Luận văn thạc sĩ Quản lý di tích lịch sử văn hóa ở thành phố Hải Phòng

Dưới đây là các meta tag được tạo cho bài viết: { "ai_description": "Phân tích quản lý văn hóa quản lý di tích lịch sử văn hoá ở thành phố Hải Phòng. Luận

• Tác giả: Nguyễn Đức Cảnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Cường
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Quản lý di tích lịch sử văn hóa ở thành phố Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý di tích lịch sử văn hóa Hải Phòng

Quản lý di tích lịch sử văn hóa (DTLSVH) tại Hải Phòng là quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử của thành phố. Hải Phòng sở hữu hệ thống DTLSVH phong phú với hơn 1.000 di tích, từ chùa, đình đến di tích lịch sử cấp quốc gia. Thành phố này từng là trung tâm văn hóa, kinh tế quan trọng từ thời nhà Lý, đặc biệt trong kháng chiến chống Nguyên-Mông. Các di tích gắn với các nhân vật lịch sử như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Tô Phú Vượng và các làng nghề truyền thống như điêu khắc, đúc đồng. Quản lý DTLSVH tại Hải Phòng phải đối mặt với thách thức như bảo tồn hiệu quả trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng và sự pha trộn của tín ngưỡng dân gian.

1.1. Giá trị và phân loại di tích Hải Phòng

Hải Phòng có 34 di tích cấp quốc gia, chủ yếu là di tích kháng chiến chống Nguyên-Mông. Các di tích còn bao gồm đình, chùa, đền thờ, làng nghề truyền thống và di tích văn hóa vật thể như nhà cổ, công trình kiến trúc. Phân loại theo Luật Di sản Văn hóa 2001, Hải Phòng có DTLSVH cấp quốc gia, tỉnh và địa phương. Giá trị của chúng nằm ở lịch sử, nghệ thuật, và giá trị tinh thần. Tuy nhiên, nhiều di tích bị xuống cấp do thời gian và thiếu nguồn lực bảo tồn.

1.2. Lịch sử hình thành và đặc điểm DTLSVH

Hải Phòng hình thành từ thời nhà Lý, phát triển mạnh dưới triều Nguyễn. Các di tích như chùa Bà Điểm, đền Bà Liễu Hạnh, và đình An Lão phản ánh sự pha trộn giữa nho giáo, phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Đặc điểm nổi bật là sự kết hợp giữa giá trị lịch sử và giá trị văn hóa tinh thần. Các làng nghề truyền thống như điêu khắc, đúc đồng ở Thủy Nguyên cũng là một phần quan trọng của hệ thống DTLSVH. Tuy nhiên, đô thị hóa và sự thay đổi xã hội đã làm giảm dần giá trị sử dụng của một số di tích.

II. Phân tích vấn đề quản lý DTLSVH tại Hải Phòng

Quản lý DTLSVH Hải Phòng gặp nhiều khó khăn. Thứ nhất, cơ chế quản lý còn lỏng lẻo, thiếu sự phối hợp giữa các cấp quản lý. Thứ hai, nguồn lực tài chính hạn hẹp, nhiều di tích bị xuống cấp do thiếu vốn bảo tồn. Thứ ba, sự pha trộn của tín ngưỡng dân gian và hoạt động kinh tế bất hợp pháp như mê tín dị đoan, cờ bạc xảy ra tại một số di tích. Cuối cùng, thiếu đội ngũ cán bộ chuyên môn, dẫn đến quản lý không hiệu quả. Những vấn đề này làm giảm hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị của DTLSVH.

2.1. Thiếu cơ chế quản lý và phối hợp giữa các cấp

Cơ quan quản lý DTLSVH tại Hải Phòng bao gồm Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ban Quản lý DTLSVH thành phố, và các đơn vị địa phương. Tuy nhiên, sự phối hợp giữa các cấp quản lý còn hạn chế. Ví dụ, việc phê duyệt quy hoạch bảo tồn thường gặp khó khăn do sự chậm trễ trong thủ tục hành chính. Ngoài ra, thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ khiến một số di tích bị biến dạng trong quá trình trùng tu.

2.2. Nguồn lực tài chính và đội ngũ chuyên môn hạn chế

Ngân sách dành cho bảo tồn DTLSVH tại Hải Phòng thường không đủ để đáp ứng nhu cầu. Nhiều di tích bị xuống cấp do thiếu vốn sửa chữa, đặc biệt là những di tích cấp địa phương. Ngoài ra, đội ngũ cán bộ quản lý DTLSVH còn thiếu kinh nghiệm và kiến thức chuyên môn. Điều này dẫn đến quản lý không hiệu quả, thậm chí là sai sót trong quá trình bảo tồn.

III. Giải pháp và phương pháp quản lý DTLSVH hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả quản lý DTLSVH Hải Phòng, cần triển khai các giải pháp cụ thể. Thứ nhất, cải thiện cơ chế quản lý bằng cách tăng cường phối hợp giữa các cấp quản lý và áp dụng công nghệ số trong quản lý. Thứ hai, tăng cường nguồn lực tài chính thông qua hợp tác quốc tế và động viên nguồn vốn xã hội. Thứ ba, đào tạo đội ngũ cán bộ chuyên môn và tăng cường tuyên truyền về giá trị của DTLSVH. Cuối cùng, xây dựng quy hoạch bảo tồn khoa học và hạn chế hoạt động kinh tế bất hợp pháp tại di tích.

3.1. Cải thiện cơ chế quản lý và sử dụng công nghệ

Áp dụng công nghệ số trong quản lý DTLSVH giúp tăng cường tính minh bạch và hiệu quả. Ví dụ, sử dụng hệ thống quản lý di tích trực tuyến để theo dõi tình trạng bảo tồn và phân bổ nguồn lực. Ngoài ra, cần tăng cường phối hợp giữa Sở Văn hóa và các đơn vị địa phương để đảm bảo sự đồng bộ trong quản lý. Quy định rõ ràng về trách nhiệm của mỗi đơn vị cũng là một giải pháp hiệu quả.

3.2. Đào tạo và tuyên truyền về giá trị DTLSVH

Đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý DTLSVH là giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng quản lý. Các khóa đào tạo cần tập trung vào kiến thức về bảo tồn, quản lý di sản và pháp luật liên quan. Ngoài ra, cần tăng cường tuyên truyền về giá trị của DTLSVH thông qua các hoạt động văn hóa, du lịch và truyền thông. Điều này giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn di sản.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn quản lý DTLSVH

Quản lý DTLSVH Hải Phòng cần sự kết hợp giữa chính sách, nguồn lực và nhận thức cộng đồng. Thành phố có tiềm năng lớn trong bảo tồn và phát huy giá trị DTLSVH, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Các giải pháp như cải thiện cơ chế quản lý, tăng cường nguồn lực tài chính và đào tạo đội ngũ chuyên môn sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý. Ngoài ra, cần xây dựng quy hoạch bảo tồn khoa học và hạn chế hoạt động kinh tế bất hợp pháp tại di tích. Kết quả của công tác quản lý DTLSVH sẽ góp phần bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử và phát triển du lịch bền vững tại Hải Phòng.

4.1. Tầm quan trọng của quản lý DTLSVH trong phát triển du lịch

DTLSVH Hải Phòng là nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch văn hóa. Các di tích như chùa Bà Điểm, đền Bà Liễu Hạnh và làng nghề truyền thống có thể trở thành điểm thu hút du khách. Tuy nhiên, để phát huy giá trị này, cần quản lý hiệu quả và xây dựng sản phẩm du lịch bền vững. Điều này sẽ không chỉ bảo tồn di sản mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng.

4.2. Gợi ý chính sách cho các cấp quản lý

Cấp quản lý cần ban hành các chính sách hỗ trợ tài chính cho bảo tồn DTLSVH, đặc biệt là những di tích cấp địa phương. Ngoài ra, cần tăng cường hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm quản lý di sản từ các nước có thành tích. Cuối cùng, cần xây dựng quy hoạch bảo tồn dài hạn và định kỳ đánh giá hiệu quả của công tác quản lý để điều chỉnh kịp thời.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hải Phòng là vùng đất cửa biển có bề dày lịch sử ngàn năm, lưu giữ kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô cùng phong phú. Tính đến tháng 5 năm 2014, toàn thành phố sở hữu hơn 1.112 di tích lịch sử, kiến trúc, khảo cổ và danh thắng, trong đó có 436 di tích đã được xếp hạng chính thức (gồm 01 di tích quốc gia đặc biệt, 112 di tích cấp quốc gia và 323 di tích cấp thành phố). Tuy nhiên, dưới tác động của thời tiết vùng duyên hải nhiệt đới ẩm cùng tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, khoảng 25% công trình di tích đang đứng trước nguy cơ xuống cấp, biến dạng hoặc mai một các giá trị gốc.

Thực trạng quản lý di tích tại Hải Phòng trong thời gian qua còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: sự phối hợp giữa các ban ngành chưa đồng bộ, đội ngũ cán bộ cơ sở mỏng và kiêm nhiệm, nguồn kinh phí tu bổ còn hạn hẹp, đồng thời việc khai thác di tích gắn với phát triển kinh tế - du lịch chưa tương xứng với tiềm năng vốn có.

Trước yêu cầu cấp bách đó, đề tài tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận quản lý nhà nước về di sản, phân tích toàn diện đặc điểm hệ thống di tích và đánh giá thực trạng quản lý từ khi Luật Di sản văn hóa có hiệu lực năm 2001 đến năm 2014 trên địa bàn 14 quận, huyện của thành phố. Mục tiêu then chốt của luận văn là xác lập 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ di tích được tu bổ đúng quy chuẩn khoa học lên trên 85%, đồng thời tối ưu hóa nguồn lực xã hội hóa để bảo tồn bền vững không gian văn hóa truyền thống của thành phố Cảng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết quản lý học hiện đại kết hợp với khoa học di sản văn hóa. Trọng tâm là thuyết quản lý theo quy trình của Henri Fayol, tiếp cận quản lý di tích như một chu trình liên tục khép kín gồm 4 chức năng cốt lõi: Hoạch định, Tổ chức, Điều khiển và Kiểm tra. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết phát triển bền vững di sản văn hóa và khung quản lý công mới nhằm cân bằng giữa bảo tồn nguyên trạng và khai thác kinh tế du lịch.

Khung khái niệm của nghiên cứu được xây dựng dựa trên các thuật ngữ chuẩn tắc trong Luật Di sản văn hóa số 28/2001/QH10 (sửa đổi, bổ sung năm 2009 gồm 7 chương, 74 điều) và các văn bản chỉ đạo của Đảng như Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII. Ba khái niệm nền tảng bao gồm: Di tích lịch sử văn hóa (công trình xây dựng, địa điểm, di vật có giá trị lịch sử, nghệ thuật, khoa học), Quản lý nhà nước về di tích (quá trình tác động có mục đích của cơ quan công quyền bằng pháp luật, cơ chế chính sách) và Xã hội hóa công tác bảo tồn (huy động nguồn lực tài chính, trí tuệ từ cộng đồng theo Nghị định số 92/2002/NĐ-CP và Nghị định số 70/2012/NĐ-CP).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan, khoa học. Cỡ mẫu khảo sát bao quát 421 di tích đã xếp hạng trên 14 quận/huyện của thành phố Hải Phòng. Trong đó, tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích tại 3 huyện có mật độ di tích đậm đặc nhất: Thủy Nguyên (70 di tích), Vĩnh Bảo (76 di tích) và Kiến Thụy (43 di tích) để tiến hành đánh giá sâu về hiện trạng kỹ thuật và năng lực quản lý vận hành.

Hệ thống phương pháp thu thập và xử lý thông tin bao gồm:

• Phương pháp điền dã, khảo sát thực địa: Đánh giá trực tiếp hiện trạng kiến trúc, cảnh quan và mức độ xâm hại tại 120 điểm di tích tiêu biểu.
• Phương pháp phỏng vấn chuyên sâu: Thực hiện phỏng vấn trực tiếp 35 đối tượng là cán bộ lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, chuyên viên Phòng Văn hóa - Thông tin quận/huyện, thủ từ và đại diện ban quản lý di tích cấp xã/phường.
• Phương pháp thống kê, phân tích tổng hợp tài liệu: Khai thác số liệu thứ cấp qua 4 đợt kiểm kê di tích của Bảo tàng Hải Phòng (năm 1977-1978, 1996, 2007 và 2013).

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính chính xác định lượng về số lượng, loại hình di tích, đồng thời nắm bắt sâu sắc bản chất định tính của các rào cản quản trị hành chính trong suốt tiến trình nghiên cứu từ năm 2005 đến tháng 5 năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tế mang lại 4 phát hiện quan trọng về hệ thống di tích và công tác quản trị tại Hải Phòng:

Thứ nhất, tính phong phú vượt trội về loại hình di tích. Trong tổng số 421 di tích được phân loại chi tiết có: 202 di tích lịch sử văn hóa (chiếm tỷ trọng cao nhất 47,98%), 83 di tích lịch sử kháng chiến (chiếm 19,71%), 74 di tích kiến trúc nghệ thuật (chiếm 17,58%), 21 di tích lịch sử (chiếm 4,99%), 20 di tích lịch sử cách mạng (chiếm 4,75%), 8 di tích lưu niệm danh nhân (chiếm 1,90%), 4 danh lam thắng cảnh và 3 di chỉ khảo cổ học độc đáo.

Thứ hai, sự phân bố địa lý không đồng đều. Di tích tập trung chủ yếu ở khu vực đồng bằng nông thôn ngoại thành. Huyện Vĩnh Bảo dẫn đầu thành phố với 76 di tích đã xếp hạng (chiếm 18,05% tổng số di tích toàn thành phố), tiếp theo là huyện Thủy Nguyên với 70 di tích (chiếm 16,63%) và huyện Kiến Thụy với 43 di tích (chiếm 10,21%). Ngược lại, các quận đô thị mới như Dương Kinh chỉ có 9 di tích (chiếm 2,14%). Về phân cấp quản lý, toàn thành phố có 112 di tích xếp hạng quốc gia; trong đó Thủy Nguyên chiếm tỷ lệ cao nhất với 23 di tích (20,54%), Vĩnh Bảo có 21 di tích (18,75%) và Hải An có 13 di tích (11,61%).

Thứ ba, giá trị lịch sử - văn hóa dày dặn xuyên suốt các thời kỳ. Hệ thống di chỉ Cái Bèo trên đảo Cát Bà (niên đại 7.000 đến 4.000 năm cách ngày nay) và Tràng Kênh (gần 4.000 năm) khẳng định sự hiện diện của các nền văn hóa tiền sử lâu đời. Về dấu ấn chống ngoại xâm, có tới 34 làng tại Hải Phòng lập đền thờ các danh tướng triều Trần, cùng 25 di tích thờ 45 vị tướng lĩnh tham gia chiến thắng Bạch Đằng năm 1288. Về kiến trúc nghệ thuật, đình Hàng Kênh sở hữu hơn 400 hình tượng rồng chạm khắc tinh xảo, đình Cung Chúc độc đáo với kết cấu 36 lỗ mộng, và hàng loạt pho tượng đá mang phong cách nghệ thuật thời Mạc thế kỷ 16.

Thứ tư, bất cập trong cơ chế vận hành cấp cơ sở. Hơn 80% nhân sự tại các Ban quản lý di tích cấp xã/phường là cán bộ kiêm nhiệm hoặc người cao tuổi nghỉ hưu, thiếu chứng chỉ chuyên môn về bảo tồn. Khoảng 15% công trình tu bổ tự phát bằng nguồn vốn nhân dân đóng góp đã sử dụng vật liệu hiện đại sai quy cách, làm biến dạng kiến trúc cổ truyền.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự phân hóa mật độ di tích bắt nguồn từ quá trình lịch sử mở đất, lập làng ven biển và vị trí tiền tiêu quân sự của các huyện Thủy Nguyên, Vĩnh Bảo, Kiến Thụy. Những phát hiện này phản ánh bức tranh tương đồng với các nghiên cứu quản lý di sản tại vùng châu thổ Bắc Bộ, nơi nguồn ngân sách nhà nước chỉ đáp ứng khoảng 30% đến 40% nhu cầu bảo dưỡng thực tế, dẫn đến sự phụ thuộc lớn vào nguồn lực xã hội hóa.

Dữ liệu khảo sát có thể được mô hình hóa hiệu quả thông qua hai công cụ trực quan: Bảng ma trận phân bố di tích theo 14 quận/huyện kết hợp cấp xếp hạng (giúp nhà quản lý xác định thứ tự ưu tiên đầu tư hạ tầng), và Biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu 8 nhóm loại hình di tích (làm nổi bật vai trò chủ đạo của loại hình lịch sử văn hóa và lịch sử kháng chiến).

Sự thiếu vắng liên kết giữa Bảo tàng Hải Phòng, Ban Quản lý dự án các công trình Văn hóa - Thể thao - Du lịch với chính quyền xã/phường là nguyên nhân trực tiếp khiến công tác kiểm kê di vật, chống mất cắp cổ vật và kiểm soát hồ sơ tu bổ chưa đạt hiệu quả tối ưu. Ý nghĩa của phát hiện này đặt ra yêu cầu phải tái cấu trúc toàn diện chuỗi phân cấp quản trị văn hóa tại đô thị loại I trực thuộc Trung ương.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ:

Thứ nhất, kiện toàn tổ chức bộ máy và chuẩn hóa quy chế phân cấp quản lý.

• Hành động: Thành lập Ban quản lý chuyên trách tại 100% các cụm di tích cấp quốc gia trọng điểm và di tích quốc gia đặc biệt; ban hành quy chế phối hợp liên ngành rõ ràng giữa Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch với UBND quận/huyện.
• Mục tiêu: Giảm tỷ lệ cán bộ quản lý di tích kiêm nhiệm xuống dưới 20% và xử lý 100% các vi phạm xây dựng trái phép trong vùng đệm di tích.
• Timeline: Giai đoạn 2015 - 2018.
• Chủ thể thực hiện: UBND thành phố Hải Phòng, Sở Nội vụ phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Thứ hai, hoàn thiện quy hoạch tổng thể và số hóa cơ sở dữ liệu di sản.

• Hành động: Triển khai cắm mốc giới bảo vệ thực địa và lập bản đồ quy hoạch bảo tồn không gian di tích; xây dựng phần mềm quản lý hồ sơ khoa học điện tử cho toàn bộ hơn 1.112 di tích.
• Mục tiêu: Đạt 100% di tích cấp quốc gia và cấp thành phố được số hóa 3D dữ liệu kiến trúc; hoàn thành cắm mốc khoanh vùng bảo vệ tại 436 di tích đã xếp hạng.
• Timeline: Giai đoạn 2016 - 2020.
• Chủ thể thực hiện: Bảo tàng Hải Phòng, Sở Tài nguyên và Môi trường, UBND các quận/huyện.

Thứ ba, đổi mới cơ chế tài chính và huy động vốn xã hội hóa minh bạch.

• Hành động: Xây dựng quỹ bảo tồn di sản cấp quận/huyện; chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, quản lý nguồn công đức và tài trợ của doanh nghiệp lữ hành; áp dụng cơ chế đấu thầu tu bổ công khai.
• Mục tiêu: Nâng tỷ trọng kinh phí xã hội hóa đóng góp vào công tác trùng tu lên 50% đến 60% tổng vốn đầu tư hàng năm, giảm phụ thuộc ngân sách công.
• Timeline: Bắt đầu triển khai từ năm 2015, duy trì hàng năm.
• Chủ thể thực hiện: Sở Tài chính, Phòng Văn hóa - Thông tin quận/huyện và các Ban quản lý di tích cơ sở.

Thứ tư, đào tạo nguồn nhân lực và tăng cường thanh tra chuyên ngành.

• Hành động: Mở các lớp tập huấn kỹ thuật tu bổ, bảo quản mộc và phòng chống mối mọt; tổ chức các đợt thanh tra định kỳ và đột xuất tại các công trình đang thi công tôn tạo.
• Mục tiêu: Tổ chức tối thiểu 2 khóa bồi dưỡng nghiệp vụ/năm cho hơn 500 cán bộ văn hóa xã/phường; thực hiện thanh tra kiểm soát 100% các dự án tu bổ bằng vốn xã hội hóa.
• Timeline: Định kỳ hàng quý trong giai đoạn 2015 - 2022.
• Chủ thể thực hiện: Thanh tra Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu chuyên khảo mang giá trị thực tiễn cao đối với 4 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng cùng UBND 14 quận/huyện có thể sử dụng khung giải pháp và số liệu phân loại của đề tài làm căn cứ xây dựng Đề án quy hoạch bảo tồn di tích giai đoạn 2015 - 2025.
2. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên sau đại học: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật chuẩn xác, mô hình phân tích quản lý công và hệ thống dữ liệu điền dã thực chứng về 421 di tích xếp hạng phục vụ giảng dạy ngành Quản lý văn hóa, Di sản học và Văn hóa học.
3. Đơn vị tư vấn, kiến trúc sư và nhà thầu tu bổ di tích: Tham khảo các đặc trưng kiến trúc cổ truyền bản địa (như kết cấu đình làng Bắc Bộ thế kỷ 17-18, kỹ thuật chạm khắc đình Hàng Kênh, đình Kiền Bái) để xây dựng phương án thiết kế thi công bảo đảm tính nguyên gốc.
4. Doanh nghiệp du lịch và các tổ chức phát triển cộng đồng: Khai thác các dữ liệu lịch sử - khảo cổ tiêu biểu (khu di tích Tràng Kênh, Cát Bà, hệ thống di tích nhà Mạc tại Kiến Thụy) để thiết kế các tour du lịch di sản văn hóa, tạo nguồn sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Toàn thành phố Hải Phòng có bao nhiêu di tích đã được xếp hạng bảo vệ? Theo số liệu thống kê đến tháng 5 năm 2014, Hải Phòng có 436 di tích được xếp hạng chính thức trên tổng số hơn 1.112 di tích toàn thành phố. Trong đó gồm 01 di tích quốc gia đặc biệt, 112 di tích cấp quốc gia và 323 di tích cấp thành phố, phản ánh bề dày truyền thống văn hóa của vùng đất cửa biển.

Địa phương nào tại Hải Phòng tập trung mật độ di tích lịch sử lớn nhất? Huyện Vĩnh Bảo giữ vị trí dẫn đầu toàn thành phố với 76 di tích đã xếp hạng (chiếm 18,05% tổng số di tích), trong đó có 21 di tích quốc gia. Tiếp theo là huyện Thủy Nguyên với 70 di tích (chiếm 16,63%), gồm 23 di tích quốc gia. Đây là hai trung tâm lưu giữ di sản đậm đặc nhất của Hải Phòng.

Đâu là giá trị lịch sử nổi bật nhất của hệ thống di tích Hải Phòng? Nổi bật nhất là hệ thống di tích gắn liền với ba lần chiến thắng giặc ngoại xâm trên sông Bạch Đằng năm 938, năm 981 và năm 1288. Riêng chiến thắng thời Trần năm 1288, toàn thành phố có 25 di tích thờ phụng 45 vị tướng lĩnh và 34 làng ven sông duy trì tín ngưỡng thờ tự này.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng di tích bị biến dạng khi tu bổ là gì? Nguyên nhân chủ yếu do hơn 80% nhân sự quản lý di tích cấp cơ sở là cán bộ kiêm nhiệm, thiếu chuyên môn bảo tồn di sản. Nhiều địa phương khi tiến hành tu bổ bằng vốn xã hội hóa đã tự ý thay thế kết cấu gỗ bằng bê tông hoặc sơn mới sai quy chuẩn mà không thông qua thẩm định của cơ quan chuyên ngành.

Luận văn đề xuất giải pháp trọng tâm nào để giải quyết bài toán kinh phí tu bổ? Giải pháp then chốt là đẩy mạnh cơ chế xã hội hóa minh bạch, chuyên nghiệp hóa việc quản lý nguồn tiền công đức và tài trợ du lịch. Mục tiêu đặt ra là huy động nguồn lực xã hội hóa chiếm từ 50% đến 60% tổng chi phí tu bổ hàng năm, kết hợp hài hòa nguồn vốn công và tư nhân.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận quản lý nhà nước về di tích lịch sử văn hóa dựa trên lý thuyết quản trị hiện đại và Luật Di sản văn hóa.
• Khảo sát thực chứng, phân loại chi tiết 421 di tích đã xếp hạng trên 14 quận/huyện, xác lập bức tranh tổng thể về mật độ và giá trị di sản Hải Phòng.
• Đánh giá thẳng thắn 4 điểm nghẽn trong công tác quản lý thực tế: cơ cấu nhân sự mỏng, kinh phí hạn hẹp, nguy cơ biến dạng kiến trúc và sự phối hợp liên ngành thiếu chặt chẽ.
• Xác lập 4 nhóm giải pháp đột phá về kiện toàn bộ máy, quy hoạch số hóa dữ liệu, minh bạch hóa nguồn vốn xã hội hóa và nâng cao năng lực thanh tra.
• Khẳng định giá trị của hệ thống di tích như nguồn lực nội sinh quan trọng thúc đẩy kinh tế - xã hội thành phố phát triển bền vững.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc, giúp các cơ quan quản lý văn hóa giai đoạn 2015 - 2025 hoạch định chiến lược bảo tồn thích ứng. Để di sản thực sự trở thành động lực phát triển, các cấp chính quyền và cộng đồng cần bắt tay thực hiện ngay các giải pháp đồng bộ nêu trên, giữ gìn vẹn nguyên bản sắc văn hóa ngàn năm của thành phố Hải Phòng cho các thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I đã nêu rõ khái niệm về DTLSVH (đã nêu ở trên). Tại điều 28 chương IV của Luật di sản văn hóa quy định: DTLSVH phải có một trong các tiêu chí sau đây: “Công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử, văn hóa tiêu biểu của quốc gia hoặc địa phương; công trình xây dựng, địa điểm gắn với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân, nhân vật lịch sử có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của quốc gia hoặc của địa phương trong các thời kỳ lịch sử; địa điểm khảo cổ có giá trị tiêu biểu; công trình kiến trúc, nghệ thuật, quần thể kiến trúc, tổng thể kiến trúc đô thị và địa điểm cư trú có giá trị tiêu biểu cho một hoặc nhiều giai đoạn phát triển kiến trúc, nghệ thuật”[ 36, tr. Từ những quan niệm trên cho thấy DTLSVH là những nơi ẩn dấu, lưu giữ một bộ phận giá trị văn hóa khảo cổ; những địa điểm, khung cảnh ghi dấu ấn về dân tộc; những nơi diễn ra sự kiện chính trị quan trọng có ý nghĩa đối với lịch sử đất nước, lịch sử địa phương; những điểm ghi dấu ấn chiến công chống xâm lược, chống áp bức; những nơi ghi dấu vinh quang lao động; những nơi ghi dấu giá trị lưu niệm về nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa, khoa học; những công trình kiến trúc, nghệ thuật có giá trị. Các quy định trên bao gồm cả những di vật được sản sinh ra trong quá trình hoạt động hình thành di tích và những giá trị tưởng niệm do các lớp người sau tạo dựng.

DTLSVH là một bộ phận quan trọng của di sản văn hóa. Khái niệm quản lý di tích lịch sử văn hóa Như đã trình bày ở trên, quản lý là quá trình tác động có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý để đạt được mục đích nhất định. Mục đích ở đây chính là thông qua quản lý để bảo tồn và phát huy giá trị 12 DTLSVH. Trong bảo tồn, phát huy có phát triển: Phát huy giá trị tinh thần, truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc; phát triển về kinh tế thông qua hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di tích.

Sự phát triển ấy không tự di tích làm nên mà phải thông qua hoạt động du lịch trên cơ sở những giá trị của di tích như vé, dịch vụ kinh doanh, dịch vụ du lịch, đặc sản vùng…Sự phát triển ấy muốn bền vững và ổn định thì phải thông qua hoạt động quản lý. Đó là sự tác động của chủ thể quản lý (hoạch định, tổ chức, điều khiển, kiểm tra) đến đối tượng quản lý ( DTLSVH, các tổ chức, cá nhân quản lý, bảo tồn, bảo vệ, phát huy di tích). Với ý nghĩa đó, ta có thể đưa ra khái niệm quản lý văn hóa là quá trình tác động liên tục của chủ thể quản lý là Nhà nước: Bộ VHTTDL; UBND cấp tỉnh/thành; Sở VHTTDL; các ngành hữu quan, chính quyền các cấp lên đối tượng quản lý là: DTLSVH; các tổ chức, cá nhân đang thực hiện công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích bằng các hoạch định cơ chế, chính sách, pháp luật, các quy định có tính pháp lý, bằng tổ chức, lãnh đạo, kiểm tra nhằm đạt được mục đích bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Như vậy, quản lý DTLSVH là sự định hướng, lập kế hoạch, tổ chức, phân công, điều khiển của Nhà nước tới các hoạt động bảo vệ, gìn giữ các DTLSVH và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực vật chất làm cho giá trị của di tích được bảo tồn và phát huy các giá trị tốt nhất.

Cơ quan quản lý và nội dung quản lý nhà nước về di tích lịch sử văn hóa 1. Ban hành các văn bản về quản lý di tích lịch sử văn hóa Việc giữ gìn, bảo tồn di sản văn hóa nói chung các DTLSVH nói riêng là công việc cần thiết và cấp bách, nhất là trong phát triển kinh tế, giao lưu hội nhập với thế giới. Quan trọng là, Nhà nước phải ban hành các văn bản quy phạm pháp luật và hoàn thiện hệ thống quản lý để quản lý có hiệu quả các 13 DTLSVH. Đây là công cụ, phương tiện để nhà nước quản lý, điều chỉnh các mối quan hệ xã hội trong lĩnh vực quản lý di sản văn hóa.

Trong quản lý xã hội nói chung, những chủ trương chính sách cụ thể ở từng lĩnh vực nhà nước đều có hệ thống văn bản pháp luật quy định và quản lý. Ở lĩnh vực di sản văn hóa cũng vậy, để đảm bảo cho việc quản lý di sản văn hóa ngày một tốt hơn, phù hợp với điều kiện lịch sử cụ thể ở từng giai đoạn phát triển của đất nước, Đảng và Nhà nước đã có nhiều quyết sách để hoàn thiện hệ thống quản lý di sản và tăng cường hiệu lực của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực này. Nhận thức rõ tầm quan trọng của văn hóa trong đó có di sản văn hóa ngay từ khi chưa giành được độc lập, ĐCSVN đã ban hành bản “Đề cương văn hóa” trong đó nêu rõ quan điểm Dân chủ - Khoa học và Đại chúng trong đường lối văn hóa của Đảng đến những ngày đầu sau khi giành được độc lập. Ngày 23 tháng 11 năm 1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký sắc lệnh số 65/SL về việc bảo tồn cổ tích trên toàn cõi Việt nam.

Đây là văn bản pháp luật đầu tiên của nhà nước Việt Nam về quản lý di sản văn hóa, sắc lệnh gồm có 6 điều trong đó nội dung chính “Bảo tồn tất cả cổ tích trong toàn cõi Việt Nam” đồng thời nghiêm cấm việc phá hủy đình, chùa, đền, miếu, thành quách lăng tẩm chưa được bảo tồn. Cấm phá hủy những bia ký, đồ vật, chiếu sắc, văn bằng, sách vở có tính cách tôn giáo nhưng có ích cho lịch sử mà được bảo tồn và các di tích khác chưa được bảo tồn. Sắc lệnh coi toàn bộ DTLSVH là tài sản của nhân dân và nhấn mạnh việc bảo tồn cổ tích là việc làm cần thiết của nhà nước Việt Nam. Sắc lệnh cũng quy định nhà nước chi ngân sách cho việc bảo vệ, tu sửa di tích… giao nhiệm vụ và công nhận các khoản trợ cấp cho Đông phương Bác cổ học viện.

Sau 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954). Ngày 28/6/1956 Ban Bí thư TW Đảng ra Thông tư số 38 - TT/TW về việc bảo vệ và 14 sử dụng DTLSVH và danh lam thắng cảnh. Thông tư đã đề cập đến việc nâng cao ý thức trách nhiệm bảo vệ di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh trong các cấp, ngành, các tổ chức xã hội, toàn thể người dân có kế hoạch tu bổ các di tích. Đến 7/1957 Thủ tướng Chính phủ ban hành thông tư số 954/TTg về việc bảo vệ di tích và danh lam thắng cảnh gửi tới các ủy ban hành chính, các khu, tỉnh, thành trong cả nước.

Tiếp đó Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành nghị định 519/TTg về việc bảo vệ và sử dụng DTLSVH và danh lam thắng cảnh. Đây là văn bản pháp lý cập nhật đầy đủ đến việc quản lý nhà nước đối với DTLSVH của nước ta. Nghị định gồm 7 mục với 32 điều trong đó đề cập đến công tác quản lý DTLSVH ở các góc độ như liệt hạng di sản văn hóa, quy định những tiêu chuẩn của các công trình được liệt hạng di sản văn hóa, quy định những tiêu chuẩn của các công trình được liệt hạng là DTLSVH; việc trùng tu, tôn tạo di tích; chế độ khen thưởng và kỷ luật đối với các tổ chức, cá nhân có thành tích trong việc bảo vệ và phát huy tác dụng DTLSVH. Nghị định có vai trò quan trọng góp phần vào việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa khi mà đất nước còn gặp nhiều khó khăn.

Nghị định đã tồn tại gần 30 năm 1957-1984 phục vụ tích cực cho sự nghiệp cách mạng do Đảng lãnh đạo. Sau khi đất nước thống nhất 1975 đến năm 1982, quốc hội thông qua bản hiến pháp mới. Hiến pháp của thời kỳ cả nước xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trong bản hiến pháp điều 46 quy định “các DTLSVH, các công trình mỹ thuật công cộng, các danh lam thắng cảnh được tu bổ và bảo vệ, công tác bảo tồn, bảo tàng được chú trọng”.

Việc bảo vệ DTLSVH của nước ta đã được đưa vào trong văn bản pháp lý có giá trị cao nhất trong hệ thống pháp luật nhà nước. Đến năm 1984 Hội đồng Nhà nước đã ban hành và công bố pháp lệnh 14LCT/HĐNN về việc bảo vệ và sử dụng DTLSVH và danh lam thắng cảnh. Pháp lệnh gồm 5 chương với 27 điều. Trong đó pháp lệnh khẳng định “DTLSVH và danh lam thắng cảnh là tài sản có giá trị trong kho tàng văn hóa 15 lâu đời của dân tộc Việt Nam” cần sử dụng những di tích ấy nhằm “giáo dục truyền thống dựng nước, giữ nước của dân tộc Việt Nam phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ và văn hóa của nhân dân, làm giàu đẹp kho tàng văn hóa dân tộc và góp phần làm phong phú văn hóa thế giới” [ 46, tr.

Tại điều 2 Pháp lệnh xác định rõ Nhà nước thống nhất quản lý các DTLSVH và danh lam thắng cảnh. Việc quản lý đó gồm: Kiểm kê, đăng ký , công nhận và xác định các loại hình DTLSVH và danh lam thắng cảnh; quy định chế độ bảo vệ, sử dụng DTLSVH và danh lam thắng cảnh và tổ chức việc thực hiện các chế độ đó; thanh tra việc thi hành những quy định của pháp luật về việc bảo vệ, sử dụng DTLSVH và danh lam thắng cảnh [46, tr. 2-3] Cũng tại điều 2 Pháp lệnh cũng quy định rõ chức năng của các cơ quan trong việc quản lý DTLSVH và danh lam thắng cảnh. Hội đồng Bộ trưởng thực hiện việc quản lý nhà nước đối với các DTLSVH và danh lam thắng cảnh trong cả nước.

UBND các cấp thực hiện việc quản lý nhà nước đối với các DTLSVH và danh lam thắng cảnh theo quy định của Hội đồng Bộ trưởng. Bộ Văn hóa và các cơ quan văn hóa thuộc hệ thống bộ này tại các địa phương là những cơ quan giúp Hội đồng Bộ trưởng và UBND các cấp thực hiện việc bảo vệ và sử dụng DTLSVH và danh lam thắng cảnh [ 46, tr.