Luận văn: Bảo tồn và phát huy dân ca ở Phú Thọ - ĐH Văn hóa HN

Nghiên cứu luận văn thạc sĩ về quản lý văn hóa bảo tồn và phát huy dân ca tại Phú Thọ. Phân tích vai trò quan trọng của di sản văn hóa phi vật thể trong phát

• Tác giả: Nguyễn Phạm Khánh
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Bảo tồn và phát huy dân ca Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về dân ca Phú Thọ và giá trị văn hóa

Dân ca Phú Thọ là một trong những biểu tượng văn hóa ấn tượng của tỉnh. Nó tồn tại từ hàng ngàn năm, phản ánh lịch sử, tín ngưỡng và sinh hoạt của người dân. Các thể loại như hát Xoan, hát Chèo và ca dao chứa đựng tri thức dân gian về nông nghiệp, đạo đức và quan hệ xã hội. Những giá trị này không chỉ là di sản mà còn là nguồn cảm hứng cho đời sống văn hóa hiện đại. Phú Thọ là một vùng đất có bề dày lịch sử, từ thời Hùng Vương đến nay, với nhiều lễ hội và truyền thống văn hóa phong phú. Dân ca là một phần không thể thiếu trong quá trình duy trì và phát triển bản sắc văn hóa của địa phương này.

1.1. Các thể loại dân ca tiêu biểu ở Phú Thọ

Hát Xoan là thể loại nổi tiếng nhất, thường được trình bày trong các lễ hội tôn giáo. Nó có nhạc điệu đặc trưng và nội dung liên quan đến tín ngưỡng thờ cúng. Hát Chèo và hát Bội cũng phổ biến, mang tính chất giải trí và giáo dục. Ngoài ra, ca dao Phú Thọ phản ánh cuộc sống hàng ngày, với những câu đố, câu chuyện và kinh nghiệm thực tiễn. Các thể loại này không chỉ là nghệ thuật mà còn là phương tiện truyền đạt giá trị văn hóa và đạo đức.

1.2. Vai trò của dân ca trong bảo tồn văn hóa địa phương

Dân ca Phú Thọ giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa. Nó là một trong những phương tiện truyền đạt lịch sử và truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ngoài ra, dân ca còn là nguồn cảm hứng cho các hoạt động văn hóa, du lịch và giáo dục. Sự tồn tại của các thể loại này không chỉ giúp người dân tự hào về di sản của mình mà còn thu hút du khách và thúc đẩy phát triển kinh tế văn hóa. Quản lý và bảo tồn dân ca là cách hiệu quả để giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa của Phú Thọ.

II. Thực trạng và vấn đề trong bảo tồn dân ca Phú Thọ

Mặc dù dân ca Phú Thọ có giá trị cao, nhưng hiện nay nó đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự suy giảm số lượng người biết hát và truyền dạy là một vấn đề lớn. Ngoài ra, thiếu nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất cũng làm hạn chế hoạt động bảo tồn. Các hoạt động trình diễn và truyền dạy dân ca không được tổ chức thường xuyên, dẫn đến sự mất mát dần của di sản này. Ngoài ra, sự cạnh tranh từ các hình thức giải trí hiện đại cũng làm giảm sự quan tâm của người dân. Những hạn chế này cần được giải quyết để bảo tồn và phát huy dân ca một cách hiệu quả.

2.1. Thách thức trong việc truyền dạy và trình diễn dân ca

Số lượng người biết hát và truyền dạy dân ca đang giảm dần. Điều này làm giảm chất lượng và tính liên tục của các thể loại này. Ngoài ra, thiếu cơ sở vật chất và tài chính làm hạn chế việc tổ chức các hoạt động trình diễn và học tập. Các câu lạc bộ và nhóm hát dân ca không được hỗ trợ đầy đủ, dẫn đến sự suy giảm hoạt động. Sự thiếu hụt nguồn nhân lực và kiến thức chuyên môn cũng là một trong những nguyên nhân chính gây khó khăn trong việc bảo tồn.

2.2. Ảnh hưởng của môi trường xã hội đến dân ca

Sự thay đổi trong môi trường xã hội và văn hóa hiện đại đã ảnh hưởng tiêu cực đến dân ca Phú Thọ. Các hình thức giải trí mới như nhạc pop, điện ảnh và truyền hình đã thu hút sự chú ý của người dân hơn là dân ca. Ngoài ra, sự đô thị hóa và di cư cũng làm giảm sự quan tâm đến các truyền thống văn hóa địa phương. Sự thiếu hiểu biết về giá trị của dân ca cũng là một yếu tố làm giảm sự quan tâm và tham gia của cộng đồng.

III. Giải pháp và phương pháp quản lý dân ca Phú Thọ

Để bảo tồn và phát huy dân ca Phú Thọ, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả. Thứ nhất, cần tăng cường đào tạo và truyền dạy dân ca cho các thế hệ trẻ. Thứ hai, cần hỗ trợ tài chính và cơ sở vật chất cho các hoạt động văn hóa. Thứ ba, cần tổ chức các hoạt động tuyên truyền và giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của dân ca. Cuối cùng, cần tăng cường hợp tác quốc tế và trao đổi văn hóa để mở rộng tầm ảnh hưởng của dân ca Phú Thọ. Những giải pháp này sẽ giúp duy trì và phát triển di sản văn hóa này một cách bền vững.

3.1. Các biện pháp đào tạo và truyền dạy dân ca

Đào tạo và truyền dạy dân ca cần được thực hiện một cách hệ thống và thường xuyên. Các trường học và trung tâm văn hóa địa phương nên đưa dân ca vào chương trình giảng dạy. Ngoài ra, cần tổ chức các lớp học và khóa đào tạo cho người dân, đặc biệt là các thế hệ trẻ. Sự hỗ trợ từ các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng quốc tế cũng là một yếu tố quan trọng để tăng cường nguồn lực cho hoạt động này. Quản lý và tổ chức các lớp học một cách chuyên nghiệp sẽ giúp duy trì và phát triển dân ca một cách hiệu quả.

3.2. Hỗ trợ tài chính và cơ sở vật chất cho hoạt động văn hóa

Hỗ trợ tài chính và cơ sở vật chất là yếu tố quyết định trong việc bảo tồn dân ca. Các hoạt động trình diễn và học tập cần được đầu tư để có thể diễn ra một cách thường xuyên và chất lượng. Ngoài ra, cần xây dựng các trung tâm văn hóa và bảo tàng dân ca để lưu trữ và giới thiệu di sản này cho cộng đồng. Sự hợp tác giữa chính quyền địa phương và các tổ chức tư nhân cũng sẽ tạo điều kiện cho việc phát triển các dự án văn hóa. Việc đầu tư vào cơ sở vật chất sẽ giúp nâng cao chất lượng và tính bền vững của hoạt động bảo tồn.

IV. Kết luận và ứng dụng của nghiên cứu

Nghiên cứu về bảo tồn và phát huy dân ca Phú Thọ cho thấy rằng di sản này có giá trị văn hóa và nghệ thuật cao. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển nó, cần có sự hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức văn hóa. Các giải pháp như đào tạo, hỗ trợ tài chính và tuyên truyền sẽ giúp bảo tồn dân ca một cách hiệu quả. Ngoài ra, cần tăng cường hợp tác quốc tế để mở rộng tầm ảnh hưởng và giá trị của dân ca Phú Thọ. Kết quả nghiên cứu này có thể được áp dụng vào các địa phương khác có di sản văn hóa tương tự, giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của cộng đồng.

4.1. Ý nghĩa của nghiên cứu trong quản lý văn hóa

Nghiên cứu này cung cấp những kiến thức và giải pháp cụ thể cho việc quản lý và bảo tồn dân ca Phú Thọ. Nó giúp nâng cao nhận thức của các nhà quản lý và cộng đồng về giá trị của di sản văn hóa. Ngoài ra, nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở khoa học cho việc lập kế hoạch và triển khai các dự án văn hóa. Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng vào các chương trình quản lý văn hóa ở các địa phương khác, góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của cả nước.

4.2. Ứng dụng thực tiễn của kết quả nghiên cứu

Các giải pháp và kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng vào thực tiễn quản lý văn hóa địa phương. Ví dụ, việc tổ chức các lớp học và hoạt động truyền dạy dân ca có thể được triển khai tại các trường học và trung tâm văn hóa. Ngoài ra, các hoạt động tuyên truyền và giáo dục cũng có thể được tổ chức thường xuyên để nâng cao nhận thức của cộng đồng. Sự hợp tác giữa chính quyền và cộng đồng sẽ giúp bảo tồn và phát huy dân ca Phú Thọ một cách hiệu quả và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ KHÔNG GIAN VĂN HÓA PHÚ THỌ 1. Quản lý Thuật ngữ “Quản lý” lâu nay đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến, tuy nhiên tùy theo cách tiếp cận mà có những khái niệm khác nhau. Có khái niệm chỉ đơn giản cho rằng quản lý là cai trị hoặc quản lý là sự tác động liên tục của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm hướng đến mục tiêu nhất định và có rất nhiều các khái niệm khác. Tuy có những quan niệm khác nhau, nhưng các khái niệm đều có chung quan điểm về các yếu tố của quản lý đó là: chủ thể quản lý, đối tượng quản lý và mục tiêu quản lý.

Để sát với nội dung của luận văn chúng tôi thống nhất với khái niệm sau: Quản lý là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm chỉ huy, điều hành, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi của cá nhân hướng đến mục đích hoạt động chung và phù hợp với quy luật khách quan. Quản lý là một phương thức hoạt động có ý nghĩa của con người, là sự huy động, tổ chức và điều hành các nguồn lực của chủ thể quản lý đối với đối tượng quản lý nhằm thực hiện đạt mục tiêu đã định trước. Quản lý nhà nước về di sản văn hóa * Di sản văn hóa phi vật thể Trong Công ước về bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO năm 2003, điều 2.1 ghi: 16 - Di sản văn hóa phi vật thể được hiểu là các tập quán, các hình thức thể hiện, biểu đạt, tri thức, kỹ năng và kèm theo đó là những công cụ, đồ vật, đồ tạo tác và các không gian văn hóa có liên quan mà các cộng đồng và các nhóm và trong một số trường hợp là cá nhân công nhận là một phần di sản văn hóa của họ. Được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, di sản văn hóa phi vật thể được cộng đồng, các nhóm không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường và mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ thêm sự tôn trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người.

Luật di sản Văn hóa đã được sửa đổi, bổ xung của Quốc hội khóa XII, kỳ họp thứ 5 ngày 18 - 6 - 2009 đã sửa đổi, bổ xung Khoản 1 Điều 4 ghi: - Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác.” * Quản lý nhà nước về di sản văn hóa Quản lý nhà nước về di sản văn hóa là quá trình theo dõi, định hướng và điều tiết quá trình tồn tại và phát triển của các di sản văn hóa trên một địa bàn cụ thể nhằm bảo tồn và phát huy tốt nhất giá trị của chúng, đem lại lợi ích to lớn, nhiều mặt, lâu dài cho cộng đồng dân cư chủ nhân các di sản văn hóa đó. Từ định nghĩa về quản lý di sản văn hóa, có thể hiểu quản lý sinh hoạt ca hát dân gian (dân ca) nghĩa là quá trình tìm hiểu, nghiên cứu sự tồn tại và phát triển của sinh hoạt văn hóa này nhằm quản lý tốt, góp phần bảo tồn những giá trị truyền thống, phát huy và nhân rộng phù hợp với xu thế phát triển chung của văn hóa dân tộc và thời đại. Dân ca Ở hầu khắp các vùng miền trên đất nước Việt Nam, đến đâu chúng ta cũng có thể được nghe những câu hát, những làn điệu mượt mà, tha thiết và có cả vui tươi, dí dỏm mang những đặc trưng và bản sắc riêng của từng vùng miền ấy - đó là dân ca. Dân ca rất phong phú và đa dạng, nó xuất hiện ở từng vùng, từng miền và nhiều địa phương.

Vậy dân ca từ đâu mà có? Theo PGS. TS Phạm Trọng Toàn “ Dân ca là những bài hát do nhân dân sáng tạo ra trong lao động sản xuất, trong đời sống tín ngưỡng và sinh hoạt xã hội ” Mỗi một thể loại dân ca đều có những đặc trưng riêng về hình thức và nội dung. Nhưng nhìn chung, dân ca Việt Nam có nội dung tư tưởng và tình cảm là ước mơ một cuộc sống ấm no, phồn thịnh, sự khát khao tình yêu lành mạnh trong sáng. Xét về góc độ lịch sử, dân ca xuất hiện từ bao giờ? Cho đến nay cũng chưa có một lời giải chính thức, chỉ biết rằng dân ca đã tồn tại rất lâu đời và xuất hiện trong đời sống sinh hoạt của con người Việt Nam.

Cũng chính vì những lẽ đó mà dân ca được Vũ Ngọc Phan khái niệm : “…Dân ca là những bài văn vần do nhân dân sáng tác tập thể, được lưu truyền bằng miệng và được phổ biến rộng rãi trong nhân dân” [31, tr. Như vậy có thể thấy rằng, dân ca là những bài hát không rõ tác giả, được lưu truyền từ đời này sang đời khác, thế hệ này sang thế hệ khác. Cho đến nay dân ca vẫn đang tồn tại trong đời sống các dân tộc Việt Nam với tư cách là một thực thể văn hóa. Không những vậy, dân ca còn là một đặc trưng văn hóa phi vật thể của dân tộc Việt Nam trong tổng thể nền văn hóa nước ta.

Bảo tồn Theo Đại từ điển Tiếng Việt thì Bảo tồn được hiểu là “Giữ nguyên trạng” không để mất đi [46, tr. 18 Trong lĩnh vực Văn hóa, Bảo tồn cũng có nghĩa là bảo vệ những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đang tồn tại. Việc Bảo tồn di sản văn hóa là hoạt động bảo vệ, gìn giữ các giá trị văn hóa đó, tránh sự mai một, xuống cấp và biến mất với mục tiêu chủ yếu là: tôn vinh các giá trị truyền thống, phát huy nó trong điều kiện xã hội mới. Trong bài phát biểu tại Đại hội Văn hóa toàn quốc lần thứ II năm 1957, Bác Hồ đã nói : “Việc khai thác vốn cũ dân tộc nên làm nhanh, có trước mới có sau, có cũ mới có cái mới, nhưng không nên nệ cổ.

Bây giờ là thời đại cách mạng phải nhanh, phải cải cách”. Đây cũng có thể coi là một quan điểm về bảo tồn văn hóa dân tộc của Bác Hồ kính yêu. Vấn đề đặt ra cho chúng ta là trước những di sản văn hóa mà cha ông ta để lại từ hàng ngàn đời nay, có những di sản đã dần bị mai một, có những di sản có nguy cơ biến mất. Vậy thì chúng ta phải làm như thế nào? Hay nói cách khác, những nhà quản lý văn hóa phải đặt câu hỏi : Bảo tồn cái gì? Ai bảo tồn? Bảo tồn như thế nào? Phương thức nào là hợp lý? Để từ đó có những giải pháp hữu hiệu bảo tồn các di sản văn hóa nói chung và dân ca nói riêng.

Khi đã có những hiệu quả tốt thì đó cũng chính là đã phát huy được những giá trị của di sản văn hóa. Phát huy Phát huy là làm cho cái hay, cái tốt nhân thêm tác dụng, thúc đẩy tiếp tục nảy nở nhiều hơn [47, tr. Phát huy cũng có thể hiểu là tập trung sự chú ý của công chúng một cách tích cực tới các mặt giá trị của di sản văn hóa [10, tr. Trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII đã chỉ ra nội dung “Bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa tốt đẹp của dân tộc, sáng tạo nên 19 những giá trị văn hóa mới xã hội chủ nghĩa, làm cho những giá trị ấy thấm sâu vào cuộc sống toàn xã hội và mỗi con người ”.

Như vậy phát huy giá trị di sản văn hóa là một hoạt động nhằm khai thác những giá trị của di sản để phục vụ và đáp ứng nhu cầu của xã hội, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đồng thời góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của nhân dân đối với việc bảo vệ di sản văn hóa của dân tộc. Nguyên tắc bảo tồn dân ca - di sản văn hoá phi vật thể 1. Vật thể hoá các làn điệu dân ca (ghi chép, sưu tầm, kỹ năng, kỹ thuật, nghệ thuật, những tri thức do nghệ nhân sử dụng…) Như đã nói ở phần trên, dân ca là những bài hát do nhân dân sáng tác đã lưu truyền từ đời này sang đời khác dưới hình thức truyền miệng. Không những vậy nó thường xuyên dung nạp những yếu tố mới để phản ánh những sự đổi thay đang diễn ra trong tư tưởng quần chúng nhân dân, đồng thời cũng là một quá trình thích ứng với những điều kiện mới của lịch sử.

Trong điều kiện hiện nay, bảo tồn dân ca còn có thể bảo tồn dưới các hình thức khác ngoài hình thức truyền miệng. Hình thức đó gọi là vật thể hóa các làn điệu dân ca hay còn gọi là bảo tồn “tĩnh”. Đó là hình thức ghi chép bằng văn bản kỹ thuật (ghi chép nhạc và lời dạng văn bản thông qua ghi âm các nghệ nhân) hoặc các hình thức khác như ghi đĩa CD, quay hình những kỹ năng, nghệ thuật trình diễn, nghệ thuật diễn xướng, những tri thức… mà do các nghệ nhân thể hiện (số hóa). Bên cạnh những hình thức đó là việc sưu tầm, ghi chép, biên soạn đầy đủ chi tiết phương thức trình diễn các làn điệu dân ca kể cả các làn điệu mới tìm thấy để bổ sung vào kho tàng lưu giữ.

Từ đó tạo nên cơ sở tài liệu, dữ liệu để tránh sự mai một và thất truyền của các hình thức dân ca. 20 Trong sự phát triển của công nghệ thông tin hiện nay thì công việc vật thể hóa các làn điệu dân ca đã trở nên dễ dàng hơn và đáp ứng được yêu cầu của nhà quản lý và các nhà nghiên cứu. Không những vậy, nó còn là những phương tiện thông tin hữu ích để quảng bá các làn điệu dân ca đến với mọi người dân trong cả nước cũng như bè bạn quốc tế. “Bảo tồn sống” - Bảo tồn các giá trị của dân ca ngay chính trong đời sống cộng đồng, nơi sản sinh ra chúng Bảo tồn “sống” hay còn gọi là bảo tồn “động”.TS Ngô Đức Thịnh thì đó là phương pháp đưa di sản văn hóa phi vật thể về với cộng đồng.