿y trong khi tổng quan t° liáu và lß hội ĐÃn Và là các nguãn tài liáu thường chỉ tập trung nghiên cứu về bản thân lễ hội này như thời gian, không gian, diễn trình cũng như nhiệm vụ của các thành viên trong tổ chức lễ 5 hội mà dường như ít quan tâm đến việc nghiên cứu cơ sở hình thành, biểu hiện cũng như lợi ích từ VXH trong thực hành tín ngưỡng và tổ chức lễ hội Đền Và. Đây là một v¿n đà cÁn tìm hiểu căa các nhà nghiên cąu. Đà tài: <Vốn xã hội trong lễ hội Đền Và, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội= chính là một cách để nghiên cąu và cách thąc t¿o lÁp cũng nh° sÿ dāng VXH căa Nhà n°ßc và cộng đãng.

Trong khoÁng hai thÁp niên trã l¿i đây, VXH trã thành một đà tài thu hút sự quan tâm căa r¿t nhiÃu học giÁ trên thÁ gißi và trong n°ßc. Mặc dù có chÁm h¢n so vßi các quác gia khác trong viác tiÁp cÁn khái niám và khung lý thuyÁt này, song tính đÁn nay, ã Viát Nam đã có khoÁng vài chāc nghiên cąu và VXH bao gãm các bài viÁt đng trên các t¿p chí, sách, báo và luÁn án. Các công trình nghiên cąu đã đ°a ra cách tiÁp cÁn khác nhau và VXH nh° chąc nng, vai trò căa VXH trên ph°¢ng dián chính sách, vai trò căa VXH vßi viác kiểm soát xã hội hay giáo dāc trong gia đình và cộng đãng. Mỗi một góc nhìn khác nhau s¿ cho th¿y nhāng dián m¿o riêng căa VXH.

Bãi bÁn ch¿t căa tín ng°ỡng và lß hội là đ°ÿc hình thành từ trong xã hội nông nghiáp cổ truyÃn và duy trì đÁn xã hội hián đ¿i vßi nhāng khác biát và thể chÁ chính trị, nhóm đoàn thể căa Nhà n°ßc cũng nh° tổ chąc cộng đãng nên nÁu phân tích VXH trong một sinh ho¿t tín ng°ỡng dân gian, cā thể là lß hội ĐÃn Và thì chúng ta có thể phân tích và ph°¢ng thąc t¿o lÁp, vai trò cũng nh° lÿi ích căa Nhà n°ßc và cộng đãng trong mái liên há vßi VXH. Đặc biát, <sáng t¿o truyÃn tháng= là một v¿n đà cát yÁu cho th¿y vai trò chă động căa Nhà n°ßc và cộng đãng trong t¿o lÁp và sÿ dāng VXH. Chính vì vÁy, đặt Nhà n°ßc và cộng đãng trong hai bái cÁnh xã hội đó để phân tích ph°¢ng thąc t¿o lÁp cũng nh° nhāng nguãn lÿi mà hai nhóm này có đ°ÿc từ viác tham gia vào sinh ho¿t tín ng°ỡng cũng nh° tổ chąc và quÁn lý lß hội ĐÃn Và chính là cách tiÁp cÁn đ°ÿc xem nh° một h°ßng đi có ý nghĩa lý luÁn cũng nh° thực tißn cao. Vßi nhāng lý do trên, NCS chọn <Vốn xã hội trong lễ hội Đền Và, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội= làm đà tài luÁn án.

Māc đích và nhiÇm vā nghiên cąu 2. Mục đích nghiên cứu Thực hián đà tài nghiên cąu, luÁn án nhằm đ¿t đ°ÿc nhāng māc đích: làm rõ cơ sở hình thành, biểu hiện và lợi ích của vốn xã hội trong lễ hội Đền Và từ quá khứ đến hiện tại. Nhiệm vụ nghiên cứu Từ māc đích nghiên cąu trên, luÁn án đặt ra các nhiám vā nghiên cąu nh° sau: Thứ nhất: há tháng và phân tích khái niám <ván xã hội= và các khái niám có liên quan, mô tÁ dân tộc học và thái gian, không gian, dißn trình lß hội cũng nh° sự hình thành và các lßp ý nghĩa vn hóa căa hình t°ÿng Đąc Thánh TÁn. 6 Thứ hai: phân tích và lý giÁi các đặc tr°ng nổi bÁt căa VXH căa Nhà n°ßc và cộng đãng (c¢ sã hình thành, biểu hián và lÿi ích).