Luận văn Quản lý di tích lịch sử văn hóa ở TP Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc

Dưới đây là các meta tag được tạo cho bài viết: { "ai_description": "Tìm hiểu phương pháp quản lý văn hóa và bảo tồn di tích lịch sử văn hóa tại thành phố

• Tác giả: Nguyễn Quốc Minh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Sỹ Toản
• Trường học: Học viện Ngoại giao
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Quản lý di tích lịch sử văn hóa tại thành phố Vĩnh Yên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý di tích lịch sử văn hóa tại Vĩnh Yên

Quản lý di tích lịch sử văn hóa tại thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc là hoạt động quan trọng nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Công tác này bao gồm việc xây dựng chính sách, tổ chức thực hiện và huy động nguồn lực xã hội. Vĩnh Yên sở hữu hệ thống di tích đa dạng như đình, chùa, đền thờ, ghi dấu dấu ấn lịch sử từ thời phong kiến đến hiện đại. Các di tích này không chỉ là tài sản văn hóa quý giá mà còn là điểm du lịch hấp dẫn. Tuy nhiên, công tác quản lý gặp nhiều thách thức do hạn chế về nguồn lực, ý thức cộng đồng và sự biến đổi đô thị. Luật Di sản văn hóa cùng các văn bản pháp luật liên quan đã tạo khung pháp lý cho hoạt động bảo tồn. Việc nâng cao hiệu quả quản lý đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan nhà nước, cộng đồng và doanh nghiệp.

1.1. Hệ thống di tích lịch sử văn hóa tại Vĩnh Yên

Thành phố Vĩnh Yên sở hữu 15 di tích lịch sử văn hóa đã được xếp hạng, bao gồm 2 di tích cấp quốc gia, 8 di tích cấp tỉnh và 5 di tích cấp thành phố. Các di tích tiêu biểu gồm Đình Trưng Nhị, Chùa Bà Tấm và Đền thờ anh hùng dân tộc Nguyễn Bá Ngọc. Mỗi di tích đều mang giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa độc đáo. Hệ thống di tích phân bố không đều, tập trung chủ yếu ở trung tâm thành phố và vùng ven sông Cà Lồ. Nhiều di tích bị xuống cấp do tác động của thời gian và hoạt động đô thị hóa. Công tác điều tra, khảo sát và lập hồ sơ khoa học cho các di tích chưa được thực hiện đồng bộ.

1.2. Cơ sở pháp lý quản lý di tích tại Vĩnh Yên

Công tác quản lý di tích tại Vĩnh Yên dựa trên hệ thống văn bản pháp luật gồm Luật Di sản văn hóa (2001, sửa đổi 2009), Nghị định 98/2010/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn của tỉnh. Ủy ban nhân dân thành phố ban hành các quyết định về quy hoạch bảo tồn, danh mục di tích và kế hoạch tu bổ. Các sở, ngành như Sở Văn hóa-Thể thao-Du lịch tỉnh và Phòng Văn hóa-Thông tin thành phố đóng vai trò quan trọng trong triển khai pháp luật. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật còn tồn tại khoảng cách giữa quy định chung và thực tiễn địa phương, đặc biệt trong xử lý vi phạm.

II. Thực trạng quản lý di tích lịch sử văn hóa tại Vĩnh Yên

Công tác quản lý di tích lịch sử văn hóa tại Vĩnh Yên đang đối mặt với nhiều hạn chế trong tổ chức và triển khai. Hệ thống quản lý phân tán giữa cấp tỉnh, thành phố và cấp xã gây khó khăn trong phối hợp. Phòng Văn hóa-Thông tin thành phố thiếu biên chế chuyên trách, dẫn đến tình trạng kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực. Nguồn kinh phí bảo tồn hạn hẹp, chủ yếu phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Hoạt động tuyên truyền pháp luật chưa sâu rộng, dẫn đến nhận thức cộng đồng còn hạn chế. Nhiều di tích bị xâm hại do xây dựng trái phép, khai thác thương mại quá mức. Việc tu bổ di tích chưa khoa học, gây mất giá trị nguyên gốc. Chưa có cơ chế huy động hiệu quả nguồn lực xã hội cho bảo tồn.

2.1. Tổ chức bộ máy quản lý di tích

Hệ thống quản lý di tích tại Vĩnh Yên gồm ba cấp: tỉnh, thành phố và xã. Sở Văn hóa-Thể thao-Du lịch tỉnh chịu trách nhiệm quản lý nhà nước cấp tỉnh. Phòng Văn hóa-Thông tin thành phố là cơ quan chuyên môn trực thuộc Ủy ban nhân dân thành phố. Tại cấp xã, Ban quản lý di tích cấp xã phối hợp với chính quyền địa phương. Phòng Văn hóa-Thông tin thành phố có 8 cán bộ, nhưng chỉ 2 người chuyên trách di tích. Phòng thiếu chuyên gia về bảo tồn di tích, dẫn đến khó khăn trong lập kế hoạch và triển khai dự án. Sự chồng chéo chức năng giữa các cấp gây lãng phí nguồn lực.

2.2. Hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di tích

Hoạt động bảo tồn tập trung vào tu bổ định kỳ, nhưng chất lượng chưa cao do thiếu chuyên gia và kinh phí. Nhiều di tích xuống cấp nghiêm trọng do không được tu bổ kịp thời. Hoạt động tuyên truyền pháp luật về bảo vệ di tích chưa hiệu quả, dẫn đến tình trạng xâm hại di tích gia tăng. Các chương trình giáo dục di sản trong trường học còn hạn chế. Hoạt động khai thác du lịch tại di tích chưa bền vững, thiếu kế hoạch dài hạn. Nhiều di tích bị biến dạng bởi hoạt động thương mại. Chưa có mô hình quản lý di tích theo cộng đồng hiệu quả.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di tích lịch sử văn hóa

Để nâng cao hiệu quả quản lý di tích lịch sử văn hóa tại Vĩnh Yên, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về cơ chế, nguồn nhân lực, tài chính và xã hội hóa. Trước tiên, kiện toàn hệ thống quản lý theo hướng tinh gọn, phân cấp rõ ràng. Tăng cường đào tạo cán bộ chuyên trách, đặc biệt về bảo tồn di tích. Nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua các chương trình giáo dục di sản. Đẩy mạnh huy động nguồn lực xã hội thông qua cơ chế tài chính linh hoạt. Áp dụng công nghệ số trong quản lý và bảo tồn di tích. Xây dựng kế hoạch bảo tồn dài hạn, gắn với phát triển du lịch bền vững. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn di sản.

3.1. Giải pháp về cơ chế và chính sách

Cần sửa đổi, bổ sung các chính sách quản lý di tích phù hợp với thực tiễn địa phương. Xây dựng cơ chế tài chính đa dạng, khuyến khích doanh nghiệp tham gia bảo tồn. Hoàn thiện chế tài xử lý vi phạm, tăng mức phạt đối với hành vi xâm hại di tích. Thiết lập cơ chế chia sẻ lợi ích từ di tích giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Áp dụng chính sách ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư bảo tồn di tích. Tăng cường vai trò giám sát của cộng đồng trong quản lý di tích. Xây dựng quy chế phối hợp giữa các cấp chính quyền.

3.2. Giải pháp về nguồn nhân lực và xã hội hóa

Đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý di tích theo hướng chuyên nghiệp, có kiến thức chuyên môn vững vàng. Mở rộng các chương trình đào tạo ngắn hạn về bảo tồn di tích cho cán bộ cấp xã. Xây dựng mạng lưới tình nguyện viên bảo vệ di tích trong cộng đồng. Khuyến khích doanh nghiệp xã hội tham gia hoạt động bảo tồn. Tổ chức các hội thảo khoa học về quản lý di tích. Tăng cường hợp tác với các trường đại học trong đào tạo nguồn nhân lực. Thiết lập hệ thống giám sát cộng đồng đối với hoạt động bảo tồn.

IV. Kết luận và kiến nghị cho quản lý di tích tại Vĩnh Yên

Công tác quản lý di tích lịch sử văn hóa tại Vĩnh Yên đã đạt được những kết quả nhất định nhưng vẫn còn nhiều tồn tại. Những giải pháp đã đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả quản lý cần được triển khai đồng bộ. Trước tiên, kiện toàn hệ thống quản lý theo hướng tinh gọn, phân cấp rõ ràng. Tăng cường nguồn lực tài chính và nhân lực cho công tác bảo tồn. Nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua giáo dục di sản. Áp dụng công nghệ số trong quản lý di tích. Xây dựng kế hoạch bảo tồn dài hạn, gắn với phát triển du lịch bền vững. Chỉ khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, cộng đồng và doanh nghiệp, di tích lịch sử văn hóa mới thực sự được bảo tồn và phát huy giá trị.

4.1. Đánh giá hiệu quả quản lý di tích tại Vĩnh Yên

Sau nhiều năm triển khai, công tác quản lý di tích tại Vĩnh Yên đã góp phần quan trọng trong bảo tồn di sản. Nhiều di tích được tu bổ, nâng cấp, trở thành điểm du lịch hấp dẫn. Hệ thống pháp luật được hoàn thiện dần theo hướng phù hợp với thực tiễn. Nhận thức cộng đồng về bảo vệ di tích có chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế như thiếu kinh phí, nguồn nhân lực và sự phối hợp chưa chặt chẽ. Nhiều di tích xuống cấp nghiêm trọng do không được tu bổ kịp thời. Hoạt động khai thác thương mại chưa bền vững, gây biến dạng di tích.

4.2. Kiến nghị triển khai trong giai đoạn tới

Trong giai đoạn tới, Vĩnh Yên cần ưu tiên kiện toàn hệ thống quản lý, tăng cường nguồn lực tài chính. Xây dựng kế hoạch bảo tồn dài hạn, gắn với phát triển du lịch bền vững. Áp dụng công nghệ số trong quản lý di tích. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn di sản. Hoàn thiện chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia bảo tồn. Nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua giáo dục di sản. Thiết lập cơ chế giám sát cộng đồng đối với hoạt động bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Vĩnh Yên là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh Vĩnh Phúc với diện tích tự nhiên 50,0128 km² và dân số đạt 152.801 người phân bố trên 9 đơn vị hành chính gồm 7 phường và 2 xã. Địa bàn thành phố hiện lưu giữ kho tàng di sản đồ sộ với 116 di tích lịch sử văn hóa cùng 83 lễ hội truyền thống được tổ chức hàng năm. Hệ thống di tích này phản ánh sâu sắc tiến trình lịch sử từ thời Hùng Vương dựng nước, thời Hai Bà Trưng khởi nghĩa đến thời kỳ cận - hiện đại. Tuy nhiên, cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng khi Vĩnh Yên được công nhận là đô thị loại 2 vào năm 2014, công tác quản lý di tích đang đối mặt với nhiều áp lực nghiêm trọng. Thực tế ghi nhận tình trạng nhiều công trình kiến trúc cổ bị xuống cấp, kinh phí đầu tư công còn eo hẹp và hiện tượng tự ý tu bổ làm biến dạng di tích nguyên gốc vẫn còn diễn ra tại một số địa phương.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát toàn diện hệ thống 116 di tích, phân tích và đánh giá thực trạng công tác quản lý nhà nước về di tích lịch sử văn hóa trên địa bàn thành phố Vĩnh Yên trong giai đoạn từ năm 2001 đến năm 2015. Trên cơ sở đó, nghiên cứu làm rõ các ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân cốt lõi trong bộ máy chỉ đạo, cơ chế phân cấp và hoạt động nghiệp vụ. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, hướng tới mục tiêu bảo vệ bền vững 100% di tích kiểm kê, phát huy tối đa giá trị của 83 lễ hội gắn với phát triển du lịch địa phương, đồng thời giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế - xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý nhà nước về văn hóa và di sản văn hóa, kết hợp với quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về bảo tồn di sản dân tộc. Nghiên cứu tiếp cận lý thuyết bảo tồn hiện đại được chuẩn hóa trong Hiến chương Burra của ICOMOS năm 1979 và Công ước quốc tế về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO năm 2003. Khung phân tích được xây dựng trên mô hình quản lý công phân cấp theo tuyến dọc, kết hợp giữa cơ quan chuyên môn nhà nước và quyền tự quản của cộng đồng dân cư.

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm then chốt theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2001 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2009:

• Di sản văn hóa: Hệ thống các giá trị vật thể và phi vật thể kết tinh qua lịch sử, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền qua các thế hệ.
• Di tích lịch sử - văn hóa: Công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.
• Bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích: Hoạt động phòng ngừa nguy cơ hủy hoại, sửa chữa gia cố kỹ thuật và tái tạo các hạng mục bị tổn hại dựa trên chứng cứ khoa học xác thực nhằm giữ gìn yếu tố nguyên gốc.
• Phát huy giá trị di sản văn hóa: Quá trình khai thác, quảng bá và đưa các giá trị di tích vào đời sống xã hội nhằm giáo dục truyền thống và thúc đẩy kinh tế du lịch.

Cơ sở pháp lý của đề tài bám sát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam: Sắc lệnh số 65/SL năm 1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh; Nghị định số 519-TTg năm 1957; Pháp lệnh số 14-LCT/HĐND năm 1984; Nghị quyết số 03-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII; Nghị định số 98/2010/NĐ-CP; Nghị định số 70/2012/NĐ-CP và các Thông tư số 09/2011/TT-BVHTTDL, Thông tư số 18/2012/TT-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ hồ sơ khoa học lưu trữ tại Ban quản lý di tích tỉnh Vĩnh Phúc, các báo cáo tổng kết của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng báo cáo hành chính của Phòng Văn hóa - Thông tin thành phố Vĩnh Yên. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa tại các điểm di tích và phỏng vấn cán bộ quản lý văn hóa cơ sở.

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tổng thể nghiên cứu bao gồm toàn bộ 116 di tích phân bố tại 9 xã, phường của thành phố Vĩnh Yên. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu chủ đích đối với 36 di tích đã xếp hạng (gồm 2 di tích cấp quốc gia và 34 di tích cấp tỉnh), đi sâu phân tích các điển hình tiêu biểu đại diện cho từng loại hình như Chùa Hà Tiên, Chùa Tích Sơn, Đình Đông Đạo, Chùa Cói, Đền Bà, Miếu Đậu và Văn Miếu Vĩnh Phúc.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Luận văn sử dụng phương pháp thống kê - phân loại để lượng hóa hiện trạng di tích; phương pháp nghiên cứu liên ngành (Văn hóa học, Bảo tàng học, Khảo cổ học, Sử học) để thẩm định giá trị văn hóa nghệ thuật; phương pháp tổng hợp - so sánh để đánh giá hiệu quả thực thi chính sách. Việc lựa chọn phương pháp phân tích liên ngành giúp tác giả đánh giá đa chiều, vừa lượng hóa được mức độ xuống cấp vật thể, vừa định tính được giá trị tinh thần trong sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.
• Timeline nghiên cứu: Dữ liệu được thu thập, phân tích xuyên suốt từ khi Luật Di sản văn hóa có hiệu lực năm 2001 đến năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống di tích thành phố Vĩnh Yên phong phú về số lượng nhưng tỷ lệ xếp hạng còn khiêm tốn. Thống kê 116 di tích gồm có: 25 đình, 30 chùa, 9 đền, 16 miếu, 21 điếm, 4 cầu, 1 am, 2 quán, 2 nhà thờ công giáo, 1 nhà lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, 3 bia tưởng niệm, 1 bốt lịch sử và công trình Văn Miếu Vĩnh Phúc quy hoạch trên diện tích 42 ha. Trong tổng số 116 di tích, mới có 36 di tích được xếp hạng (chiếm tỷ lệ 31,03%), trong đó có 2 di tích cấp quốc gia (chiếm 1,72%) và 34 di tích cấp tỉnh (chiếm 29,31%). Còn lại 80 di tích (chiếm 68,97%) chưa được lập hồ sơ xếp hạng, dẫn tới việc bảo vệ pháp lý ở cấp cơ sở gặp nhiều khó khăn.

Thứ hai, hiện trạng kỹ thuật của các di tích có sự phân hóa rõ rệt thành 3 nhóm:

• Nhóm 1 (Di tích còn tốt): Chiếm khoảng 45% tổng số di tích, chủ yếu là các công trình có niên đại thời Nguyễn hoặc mới được xây dựng, trùng tu mở rộng như Chùa Hà Tiên (khởi công đại trùng tu từ năm 2006 trên khuôn viên 6,2 ha).
• Nhóm 2 (Di tích bắt đầu xuống cấp): Chiếm khoảng 35%, xuất hiện tình trạng rêu mốc, mối mọt, lún nứt kết cấu gỗ và đã được đưa vào danh mục lập dự án tu bổ.
• Nhóm 3 (Di tích xuống cấp nghiêm trọng hoặc phế tích): Chiếm khoảng 20%, điển hình như Miếu Đậu, Chùa Long Đậu tại xã Định Trung, Chùa Đông Đạo và Đình Lai Sơn tại phường Đồng Tâm đang cần nguồn vốn cứu nguy khẩn cấp.

Thứ ba, cơ cấu tổ chức quản lý di tích đã hình thành 4 cấp nhưng lực lượng chuyên trách còn mỏng. Ban quản lý di tích tỉnh Vĩnh Phúc có 15 cán bộ (10 cán bộ chuyên môn tốt nghiệp ngành bảo tàng, văn hóa học, sử học). Phòng Văn hóa - Thông tin thành phố Vĩnh Yên có 8 công chức (100% có trình độ đại học) nhưng phải kiêm nhiệm nhiều mảng công tác. Ở cấp xã/phường, ban quản lý hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm, phụ thuộc nhiều vào người trông coi trực tiếp vốn có mức thù lao rất hạn chế.

Thứ tư, thành phố sở hữu 83 lễ hội truyền thống gắn liền với không gian di tích linh thiêng. Tiêu biểu như lễ hội 5 làng Tích Sơn, lễ hội tế trâu Đền Bà (từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 10 âm lịch), tiệc khao quân Miếu Đậu (ngày 3 tháng Giêng). Tuy nhiên, việc khai thác giá trị của 83 lễ hội này gắn với các tour du lịch còn mang tính tự phát, chưa tạo ra nguồn thu bền vững để tái đầu tư cho di tích.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn tới tình trạng xuống cấp và sai lệch trong tu bổ di tích tại Vĩnh Yên xuất phát từ áp lực tăng trưởng kinh tế và sự thiếu hụt kinh phí nhà nước. Việc phân cấp quản lý chưa đi đôi với phân bổ nguồn lực kỹ thuật khiến các ban quản lý cấp xã lúng túng khi xử lý các hạng mục hư hại, dẫn đến tình trạng tự ý sửa chữa bằng vật liệu hiện đại làm biến dạng kiến trúc gốc.

So sánh với các nghiên cứu của Nguyễn Xuân Lân trong Địa chí Vĩnh Phúc hay Hoàng Xuân Chinh trong nghiên cứu khảo cổ học địa phương, luận văn của Nguyễn Quốc Minh đã tiến thêm một bước quan trọng khi không chỉ dừng lại ở việc mô tả di sản mà đặt hệ thống di tích vào mô hình vận hành của cơ quan hành chính nhà nước. Dữ liệu nghiên cứu về cơ cấu 116 di tích và 3 nhóm hiện trạng kỹ thuật được chuẩn hóa qua các bảng thống kê và biểu đồ phân loại, tạo cơ sở thực chứng vững chắc cho việc xây dựng bản đồ số hóa quy hoạch di tích đô thị Vĩnh Yên.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng quản lý di tích lịch sử văn hóa tại thành phố Vĩnh Yên giai đoạn tiếp theo, luận văn đưa ra 5 nhóm giải pháp cụ thể:

• Hoàn thiện cơ chế, chính sách và quy hoạch phân vùng bảo vệ: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Ủy ban nhân dân thành phố Vĩnh Yên đẩy nhanh tiến độ cắm mốc chỉ giới khoanh vùng bảo vệ cho 100% di tích đã kiểm kê. Ban hành quy chế phối hợp liên ngành giữa Phòng Văn hóa - Thông tin và Ủy ban nhân dân 9 xã, phường, hoàn thành phê duyệt quy hoạch tổng thể bảo tồn trước năm 2020.
• Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Ủy ban nhân dân thành phố Vĩnh Yên cần bố trí tối thiểu 1 đến 2 biên chế chuyên trách về quản lý di sản tại Phòng Văn hóa - Thông tin. Định kỳ hàng năm tổ chức các lớp tập huấn nghiệp vụ bảo quản di tích cho 100% cán bộ văn hóa xã, phường và các thủ từ, ban khánh tiết trực tiếp trông coi di tích.
• Đẩy mạnh xã hội hóa và đa dạng hóa nguồn lực tài chính: Thiết lập cơ chế công khai, minh bạch các nguồn công đức, tài trợ. Phấn đấu nâng tỷ trọng kinh phí xã hội hóa trong hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích đạt từ 40% đến 50% tổng kinh phí đầu tư, giảm áp lực cho ngân sách nhà nước.
• Phát triển du lịch văn hóa bền vững: Xây dựng các tuyến du lịch văn hóa tâm linh kết nối cụm di tích trung tâm gồm Chùa Tích Sơn (di tích cấp quốc gia), Chùa Hà Tiên, Đình Đông Đạo, Đền Bà và công trình Văn Miếu Vĩnh Phúc (42 ha) với tam giác du lịch Tam Đảo - Tây Thiên - Đại Lải. Đảm bảo giữ nguyên các nghi lễ cổ truyền trong 83 lễ hội dân gian.
• Tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm: Thanh tra Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Đội kiểm tra liên ngành thành phố tiến hành kiểm tra định kỳ tối thiểu 20 đến 30 lượt di tích mỗi quý, xử lý dứt điểm các hành vi lấn chiếm đất đai và tự ý xây dựng làm sai lệch yếu tố gốc theo đúng quy định tại Luật Di sản văn hóa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Phúc, Phòng Văn hóa - Thông tin thành phố Vĩnh Yên và Ủy ban nhân dân các xã, phường sử dụng luận văn làm căn cứ khoa học để xây dựng chiến lược, đề án quy hoạch tu bổ di tích và ban hành quy chế quản lý di sản cấp huyện, thị.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên: Chuyên ngành Quản lý văn hóa, Bảo tàng học, Di sản học và Lịch sử sử dụng công trình làm tài liệu tham khảo về phương pháp tiếp cận quản lý di sản đô thị, khai thác hệ thống dữ liệu thực chứng về 116 di tích và 83 lễ hội tại Vĩnh Phúc.
• Ban quản lý di tích cấp cơ sở và cộng đồng dân cư: Ban khánh tiết các làng, thủ từ và người trông coi di tích trực tiếp tham khảo các quy định pháp luật, nguyên tắc kỹ thuật về bảo quản định kỳ để tránh vi phạm trong quá trình tôn tạo di tích.
• Doanh nghiệp lữ hành và nhà phát triển du lịch: Khai thác hệ thống thông tin chi tiết về các di tích tiêu biểu như Chùa Hà Tiên, Chùa Tích Sơn, Đền Bà và các lễ hội độc đáo để thiết kế tour du lịch trải nghiệm văn hóa, tâm linh tại Vĩnh Phúc.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tiếp cận hệ thống di tích thành phố Vĩnh Yên dưới góc độ nào?
Tác giả tiếp cận dưới góc độ khoa học quản lý văn hóa liên ngành, tập trung khảo sát 116 di tích và 83 lễ hội từ năm 2001 đến năm 2015. Nghiên cứu kết hợp giữa lý thuyết quản lý nhà nước và thực tiễn vận hành để giải quyết bài toán bảo tồn di sản trong quá trình đô thị hóa.

Thực trạng xếp hạng di tích tại thành phố Vĩnh Yên có điểm gì đáng chú ý?
Trong 116 di tích được kiểm kê, thành phố mới có 36 di tích được xếp hạng (gồm 2 di tích quốc gia và 34 di tích cấp tỉnh), chiếm tỷ lệ 31,03%. Còn tới 80 di tích chưa được lập hồ sơ khoa học để xếp hạng, đòi hỏi các cơ quan chức năng phải đẩy mạnh công tác nghiên cứu, hoàn thiện hồ sơ pháp lý.

Những khó khăn lớn nhất trong công tác bảo tồn di tích tại Vĩnh Yên là gì?
Khó khăn lớn nhất là khoảng 20% di tích thuộc nhóm 3 đang xuống cấp trầm trọng trong khi nguồn kinh phí công hạn hẹp. Bên cạnh đó, tình trạng tự ý tu bổ sai nguyên gốc vẫn xảy ra do thiếu kiến thức chuyên môn và lực lượng cán bộ kiêm nhiệm ở cấp cơ sở chưa được đào tạo bài bản.

Nguồn nhân lực quản lý văn hóa tại địa phương hiện nay như thế nào?
Phòng Văn hóa - Thông tin thành phố có 8 cán bộ với 100% trình độ đại học chuyên môn phù hợp. Tuy nhiên, khối lượng công việc quản lý văn hóa, thể thao, du lịch và thông tin truyền thông quá lớn dẫn đến tình trạng quá tải, cần bổ sung nhân sự chuyên trách về di sản.

Đâu là giải pháp đột phá để phát huy giá trị di tích gắn với kinh tế địa phương?
Giải pháp đột phá là gắn kết 116 di tích và 83 lễ hội vào chuỗi du lịch tâm linh của tỉnh Vĩnh Phúc. Trọng tâm là khai thác giá trị Chùa Tích Sơn, Chùa Hà Tiên (6,2 ha) và Văn Miếu Vĩnh Phúc (42 ha) kết nối với tuyến du lịch Tam Đảo - Tây Thiên nhằm gia tăng nguồn thu xã hội hóa.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận và khung pháp lý về quản lý nhà nước đối với di tích lịch sử văn hóa theo chuẩn mực quốc gia và quốc tế.
• Khảo sát và phân loại toàn diện 116 di tích cùng 83 lễ hội truyền thống trên địa bàn thành phố Vĩnh Yên giai đoạn 2001-2015.
• Chỉ rõ thực trạng với 36 di tích đã xếp hạng, nhận diện 3 nhóm hiện trạng kỹ thuật và phân tích sâu những bất cập trong bộ máy nhân sự 4 cấp.
• Đề xuất hệ thống 5 giải pháp mang tính khả thi cao: Quy hoạch chỉ giới, chuẩn hóa nhân lực, xã hội hóa 40-50% nguồn vốn, phát triển du lịch bền vững và tăng cường thanh tra định kỳ 20-30 lượt mỗi quý.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, định hình khung quản trị di sản bền vững cho các đô thị đang trong tiến trình công nghiệp hóa.

Giai đoạn tiếp theo, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng triển khai số hóa 100% hồ sơ khoa học di tích và hoàn thành cắm mốc khoanh vùng bảo vệ. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và độc giả quan tâm hãy ứng dụng ngay mô hình quản lý di sản thực chứng này để chung tay gìn giữ và phát huy kho tàng văn hóa truyền thống của quê hương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA, TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA THÀNH PHỐ VĨNH YÊN 1. Cơ sở lý luận về quản lý di tích lịch sử văn hóa 1. Nghiên cứu một số khái niệm 1. Khái niệm di sản văn hóa Văn hóa là thành quả lao động của nhân dân, là kết quả của những giao lưu, tiếp biến văn hóa, tiếp thu những tinh hoa của các nền văn minh trên thế giới để bồi đắp thêm bề dày văn hóa dân tộc và tạo nên những di sản văn hóa.

Cho nên có thể hiểu di sản văn hóa là kết tinh những giá trị vật chất và tinh thần của cha ông đã để lại cho các thế hệ con cháu. “Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta” [12, tr. Theo từ điển tiếng Việt, di sản là giá trị tinh thần và vật chất của văn hóa thế giới hay một quốc gia một dân tộc để lại [29, tr. Từ cách giải thích này, chúng ta có thể hình dung được DSVH được hiểu một cách đơn giản như sau: DSVH gồm DSVH phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam [12, tr.

UNESCO chia DSVH thành hai loại: DSVH vật thể và DSVH phi vật thể (physical and nonphysicalcuture). DSVH vật thể bao gồm các di tích, công trình lịch sử, đền đài, cung điện, sách cổ, mẫu vật ở bảo tàng, công cụ sản xuất ở từng giai đoạn lịch sử, các di tích, danh thắng. DSVH phi vật thể 15 bao gồm các loại hình văn học - nghệ thuật (âm nhạc, ca múa, sân khấu, ngôn ngữ, truyền thuyết, huyền thoại), các sinh hoạt và kinh nghiệm dân gian (lễ hội, phong tục, tập quán, nghi lễ, y học dân tộc, nghệ thuật nấu ăn, bí quyết trong sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ). Như vậy, DSVH chính là thành quả của quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của các thế hệ người Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử; phản ánh tiến trình phát triển, thành tựu và khả năng của chính dân tộc đó; là minh chứng sống động cho sự vận động, giao thoa và phát triển về mọi mặt của đời sống xã hội.

DSVH là tài sản quý giá, tài nguyên đặc biệt không thể tái sinh, không thể thay thế, nhưng rất dễ bị biến dạng trước những tác động của điều kiện tự nhiên và những hành vi của con người. Để gìn giữ kho tàng DSVH cho chúng ta hôm nay, biết bao thế hệ cha ông đã hy sinh xương máu, đổ bao mồ hôi nước mắt, công sức cất giữ rồi lưu truyền cho hậu thế. Khái niệm di sản văn hóa vật thể Trong cuộc sống hàng ngày, để tạo nên lương thực, thực phẩm. đáp ứng nhu cầu ăn, mặc, ở, đi lại mà cha ông đã tạo nên những sản phẩm văn hóa.

Những giá trị vật chất và tinh thần đó được kết tinh, trao truyền qua các thế hệ và trở thành những DSVH vật thể. Do đó, chúng ta có thể hiểu: DSVH vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia [12, tr. Ở đề tài DSVH vật thể chủ yếu đề cập đến di tích lịch sử - văn hóa, trong đó có cả di vật và cổ vật. Vì vậy, chúng ta hiểu những khái niệm này được quy định trong Luật Di sản hóa là: Di tích lịch sử - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.

16 Di vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học. Cổ vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học, có từ một trăm năm tuổi trở lên. DSVH vật thể luôn hiện hữu quanh chúng ta. Những di sản đó chúng ta có thể nắm được, sờ được, nhìn được nên dễ nhận biết và dễ bảo tồn, khai thác hơn.

Khái niệm di sản văn hóa phi vật thể DSVH phi vật thể là một bộ phận của di sản văn hóa và Điều 4 Luật Di sản văn hóa đã xác định rõ: Là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác [12, tr. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật DSVH năm 2009 đã sửa đổi, bổ sung khái niệm và khái quát cô đọng hơn về DSVH hóa phi vật thể: “Là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề và các hình thức khác” [12, tr. Khái niệm DSVH phi vật thể cũng đã được UNESCO nêu trong Công ước quốc tế về bảo vệ DSVH phi vật thể tại phiên họp lần thứ 32 ở Paris (năm 2003): 17 DSVH phi vật thể được hiểu là các tập quán, các hình thức thể hiện, biểu đạt, tri thức, kỹ năng và kèm theo đó là những công cụ, đồ vật, đồ tạo tác và các không gian văn hóa có liên quan mà các cộng đồng, các nhóm và trong một số trường hợp là các cá nhân, công nhận là một phần DSVH của họ. Được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, DSVH phi vật thể được các cộng đồng và các nhóm không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường và mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ một ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ thêm sự tôn trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người.

DSVH phi vật thể đôi khi không thể nhìn thấy bằng mắt, sờ được bằng tay, nhưng dưới những hình thức tồn tại khác nhau chúng vẫn được gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ. Trong luận văn này, DSVH phi vật thể chủ yếu được đề cập đến ở khía cạnh lễ hội truyền thống diễn ra tại di tích. Giáo trình Quản lý lễ hội và sự kiện (2010) của Cao Đức Hải, tác giả đã trình bày khái niệm lễ hội trích từ “Từ điển bách khoa Việt Nam “ (2005): Lễ là hệ thống các hành vi, động tác nhằm biểu hiện lòng tôn kính của con người đối với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện. Hội là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu của cuộc sống, từ sự tồn tại và phát triển của cộng đồng, sự bình yên cho từng cá nhân, hạnh phúc cho từng gia đình, sự vững mạnh cho từng dòng họ, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, sự bội thu của mùa màng, mà từ bao đời nay quy tụ niềm mơ ước chung vào bốn chữ “nhân khang, vật thịnh”.

Lễ hội là hoạt động của một tập thể người, liên quan đến tín ngưỡng và tôn giáo. Do nhận thức, người xưa rất tin vào trời đất, sông núi, vì thế ở các làng, xã, thường có miếu thờ thiên thần, thổ thần, thủy thần, sơn thần, lễ hội cổ truyền đã phản ánh hiện tượng đó. Tôn giáo có ảnh hưởng đáng kể đối với lễ hội. Tôn giáo 18 thông qua lễ hội làm phương tiện phô trương thanh thế, ngược lại lễ hội thông qua tôn giáo để thần linh hóa những gì trần tục [7, tr.

Bảo tồn di sản văn hóa Theo sách Đại từ điển tiếng Việt, bảo tồn là: Giữ nguyên trạng, không để mất đi [16, tr. Trong điều kiện tự nhiên, khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa nước ta và những biến cố lịch sử, những cuộc chiến tranh kéo dài là những tác nhân gậy hại rất lớn đối với các DSVH. Bảo tồn DSVH là nghiên cứu xác định những giá trị tiêu biểu của di sản về lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ. Sau đó tìm kiếm giải pháp để áp dụng phù hợp cho việc gìn giữ lâu dài và khai thác sử dụng có hiệu quả nhằm phục vụ phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội.

Trong hoạt động bảo tồn DSVH, bảo tồn di tích là một trong những hoạt động đã và đang được quan tâm và thực hiện trong nhiều năm qua. Bảo tồn di tích là những hoạt động bảo quản kết cấu một địa điểm, công trình xây dựng ở hiện trạng và kìm hãm sự xuống cấp của di tích, có những hoạt động chuyên môn nhằm gìn giữ, phát huy giá trị của di tích [6, tr. Công tác bảo tồn di tích không thể thiếu các hoạt động bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích. Tại Điều 4 của Luật Di sản Văn hóa đã xác định: Bảo quản di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia là hoạt động nhằm phòng ngừa và hạn chế những nguy cơ làm hư hỏng mà không làm thay đổi những yếu tố nguyên gốc vốn có của di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia [12, tr.

Hiến chương Burra của ICOMMOS (1979) họp tại Australia nhận định: Bảo quản là chăm nom, bảo vệ thường xuyên kết cấu và khung cảnh một địa điểm, cần phân biệt với sửa sang. Sửa sang bao hàm trùng tu hoặc phục dựng [21, tr. Như vậy, hoạt động bảo quản di tích nhằm phòng ngừa và hạn 19 chế những nguy cơ làm hủy hoại di tích, đồng thời không làm thay đổi những yếu tố nguyên gốc của di tích. Tu bổ cũng là một hoạt động quan trọng và không thể thiếu trong công tác bảo tồn di sản văn hóa.