Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam và cách chuyển dịch sang tiếng Anh" do nghiên cứu sinh Tống Minh Châu thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (năm 2024), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phạm Hùng Việt và TS. Trần Thị Minh Phượng. Luận án thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 922 90 20.

Trong tiến trình hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế đầu thế kỷ XXI, ngành du lịch Việt Nam đạt nhiều bước tiến với hơn 30 di sản thế giới được UNESCO công nhận (tính đến tháng 10 năm 2019) cùng nhiều di tích, thắng cảnh được các tổ chức quốc tế ghi nhận. Tuy nhiên, công tác nghiên cứu từ ngữ chuyên ngành du lịch nhằm chuẩn hóa thuật ngữ còn đơn điệu và thiếu tính hệ thống. Hệ thống địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam (ĐDLSVHVN) hiện chưa có một bộ từ điển chính thức làm cơ sở tra cứu học thuật. Việc chuyển ngữ Việt - Anh các địa danh này trên thực tế chủ yếu diễn ra theo phương pháp tra cứu từ điển rồi vay mượn trực tiếp hoặc dịch thô mà không dựa trên việc phân tích cấu tạo từ pháp và ngữ nghĩa học. Các tài liệu trước đây như luận án của Lê Thị Thúy Hà (2014), Từ điển du lịch Việt Nam (2011) hay công trình của Lê Thị Tuyết Mai (2012) chủ yếu tiếp cận ở mức độ giải nghĩa thực hành, chưa giải quyết vấn đề định danh và chuyển dịch địa danh một cách toàn diện dưới góc độ ngôn ngữ học. Xuất phát từ thực tiễn 20 năm làm công tác hướng dẫn du lịch và gần 10 năm giảng dạy chuyên ngành lữ hành tại Thành phố Hồ Chí Minh, tác giả đã lựa chọn đề tài này nhằm giải quyết khoảng trống học thuật trên.

Mục đích nghiên cứu: Làm rõ các đặc điểm về cấu tạo từ và đặc điểm định danh của hệ thống ĐDLSVHVN trong tiếng Việt; đồng thời xác định cơ sở khoa học và đề xuất các phương pháp chuẩn hóa chuyển dịch hệ thống địa danh này sang tiếng Anh.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

  1. Xác lập cơ sở lý luận của đề tài bao gồm lý thuyết địa danh học, lý thuyết về từ và ngữ, cơ sở định danh, lý thuyết chuyển dịch tên riêng và mối quan hệ giữa địa danh với lịch sử, văn hóa.
  2. Khảo sát, phân tích đặc điểm cấu tạo từ của phức thể ĐDLSVHVN trong tiếng Việt.
  3. Phân tích đặc điểm định danh của hệ ngữ liệu ĐDLSVHVN trong tiếng Việt.
  4. Làm rõ nội hàm lịch sử, văn hóa được mã hóa trong hệ thống ĐDLSVHVN.
  5. Phân tích các tiêu chí tương đương, kiểu loại và tỉ lệ tương đương của sản phẩm chuyển dịch so với địa danh gốc tiếng Việt; từ đó đề xuất phương pháp chuyển dịch hệ thống ĐDLSVHVN sang tiếng Anh có kiểm chứng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống địa danh chứa các di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia trên lãnh thổ Việt Nam liên quan đến hoạt động tham quan, tìm hiểu của du khách (chọn lọc từ khoảng 4.000 di tích quốc gia thuộc 5 nhóm: di tích lịch sử văn hóa, di tích thắng cảnh, di tích nghệ thuật, di tích khảo cổ, di tích lịch sử cách mạng). Luận án không nghiên cứu các công trình thuần túy dân sinh, nhà riêng, công sở, các di tích cấp quận huyện/tỉnh thành hoặc các công trình chưa được xếp hạng quốc gia.
  • Phạm vi nghiên cứu: Cấu tạo từ ngữ, phương thức định danh của ngữ liệu ĐDLSVHVN trong tiếng Việt và các cơ chế chuyển dịch các đơn vị này sang tiếng Anh.
  • Ngữ liệu nghiên cứu: Tổng cộng 795 ĐDLSVH cấp quốc gia phân bố tại 63 tỉnh thành trên toàn quốc, được trích xuất từ hai nguồn chính: (1) Danh mục di tích lịch sử, văn hóa cấp Quốc gia của Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch); (2) Các công trình nghiên cứu song ngữ Việt - Anh, tạp chí chuyên ngành địa danh và phiên bản tiếng Anh của các cổng thông tin điện tử chuyên đề ĐDLSVHVN.
Tiêu chí Nội dung xác định trong luận án
Ngành học / Mã số Ngôn ngữ học / 922 90 20
Cơ sở đào tạo Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2024)
Cán bộ hướng dẫn 1. PGS.TS Phạm Hùng Việt; 2. TS. Trần Thị Minh Phượng
Dung lượng ngữ liệu 795 địa danh lịch sử văn hóa cấp quốc gia tại 63 tỉnh thành
Khung phân tích chính Cấu tạo từ pháp, phương thức định danh, lý thuyết tương đương chuyển dịch

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia thành ba nhóm nội dung chính:

1. Tình hình nghiên cứu địa danh học trên thế giới và Việt Nam:

  • Trên thế giới: Nghiên cứu địa danh khởi phát từ sớm với bộ Hán thư (năm 58 SCN) ghi chép khoảng 4.000 địa danh cổ Trung Hoa; Thủy kinh chú sớ của Lịch Đạo Nguyên (thời Bắc Ngụy, 515–527) và công trình khảo cứu của Dương Thủ Kính, Hùng Hội Trinh (cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX). Ở phương Tây, từ điển địa danh Roma xuất hiện năm 1667. Đầu thế kỷ XX, chuyên ngành địa danh học (Toponymy) định hình rõ nét qua công trình Địa danh học Pháp và Từ điển ngữ nguyên học các địa danh ở Pháp của A. Dauzat và Ch. Rostaing; công trình Les noms de lieux của Rostaing; nghiên cứu lịch sử địa danh học Hoa Kỳ của George R. Stewart (Names on the Land, 1945); các chuyên khảo địa danh tại Anh của Kenneth Cameron (1977), Margaret Gelling (2000), Richard Coats (1989), Caroline Taggart (2010), cùng các từ điển địa danh chuyên biệt của Oxford và các nhà xuất bản quốc tế. Về mặt lý thuyết tổng quát có công trình của Naftali Kadmon (khái quát 5 chủ đề chính của địa danh học), Francesco Cavallaro và Superanskaja (Địa danh học là gì).
  • Tại Việt Nam: Các thư tịch cổ ghi nhận thông tin địa danh gồm Đại Việt sử ký (Lê Văn Hưu, 1272), Đại Việt sử ký toàn thư (Ngô Sĩ Liên, 1697), Dư địa chí (Nguyễn Trãi, 1435), Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức, 1820–1822). Sang thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, các nghiên cứu ngôn ngữ học về địa danh phát triển qua các công trình của Lê Trung Hoa (địa danh gốc Khmer, Chăm), Nguyễn Văn Hiệu (địa danh gốc Hán vùng Mông - Dao), Tạ Văn Thông (địa danh gốc Thái, K'ho), Phạm Đức Dương (tiếng Thái cổ), Cao Chư (2013), Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2017), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia 1 (2018). Các luận án tiến sĩ tiêu biểu gồm Từ Thu Mai (Quảng Trị, 2003), Phan Xuân Đàm (khảo sát 23.000 địa danh Nghệ An theo trường từ vựng, 2005), Trần Văn Dũng (Đắk Lắk), Nguyễn Văn Loan (Hà Tĩnh, 2012), Trần Văn Sáng (nguồn gốc ngôn ngữ dân tộc thiểu số ở Tây Thừa Thiên Huế, 2013), Vũ Thị Thắng (Thanh Hóa, 2014).

2. Tình hình nghiên cứu về địa danh lịch sử văn hóa: Nhiều công trình trong nước đã đề cập đến hệ thống di tích và danh lam thắng cảnh như các tác phẩm của Nguyễn Văn Âu, Lê Trung Hoa, Huỳnh Công Tín (Chuyện địa danh và chữ nghĩa Nam Bộ), Quách Tấn, Vũ Thế Bình, Bửu Ngôn, Phạm Côn Sơn, Nguyễn Thanh Lợi, Trung Hải, An Chi. Tuy nhiên, phần lớn các tài liệu này tiếp cận dưới góc độ văn hóa, lịch sử, văn học hoặc địa lý du lịch tổng hợp; một số giải thích từ nguyên dân gian mang tính phỏng đoán, chưa đi sâu vào cấu tạo từ pháp, cơ chế định danh và ngữ nghĩa học của tên gọi.

3. Tình hình nghiên cứu về dịch thuật và chuyển dịch: Lịch sử dịch thuật thế giới ghi nhận quan điểm của Cicero, Horace (thế kỷ I TCN), Wycliffe, công trình 5 nguyên tắc dịch thuật năm 1540, phân loại dịch của Dryden (1680), 3 nguyên tắc của Alexander Fraser Tytler (The Principles of Translation, 1791), lý thuyết ngôn ngữ về dịch thuật của J.C. Catford (1965), quan điểm ngữ nghĩa học của J.R. Firth, Nida & Taber (1969), lý thuyết tương đương của Juliane House (dịch mở), Peter Newmark (dịch ngữ nghĩa và dịch giao tiếp), Georges Mounin (phương pháp kính trong và kính màu), Mona Baker và Werner Koller (tương đương ngữ dụng và thẩm mỹ), cùng các nghiên cứu của Jacobsen, Steiner, Sperber & Wilson, Titone, Jakobson, Vinay & Darbelnet. Tại Việt Nam, có các nghiên cứu của Phan Văn Các (1993), Lê Thị Thúy Hà (2014).

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết: Phần lớn công trình trước đây nghiên cứu địa danh nói chung hoặc tiếp cận thuần túy lịch sử - văn hóa, chưa phân lập và khảo sát riêng hệ thống địa danh lịch sử văn hóa cấp quốc gia dưới góc độ ngôn ngữ học cấu trúc và định danh học. Đồng thời, vấn đề chuyển dịch ĐDLSVHVN sang tiếng Anh dựa trên hệ tiêu chí tương đương ngữ nghĩa - ngữ dụng chưa từng được khảo sát và hệ thống hóa thành quy tắc chuyển ngữ cụ thể phục vụ thực tiễn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm công cụ:

  • Địa danh: Luận án kế thừa quan điểm của Superanskaja, Naftali Kadmon, Đào Duy Anh, Nguyễn Văn Âu, Nguyễn Kiên Trường, Lê Trung Hoa, từ đó xác lập định nghĩa: Địa danh là tên riêng hay tên gọi khu biệt được sử dụng định danh các đối tượng tự nhiên và nhân tạo với vị trí xác định ban đầu trên bề mặt trái đất và đi kèm một tiểu loại địa danh.
  • Địa danh lịch sử văn hóa: Được định nghĩa là những địa danh gắn liền với tiến trình hình thành của lịch sử văn hóa, có nguồn gốc khai sinh gắn với sự kiện, huyền tích, thể hiện nét đặc trưng lịch sử văn hóa của cộng đồng khu vực, đáp ứng các tiêu chuẩn di tích quốc gia theo Luật Di sản văn hóa và Nghị định số 92/2002/NĐ-CP.
  • Lý thuyết về từ và ngữ: Luận án vận dụng quan niệm của Đỗ Hữu Châu về cấu tạo từ tiếng Việt (hình vị, từ đơn, từ ghép phân nghĩa, từ ghép hợp nghĩa, từ ghép biệt lập; loại trừ từ láy vì không xuất hiện trong ngữ liệu ĐDLSVHVN), quan niệm nghĩa của từ là một thực thể tinh thần phản ánh hiện thực khách quan vào tư duy, cùng các khái niệm ngữ cố định và ngữ tự do (Nguyễn Như Ý, Nguyễn Thiện Giáp).
  • Lý thuyết tên gọi và định danh: Tiếp thu luận điểm của Gardiner, John Stuart Mill, G.V. Kolshansky, Nguyễn Thiện Giáp, Đỗ Hữu Châu, Stewart, Lê Trung Hoa, Nguyễn Văn Loan. Định danh được hiểu là hành động kết hợp các đơn vị ngôn ngữ sẵn có với tri thức cảm giác về đối tượng để tạo nên khái niệm độc lập, có chức năng khu biệt. Phân loại định danh gồm 3 phương thức: tự tạo, chuyển hóa và vay mượn.
  • Lý thuyết chuyển dịch: Tiếp thu phân biệt của J.C. Catford giữa "Dịch" (thay thế ý nghĩa) và "Chuyển dịch" (cài cấy ý nghĩa của ngôn bản nguồn vào ngôn bản đích); kết hợp các cấp độ tương đương ngữ nghĩa, tương đương nghĩa ngôn cảnh, tương đương ngữ dụng, tương đương văn phong (theo Nida, Newmark, House, Mounin, Baker, Koller).

Phương pháp nghiên cứu:

  1. Phương pháp miêu tả ngôn ngữ: Quan sát, miêu tả cấu tạo và ngữ nghĩa của tên gọi; sử dụng thủ pháp phân tích thành tố trực tiếp (chia phức thể địa danh thành thành tố chung và thành tố riêng) và thủ pháp thống kê - phân loại đối với 795 đơn vị ngữ liệu.
  2. Phương pháp đối chiếu - dịch thuật: Khảo sát ngữ liệu song ngữ Việt - Anh, phân tích mức độ tương đương giữa tên gọi gốc và bản dịch tiếng Anh, chỉ ra các mô hình chuyển dịch thực tế.
  3. Phương pháp điền dã ngôn ngữ học: Khảo sát thực tế tại một số vùng miền để thu thập thông tin từ nguyên, bối cảnh lịch sử và nghĩa của địa danh trong đời sống dân gian.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện lịch sử nghiên cứu địa danh học và dịch thuật học trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Tác giả làm rõ các khái niệm cơ sở: phân loại địa danh (tiêu chí tự nhiên - nhân tạo, tiêu chí nguồn gốc ngôn ngữ), khái niệm văn hóa, lịch sử, mối quan hệ hữu cơ giữa địa danh với trầm tích lịch sử - văn hóa, và sự tương thích giữa địa danh với hệ thống di tích cấp quốc gia.

Chương này cũng xác lập khung lý thuyết ngôn ngữ học vững chắc cho đề tài: quan niệm về từ đơn, từ ghép, ngữ nghĩa từ vựng; lý thuyết định danh ngôn ngữ và địa danh; bản chất của phức thể địa danh gồm thành tố chung (TTC) và thành tố riêng (TTR). Về mặt dịch thuật, tác giả luận giải sự khác biệt giữa dịch và chuyển dịch, phân tích các trường phái tiếp cận tương đương dịch thuật (ngôn ngữ học thuần túy, liên ngành văn hóa - ngôn ngữ, trung lập kết hợp ngữ dụng), đồng thời xác lập 6 khả năng tương đương áp dụng cho khảo sát ngữ liệu ĐDLSVHVN.

Chương 2: Đặc điểm cấu tạo hệ thống địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích cấu trúc hình thái học và từ pháp của 795 ĐDLSVHVN theo mô hình cấu trúc phức thể:

$$\text{Địa danh lịch sử văn hóa} = \text{Thành tố chung (TTC)} + \text{Thành tố riêng (TTR)}$$

  • Về phân loại địa danh: Luận án phân loại 795 địa danh theo hai hệ tiêu chí:
    1. Theo đối tượng địa lý: Chia thành địa danh tự nhiên (ĐDTN: núi, sông, hang động, vịnh...) và địa danh không tự nhiên / nhân tạo (ĐDCTNT: chùa, đền, đình, lăng, thành, cầu; địa danh hành chính; địa danh vùng).
    2. Theo nguồn gốc ngôn ngữ: Gồm địa danh thuần Việt, địa danh gốc Hán - Việt, và địa danh có nguồn gốc từ ngôn ngữ các dân tộc thiểu số (Chăm, Khmer, Thái, K'ho, M'nông...).
  • Về cấu tạo âm tiết và từ loại:
    • Thống kê số lượng âm tiết của toàn bộ phức thể địa danh và cấu tạo âm tiết riêng của TTR.
    • Phân tích thành tố chung: TTC đóng vai trò chỉ chủng loại địa hình hoặc loại hình công trình (núi, sông, chùa, đền, đình, lăng, tháp...), thường là từ đơn hoặc từ ghép đơn giản.
    • Phân tích thành tố riêng: TTR giữ vai trò khu biệt cá thể hóa đối tượng. TTR có cấu tạo đa dạng, từ từ đơn, từ ghép (phân nghĩa, hợp nghĩa, biệt lập) cho đến ngữ tự do và danh từ riêng chuyển hóa.

Chương 3: Đặc điểm định danh hệ thống địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam

Chương 3 giải mã cơ chế định danh và mối quan hệ biện chứng ba chiều: Tác thể định danh – Chủ thể định danh – Ý nghĩa địa danh.

  • Phân loại định danh thành tố chung: Xác định các tầng nghĩa biểu loại tương ứng với từng nhóm công trình nhân tạo, hành chính, địa hình tự nhiên và không gian vùng.
  • Các phương thức định danh thành tố riêng:
    1. Phương thức tự tạo: Định danh dựa trên các đặc điểm nội tại có thể tri nhận trực tiếp của đối tượng như hình dáng (núi Chóp Chài, hòn Phụ Tử), màu sắc (núi Đỏ), vị trí không gian - thời gian, chất liệu hoặc tính chất cảnh quan.
    2. Phương thức chuyển hóa: Định danh thông qua việc chuyển hóa các danh xưng có sẵn sang địa danh:
      • Chuyển hóa từ nhân danh: Tên anh hùng dân tộc, danh nhân lịch sử, nhân vật thần phả, tôn giáo (đền Kiếp Bạc, lăng Ông, đền Nguyễn Trung Trực).
      • Chuyển hóa từ sự kiện lịch sử, chiến tích cách mạng: Địa đạo Củ Chi, di tích chiến thắng Điện Biên Phủ, Pác Bó.
      • Chuyển hóa từ truyền thuyết, huyền tích dân gian, tín ngưỡng tâm linh: Chùa Một Cột, mộ Bụt, động Tam Thanh.
    3. Phương thức vay mượn: Mượn địa danh từ nơi khác hoặc sao phỏng âm/nghĩa từ ngôn ngữ dân tộc thiểu số (như địa danh gốc Chăm Phan Rang từ Panduranga, địa danh gốc Khmer Cà Mau từ Tuk Kha Mâu).
  • Đặc điểm định danh phức: Luận án phân tích chi tiết cơ chế định danh phức hợp ở cả bốn phân nhóm: địa danh tự nhiên, địa danh công trình nhân tạo, địa danh hành chính và địa danh vùng.

Chương 4: Thực trạng và đề xuất chuyển dịch địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam sang tiếng Anh

Chương 4 khảo sát thực trạng đối dịch Việt - Anh trên các ấn phẩm, biển chỉ dẫn và website du lịch, chỉ ra những bất cập, thiếu nhất quán và sai lệch ngữ nghĩa trong thực tế dịch thuật ĐDLSVHVN.

  • Khảo sát các mô hình tương đương dịch thuật:
    • Tương đương thành tố chung: Khảo sát các cấu trúc đối ứng từ - từ, từ - ngữ, ngữ - ngữ, ngữ - từ; tỷ lệ tương đương 1:1, 1:2, 1:3 giữa thuật ngữ chỉ loại tiếng Việt (chùa, đền, đình, lăng, miếu, tháp, động, vũng...) và các từ chỉ loại tương ứng trong tiếng Anh (pagoda, temple, communal house, mausoleum, tomb, tower, cave, bay...).
    • Tương đương thành tố riêng: Khảo sát mức độ tương đương từ - từ, từ - ngữ, ngữ - ngữ, tỷ lệ 1:1, 1:2 và đặc biệt là các trường hợp bất tương đương khi chuyển dịch tên riêng mang tính biểu tượng văn hóa hoặc từ ngữ cổ.
  • Đề xuất nguyên tắc và giải pháp chuẩn hóa chuyển dịch:
    • Chuẩn hóa về mặt hình thức: Quy định trật tự kết hợp giữa thành tố chung và thành tố riêng, quy tắc viết hoa, sử dụng gạch nối hoặc giữ nguyên dạng phiên âm La-tinh không dấu cho TTR mang tính định danh thuần túy.
    • Chuẩn hóa về mặt nội dung (3 phương pháp chuyển dịch cụ thể):
      1. Phương pháp "từ đối từ" (Word-for-word translation): Áp dụng cho các địa danh có cấu trúc rõ ràng, nghĩa của các thành tố đơn nghĩa và có từ ngữ tương đương trực tiếp trong tiếng Anh (ví dụ: Núi Lớn $\rightarrow$ Big Mountain).
      2. Phương pháp "dịch thông báo" (Communicative translation): Áp dụng chuyển dịch thành tố chung và các thành tố riêng cần làm rõ chức năng văn hóa - lịch sử cho du khách (ví dụ: chuyển dịch tên công trình kèm loại hình chức năng chính xác).
      3. Phương pháp "dịch giải nghĩa" (Explanatory / Semantic translation): Xây dựng quy trình diễn dịch tường minh cho các địa danh chứa đựng sự tích, huyền tích lịch sử hoặc từ nguyên phức tạp mà dịch nghĩa đen sẽ gây hiểu sai lệch (ví dụ: Núi Võ chuyển dịch theo ngữ cảnh lịch sử gắn với danh tướng Lưu Nhân Chú luyện quân thành Manoeuvre Mountain thay vì dịch chiết tự).
      4. Mô hình kết hợp: Phối hợp linh hoạt cả 3 phương pháp nhằm bảo đảm sản phẩm chuyển dịch đạt độ tương đương tối đa cả về ngữ nghĩa, ngữ dụng và chức năng thông báo.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

  • Luận án là công trình ngôn ngữ học đầu tiên khảo sát toàn diện và có hệ thống cấu tạo từ pháp và đặc điểm định danh của hệ thống địa danh lịch sử văn hóa cấp quốc gia tại Việt Nam trên cơ sở ngữ liệu chuẩn hóa gồm 795 đơn vị.
  • Làm rõ bản chất cấu trúc hai thành tố (thành tố chung và thành tố riêng) của phức thể ĐDLSVHVN, chỉ ra quy luật tương tác giữa các phương thức cấu tạo từ tiếng Việt với các phương thức định danh địa danh.
  • Đóng góp vào lý thuyết chuyển dịch ngôn ngữ học thông qua việc xác lập hệ thống tiêu chí tương đương (ngữ nghĩa, ngôn cảnh, ngữ dụng) áp dụng chuyên biệt cho địa danh du lịch lịch sử văn hóa.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất:

  • Luận án xây dựng khung chuẩn hóa chuyển dịch địa danh lịch sử văn hóa Việt - Anh gồm các bảng quy chuẩn hình thức và nội dung cho từng tiểu loại thành tố chung và thành tố riêng.
  • Cung cấp cơ sở khoa học và phương pháp luận hỗ trợ đào tạo nghề hướng dẫn viên du lịch quốc tế, nâng cao tính chính xác trong diễn đạt và thuyết minh song ngữ.
  • Tạo tiền đề ngữ liệu và phương pháp cho việc biên soạn cuốn từ điển thuật ngữ chuyên ngành địa danh lữ hành du lịch Việt - Anh chính thức trong tương lai.
  • Hỗ trợ công tác quản lý di sản, quảng bá du lịch quốc gia của các cơ quan chức năng, giúp người nước ngoài tra cứu và tiếp cận chuẩn xác hệ thống di tích văn hóa Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án mới chỉ giới hạn dung lượng ngữ liệu trong phạm vi 795 địa danh thuộc danh mục di tích lịch sử văn hóa đã được Nhà nước xếp hạng cấp quốc gia do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quản lý. Luận án chưa bao quát toàn bộ các di tích cấp địa phương (tỉnh, thành phố, quận, huyện) cũng như các công trình kiến trúc, thắng cảnh chưa được xếp hạng chính thức. Mặt khác, do tính chất liên ngành phức tạp, việc truy nguyên từ nguyên của một số địa danh có gốc từ ngôn ngữ dân tộc thiểu số hoặc phương ngữ cổ ở các vùng sâu, vùng xa vẫn còn gặp khó khăn về mặt tư liệu điền dã.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát sang hệ thống địa danh văn hóa - lịch sử cấp địa phương trên cả nước; đào sâu hướng nghiên cứu từ nguyên học liên ngành dân tộc học - lịch sử - ngôn ngữ học; tiến tới xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa và xuất bản bộ từ điển địa danh du lịch lịch sử văn hóa Việt - Anh hoàn chỉnh.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên ngành Ngôn ngữ học, Dịch thuật học và Việt Nam học: Tham khảo khung lý thuyết phân tích cấu tạo từ, định danh học địa danh và mô hình phân tích tương đương dịch thuật liên ngôn ngữ.
  • Giảng viên, sinh viên các khoa Du lịch, Lữ hành tại các trường cao đẳng, đại học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy và học tập chuyên đề địa danh du lịch, nghiệp vụ thuyết minh du lịch bằng tiếng Anh.
  • Đội ngũ hướng dẫn viên du lịch quốc tế và các doanh nghiệp lữ hành: Ứng dụng các bảng đề xuất chuyển dịch chuẩn hóa để thống nhất thuật ngữ khi thuyết minh cho khách quốc tế.
  • Cơ quan quản lý nhà nước về du lịch và văn hóa (Cục Di sản văn hóa, Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam): Tham khảo để chuẩn hóa hệ thống bảng chỉ dẫn, tài liệu quảng bá song ngữ tại các khu di tích quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

1. Phức thể địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam được phân tích theo mô hình cấu trúc nào?
Luận án xác định phức thể ĐDLSVHVN cấu thành từ hai bộ phận chính: Thành tố chung (TTC) chỉ chủng loại địa hình hoặc loại hình công trình kiến trúc (núi, sông, chùa, đền, đình...) và Thành tố riêng (TTR) mang chức năng khu biệt cá thể hóa đối tượng (tên riêng, nhân danh, địa danh hành chính, từ ngữ miêu tả hoặc gốc tích lịch sử).

2. Ngữ liệu khảo sát của luận án gồm bao nhiêu đơn vị và được thu thập từ nguồn nào?
Ngữ liệu gồm 795 địa danh lịch sử văn hóa tại 63 tỉnh thành trên toàn quốc, được trích lọc từ cơ sở dữ liệu di tích cấp quốc gia của Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) kết hợp với các ấn phẩm nghiên cứu song ngữ, tạp chí chuyên ngành và trang thông tin điện tử chính thức.

3. Luận án vận dụng quan điểm của ai để phân biệt giữa "Dịch" và "Chuyển dịch"?
Luận án tiếp thu quan điểm của nhà ngôn ngữ học J.C. Catford (1965) trong A Linguistic Theory of Translation: "Dịch" là sự thay thế ý nghĩa của ngôn bản ngữ nguồn bằng ý nghĩa của ngôn bản ngữ đích, còn "Chuyển dịch" là quá trình cài cấy các ý nghĩa của ngôn bản ngữ nguồn vào ngôn bản ngữ đích nhằm đạt độ tương đương về nội hàm tên gọi.

4. Luận án đề xuất những phương pháp cụ thể nào để chuẩn hóa việc chuyển dịch ĐDLSVHVN sang tiếng Anh?
Luận án đề xuất 3 phương pháp chính kết hợp: (1) Phương pháp từ đối từ cho các địa danh đơn nghĩa, cấu trúc trực tiếp; (2) Phương pháp dịch thông báo cho thành tố chung và thành tố riêng cần nêu rõ chức năng; (3) Phương pháp dịch giải nghĩa (kèm quy trình diễn dịch) cho các địa danh gắn với huyền tích, sự kiện lịch sử hoặc từ nguyên đặc thù; cùng mô hình tích hợp cả 3 phương pháp.

5. Địa danh "Núi Võ" được luận án đề xuất chuyển dịch sang tiếng Anh như thế nào và dựa trên cơ sở lý thuyết nào?
Luận án đề xuất chuyển dịch Núi Võ thành Manoeuvre Mountain (ngọn núi diễn tập/duyệt binh). Đề xuất này dựa trên lý thuyết tương đương ngữ dụng và ngôn cảnh lịch sử (gắn với sự kiện tướng quân Lưu Nhân Chú tổ chức tập hợp, duyệt binh và huấn luyện quân sĩ thời khởi nghĩa Lam Sơn), thay vì dịch chiết tự theo nghĩa đen thông thường.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Tống Minh Châu là công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về hệ thống địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam dưới góc độ ngôn ngữ học cấu trúc, định danh học và lý thuyết chuyển dịch. Dựa trên nguồn ngữ liệu thực chứng gồm 795 địa danh di tích cấp quốc gia tại 63 tỉnh thành, luận án đã làm sáng tỏ quy luật cấu tạo từ pháp, cơ chế định danh gắn với trầm tích văn hóa - lịch sử của dân tộc. Đồng thời, công trình đề xuất hệ giải pháp và quy chuẩn chuyển dịch Việt - Anh mang tính khả thi cao, góp phần giải quyết tình trạng thiếu nhất quán trong việc sử dụng tên gọi du lịch song ngữ. Kết quả của luận án đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị cho chuyên ngành Ngôn ngữ học, Địa danh học và đáp ứng trực tiếp nhu cầu chuẩn hóa ngôn ngữ trong hoạt động lữ hành, du lịch quốc tế tại Việt Nam.