Nghiên cứu luận án tiến sĩ về kịch nói Nam Bộ ở TP.HCM

Luận án tiến sĩ phân tích kịch nói ở thành phố hồ chí minh nhìn từ đặc điểm văn hóa nam bộ, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Huỳnh Công Duẩn
• Người hướng dẫn: GS.TS Lê Chí Quế
• Trường học: Trường Đại Học Trà Vinh
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh nhìn từ đặc điểm văn hóa Nam Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Trà Vinh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu
• 5.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 5.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 6. Đóng góp mới của luận án
• 7. Bố cục luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Nghiên cứu về nghệ thuật sân khấu và kịch nói
• 1.1.2. Nghiên cứu về kịch nói ở Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh
• 1.1.3. Hồi ký của những nghệ sĩ hoạt động kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh
• 1.1.4. Nghiên cứu về văn hóa Nam Bộ và Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh
• 1.1.5. Đánh giá chung tổng quan về tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các khái niệm liên quan đến đề tài
• 1.3. Các lý thuyết nghiên cứu
• 1.4. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 1.4.1. Trung tâm địa văn hóa - chính trị - kinh tế
• 1.4.2. Cấu trúc xã hội và sự hình thành cư dân đô thị
• 1.4.3. Kinh tế thị trường và sự hình thành thị trường công nghiệp giải trí
• 1.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: DIỄN TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1. KỊCH NÓI Ở SÀI GÒN TRƯỚC 1975
• 2.1.1. Kịch nói ở Sài Gòn từ khi ra đời đến 1954
• 2.1.2. Kịch nói ở Sài Gòn từ 1954 đến 1975
• 2.2. KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ SAU 1975 ĐẾN NAY (2020)
• 2.2.1. Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh sau 1975 đến 1985
• 2.2.2. Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh từ 1986 đến 1996
• 2.2.3. Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh từ 1997 đến nay (2020)
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA VĂN HÓA NAM BỘ THỂ HIỆN TRONG KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1. TÍNH SÔNG NƯỚC TRONG KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1.1. Thông qua thiết kế mỹ thuật sân khấu
• 3.1.2. Thông qua ngôn ngữ
• 3.2. TÍNH DUNG HỢP TRONG KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.2.1. Xét từ nguồn gốc ra đời, lực lượng nghệ sĩ
• 3.2.2. Xét từ đề tài, nội dung tác phẩm
• 3.2.3. Ứng dụng kịch hát truyền thống vào trong kịch nói
• 3.2.4. Ứng dụng âm nhạc dân gian truyền thống Nam Bộ vào trong kịch nói
• 3.2.5. Sử dụng khẩu ngữ, phương ngữ trong thoại kịch
• 3.3. TÍNH LINH HOẠT TRONG KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.3.1. Nhìn từ chủ thể sáng tác, biểu diễn, thưởng thức và tổ chức
• 3.3.2. Nhìn từ đề tài, thể loại
• 3.3.3. Nhìn từ phong cách nghệ thuật
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHÁT TRIỂN KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY
• 4.1. CHIỀU HƯỚNG TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 4.1.1. Tác động theo hướng thuận lợi
• 4.1.2. Tác động theo hướng bất lợi
• 4.2. DỰ BÁO XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
• 4.2.1. Dự báo xu hướng phát triển
• 4.2.2. Một số khuyến nghị
• 4.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• PHỤ LỤC 1: TRÍCH BIÊN BẢN PHỎNG VẤN SÂU
• PHỤ LỤC 2: DANH SÁCH CÁC VỞ DIỄN TRÊN SÂN KHẤU KỊCH NÓI Ở TP.HỒ CHÍ MINH
• PHỤ LỤC 3: PHIẾU KHẢO SÁT
• PHỤ LỤC 4: BIỂU ĐỒ KHÁN GIẢ
• PHỤ LỤC 5: DANH SÁCH CÁC TÁC PHẨM KỊCH NÓI CÓ SỰ THAM GIA CỦA NGHIÊN CỨU SINH
• PHỤ LỤC 6: HÌNH ẢNH
• PHỤ LỤC 7: BẢNG TỶ LỆ THÀNH PHẦN DÂN CƯ
• PHỤ LỤC 8: DỰ THẢO BÁO CÁO HOẠT ĐỘNG NGHỆ THUẬT CỦA SỞ VĂN HÓA VÀ THỂ THAO TP.HCM TRONG CÁC NĂM 2017, 2018, 2019

Tóm tắt

I. Giới thiệu về kịch nói Nam Bộ

Kịch nói Nam Bộ, một loại hình nghệ thuật quan trọng, đã có lịch sử hình thành và phát triển hơn 150 năm tại Thành phố Hồ Chí Minh. Được du nhập từ văn hóa phương Tây vào cuối thế kỷ XIX, kịch nói nhanh chóng trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân địa phương. Tuy nhiên, nghiên cứu về kịch nói ở đây vẫn còn thiếu, đặc biệt là dưới góc nhìn văn hóa học. Luận án tiến sĩ này nhằm mục đích làm rõ những đặc điểm văn hóa Nam Bộ thể hiện trong kịch nói, từ đó khẳng định vị trí của nó trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân. Đặc điểm văn hóa Nam Bộ, với tính sông nước, tính dung hợp và tính linh hoạt, đã được phản ánh rõ nét qua các tác phẩm kịch nói ở thành phố này.

1.1. Lịch sử hình thành kịch nói tại TP.HCM

Kịch nói được biết đến lần đầu tiên tại Sài Gòn vào cuối thế kỷ XIX, khi quân đội Pháp đặt chân tới đây. Tuy nhiên, trước năm 1975, không có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về loại hình nghệ thuật này. Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, với sự xuất hiện của nhiều nghệ sĩ từ các miền khác nhau, kịch nói đã có sự phát triển mạnh mẽ, thu hút đông đảo khán giả. Sự phát triển của kịch nói không chỉ diễn ra trên sân khấu mà còn được các phương tiện truyền thông và báo chí quan tâm, tạo nên một bức tranh đa dạng về nghệ thuật này.

1.2. Đặc điểm văn hóa Nam Bộ trong kịch nói

Văn hóa Nam Bộ có những đặc trưng riêng biệt ảnh hưởng đến nội dung và hình thức của kịch nói. Tính sông nước thể hiện qua các đề tài, ngôn ngữ và thiết kế mỹ thuật sân khấu. Tính dung hợp được thể hiện rõ qua việc kết hợp các yếu tố văn hóa truyền thống và hiện đại, tạo nên sự đa dạng trong các tác phẩm. Tính linh hoạt trong kịch nói cho phép nghệ sĩ sáng tạo và đổi mới, từ đó đáp ứng được nhu cầu và sở thích của khán giả. Những yếu tố này không chỉ làm phong phú thêm kịch nói mà còn khẳng định giá trị văn hóa của vùng đất Nam Bộ.

II. Tình hình nghiên cứu kịch nói tại TP

Tình hình nghiên cứu kịch nói tại TP.HCM hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Mặc dù có sự gia tăng về số lượng các công trình nghiên cứu, nhưng hầu hết đều thiếu tính hệ thống và chưa đi sâu vào phân tích văn hóa. Luận án này nhằm cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu kịch nói, từ đó chỉ ra những khoảng trống và cần thiết phải có các nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm văn hóa Nam Bộ trong kịch nói. Sự thiếu hụt này không chỉ ảnh hưởng đến việc phát triển kịch nói mà còn làm giảm giá trị của nó trong bối cảnh văn hóa hiện đại.

2.1. Các công trình nghiên cứu trước đây

Trước đây, các công trình nghiên cứu về kịch nói chủ yếu tập trung vào lịch sử và các nghệ sĩ nổi bật, nhưng thiếu sự chú ý đến bối cảnh văn hóa mà kịch nói đang hoạt động. Chỉ một số ít công trình đề cập đến ảnh hưởng của văn hóa Nam Bộ đối với kịch nói, và phần lớn các nghiên cứu này mang tính chất mô tả hơn là phân tích. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các nghiên cứu chuyên sâu hơn để làm rõ mối liên hệ giữa kịch nói và văn hóa địa phương.

2.2. Tình hình nghiên cứu hiện nay

Hiện nay, có một số nghiên cứu mới bắt đầu tiếp cận kịch nói từ góc độ văn hóa học, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Việc thiếu các phương pháp nghiên cứu đa dạng và sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn khiến cho các công trình chưa thể hiện đầy đủ giá trị của kịch nói trong văn hóa Nam Bộ. Do đó, luận án này không chỉ bổ sung vào kho tàng nghiên cứu mà còn định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo về kịch nói tại TP.HCM.

III. Phân tích đặc điểm văn hóa Nam Bộ trong kịch nói

Đặc điểm văn hóa Nam Bộ được thể hiện qua nhiều khía cạnh trong kịch nói, từ nội dung đến hình thức biểu diễn. Tính sông nước không chỉ là một chủ đề mà còn là một phần của ngôn ngữ và phong cách dàn dựng. Kịch nói ở TP.HCM thường khai thác những câu chuyện gắn liền với cuộc sống hàng ngày của người dân, từ đó tạo ra sự gần gũi và dễ tiếp cận với khán giả. Ngoài ra, tính dung hợp trong kịch nói cho phép nghệ sĩ kết hợp nhiều yếu tố văn hóa khác nhau, từ âm nhạc đến mỹ thuật, tạo nên những tác phẩm phong phú và đa dạng.

3.1. Tính sông nước trong kịch nói

Tính sông nước được thể hiện rõ nét trong các vở kịch thông qua thiết kế mỹ thuật sân khấu và ngôn ngữ thoại kịch. Các nghệ sĩ thường sử dụng hình ảnh của dòng sông, cây cối và các yếu tố tự nhiên để tạo ra bối cảnh cho vở diễn, từ đó mang đến cho khán giả cảm giác gần gũi với quê hương. Ngôn ngữ thoại cũng thường mang âm hưởng của tiếng nói địa phương, tạo nên sự sinh động và hấp dẫn cho các nhân vật.

3.2. Tính dung hợp trong kịch nói

Kịch nói tại TP.HCM thể hiện tính dung hợp qua việc kết hợp giữa các thể loại nghệ thuật khác nhau. Nhiều vở kịch đã sử dụng âm nhạc dân gian, các điệu hát truyền thống và các yếu tố nghệ thuật biểu diễn khác để làm phong phú thêm nội dung. Điều này không chỉ giúp kịch nói trở nên hấp dẫn hơn mà còn tạo ra một không gian nghệ thuật đa dạng, phản ánh sự giao thoa văn hóa của vùng đất Nam Bộ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học với đề tài "Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh nhìn từ đặc điểm văn hóa Nam Bộ" do nghiên cứu sinh Huỳnh Công Duẩn thực hiện tại Trường Đại học Trà Vinh (năm 2022), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Lê Chí Quế và TS Mai Mỹ Duyên.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Kịch nói theo chân quân đội Pháp du nhập vào Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, sớm hơn các địa phương khác trong cả nước. Trải qua hơn 150 năm hình thành và phát triển, loại hình này đã xác lập vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa nghệ thuật của vùng đất Nam Bộ. Sau năm 1975 và đặc biệt từ cột mốc xã hội hóa năm 1997, hoạt động sân khấu kịch nói tại Thành phố Hồ Chí Minh phát triển mạnh mẽ với hệ thống nhà hát công lập, bán công lập và tư nhân.

Tuy nhiên, trong giai đoạn gần đây, kịch nói tại Thành phố Hồ Chí Minh đối diện với nhiều khó khăn: chất lượng nghệ thuật không đồng đều, lượng khán giả suy giảm, đội ngũ lý luận phê bình mỏng, cơ sở vật chất xuống cấp và nguy cơ phai nhạt bản sắc. Về mặt học thuật, các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận kịch nói dưới góc độ lịch sử sân khấu, nghệ thuật đạo diễn, kịch bản văn học hoặc kỹ thuật diễn xuất. Luận án chỉ ra khoảng trống: chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh dưới góc độ văn hóa học, đặc biệt là nhận diện sự chi phối của các đặc điểm văn hóa Nam Bộ lên sự hình thành, phát triển và biến đổi của loại hình nghệ thuật này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Nhận diện và làm sáng tỏ các đặc điểm cơ bản của văn hóa Nam Bộ (Tính sông nước, Tính dung hợp, Tính linh hoạt) thể hiện trong kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh qua đề tài, nội dung, mỹ thuật sân khấu, phương pháp dàn dựng, ngôn ngữ kịch; khẳng định giá trị và vị thế của kịch nói trong đời sống văn hóa tinh thần của cư dân đô thị; từ đó dự báo xu hướng và đề xuất các khuyến nghị cho sự phát triển bền vững.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về những vấn đề liên quan đến văn hóa Nam Bộ thể hiện trong nghệ thuật kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh.
  2. Làm rõ tiến trình hình thành và phát triển của kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh.
  3. Trình bày những đặc trưng văn hóa Nam Bộ biểu hiện trong kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh qua các yếu tố cấu thành vở diễn cũng như những chủ thể sân khấu.
  4. Đánh giá mặt tích cực, hạn chế khi những đặc điểm văn hóa Nam Bộ ảnh hưởng đến nghệ thuật kịch nói.
  5. Dự báo xu thế phát triển của kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian tới với việc thể hiện những đặc điểm văn hóa Nam Bộ.
  6. Góp phần đưa ra những khuyến nghị cho kịch nói trong bối cảnh giao lưu hội nhập quốc tế của Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

• Câu hỏi nghiên cứu:
  • Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh đã hình thành và phát triển trong bối cảnh văn hóa Nam Bộ như thế nào?
  • Đặc điểm văn hóa Nam Bộ biểu hiện như thế nào trong kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh?
  • Những tác động của văn hóa Nam Bộ đối với kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh ra sao?
  • Cần phải làm gì để kịch nói giữ được vị thế quan trọng trong sự phát triển kinh tế - văn hóa hiện nay của Thành phố Hồ Chí Minh?
• Giả thuyết nghiên cứu:
  • Kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh là kết quả của quá trình lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Nam Bộ; thể hiện sự giao lưu và tiếp biến văn hóa để khẳng định bản sắc văn hóa Việt.
  • Kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh là kết quả của sự dung hợp văn hóa, phản ánh hiện thực cuộc sống, khắc họa những nét đặc thù về tự nhiên, văn hóa, xã hội, tính cách con người Nam Bộ biểu hiện trong các yếu tố cấu thành tác phẩm.
  • Văn hóa Nam Bộ có những tác động theo nhiều mặt đối với sự phát triển của kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh.
  • Một chính sách hợp lý, một định hướng phát triển khoa học và bền vững là điều kiện quan trọng để kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định vai trò và đóng góp thiết thực vào sự phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội trong bối cảnh hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh mang đặc điểm văn hóa Nam Bộ trong quá trình hình thành và phát triển nghệ thuật. Các đối tượng khảo sát gồm:
  • Hệ thống sân khấu kịch nói công lập và xã hội hóa (dân lập).
  • Sản phẩm nghệ thuật: kịch bản, vở diễn, thiết kế mỹ thuật, hóa trang, phục trang, đạo cụ, âm nhạc.
  • Các chủ thể sân khấu: nhà nghiên cứu, nhà quản lý, nghệ sĩ (tác giả, đạo diễn, diễn viên), nhà báo, khán giả.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Trọng tâm là địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh với các đơn vị khảo sát cụ thể như Nhà hát Kịch Thành phố, Nhà hát Sân khấu Nhỏ 5B Võ Văn Tần, Sân khấu kịch Hoàng Thái Thanh, Sân khấu kịch Hồng Vân, Sân khấu kịch Trịnh Kim Chi, Sân khấu kịch Idecaf, Sân khấu Minh Nhí... Không gian nghiên cứu đặc điểm văn hóa mở rộng trên toàn vùng văn hóa Nam Bộ.
  • Thời gian: Tập trung khảo sát hoạt động của kịch nói từ năm 1997 (thời điểm ban hành chính sách xã hội hóa văn hóa nghệ thuật) đến năm 2020; đồng thời bao quát lịch sử từ cuối thế kỷ XIX để làm rõ diễn trình.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã phân loại và tổng quan hệ thống tư liệu liên quan thành 4 nhóm chính:

TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
        Trần Thuận (2014), Phan Huy Lê (2017), Lý Tùng Hiếu (2009, 2019), 
        Trần Quốc Vượng (1998), Vương Hồng Sển (2004).

Đánh giá các nhóm tài liệu và vị trí của luận án

1. Nhóm tài liệu về lý luận và lịch sử sân khấu kịch nói: Các công trình nước ngoài và trong nước (Đình Quang, Tất Thắng, Stanislavski, Anhikst) thiết lập hệ thống nguyên lý cơ bản về nghệ thuật biểu diễn hiện thực tâm lý, kỹ thuật đạo diễn, kịch bản văn học và mỹ thuật sân khấu. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu khảo sát kịch nói phương Tây hoặc kịch nói miền Bắc, chưa đi sâu vào địa bàn Nam Bộ và Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh.
2. Nhóm tài liệu về kịch nói Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Cung cấp tư liệu chi tiết về lịch sử các ban kịch trước năm 1975 (Trần Văn Khải), diễn trình kịch nói sau năm 1975, mô hình sân khấu nhỏ 5B, hoạt động của các sân khấu xã hội hóa (Trần Trọng Đăng Đàn, Nguyễn Văn Thành, Lưu Trung Thủy, Trần Yến Chi, Cao Tấn Lộc). Dù vậy, các nghiên cứu này chủ yếu đứng ở góc độ sân khấu học, nghệ thuật học, văn học kịch hoặc quản lý văn hóa; chưa có công trình nào giải mã kịch nói một cách toàn diện từ các đặc tính văn hóa vùng miền.
3. Nhóm tư liệu hồi ký: Cung cấp thông tin thực chứng về đời sống làm nghề, ký ức sáng tạo và phương thức vận hành sân khấu của các nghệ sĩ gạo cội miền Nam qua các biến thiên lịch sử.
4. Nhóm nghiên cứu văn hóa Nam Bộ: Các công trình của Sơn Nam, Trần Ngọc Thêm, Huỳnh Lứa, Phan Huy Lê, Lý Tùng Hiếu xác lập cơ sở lý thuyết vững chắc về tính cách, lối sống, sinh thái nhân văn và đặc trưng văn hóa Nam Bộ (môi trường sông nước, tính dung hợp, tính mở thoáng, tính linh hoạt).

Vị trí của luận án: Luận án là công trình liên kết hai mảng nghiên cứu: sân khấu học và văn hóa học Nam Bộ; kế thừa các thành tựu về lịch sử kịch nói và lý thuyết văn hóa vùng để nhận diện kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh như một sản phẩm văn hóa đặc thù được bản địa hóa tại Nam Bộ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Hệ thống khái niệm và khung lý thuyết

Luận án vận dụng 3 lý thuyết nền tảng của nhân học và xã hội học văn hóa:

CÁC LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU CHÍNH

Hệ thống khái niệm công cụ được xác lập gồm: Kịch nói, Đặc điểm, Đặc điểm văn hóa, và Đặc điểm văn hóa Nam Bộ (dựa trên các công trình của Hoàng Phê, Lê Văn Toan, Trần Ngọc Thêm, Lý Tùng Hiếu). Theo đó, văn hóa Nam Bộ được xác định qua 3 đặc điểm cơ bản: Tính sông nước, Tính dung hợp, và Tính linh hoạt.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng cách tiếp cận liên ngành (Văn hóa học, Nghệ thuật học, Sử học, Xã hội học, Dân tộc học) với các thao tác cụ thể:

• Tổng hợp và phân tích tài liệu: Hệ thống hóa văn bản lịch sử, kịch bản, các bài phê bình, báo cáo của cơ quan quản lý.
• So sánh, đối chiếu: So sánh kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh với kịch nói miền Bắc; đối chiếu các giai đoạn lịch sử và sự khác biệt về thị hiếu của các nhóm công chúng.
• Quan sát tham dự: Tác giả trực tiếp tham gia vào hoạt động kịch trường tại Thành phố Hồ Chí Minh với các vai trò đạo diễn, diễn viên, tác giả và tổ chức biểu diễn để thu thập tư liệu thực địa.
• Phỏng vấn sâu: Thực hiện 14 cuộc phỏng vấn sâu với các chuyên gia, nghệ sĩ gạo cội, nhà giáo, nhà quản lý sân khấu và khán giả trung thành; thời lượng mỗi cuộc phỏng vấn kéo dài từ 120 đến 240 phút (một số nhân vật được phỏng vấn từ 2 lần).
• Nghiên cứu tư liệu thứ cấp và khảo sát định lượng: Phân tích số liệu từ phiếu khảo sát khán giả, biểu đồ khán giả và báo cáo hoạt động nghệ thuật của Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh các năm 2017, 2018, 2019.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương	Tên chương	Số trang	Nội dung trọng tâm
Chương 1	Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn	43 trang	Tổng quan tư liệu; xác lập 3 lý thuyết và hệ thống khái niệm; phân tích đặc điểm địa văn hóa - kinh tế - xã hội của TP.HCM.
Chương 2	Diễn trình hình thành và phát triển của kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh	32 trang	Lịch sử kịch nói Sài Gòn từ cuối thế kỷ XIX đến 1975 và kịch nói TP.HCM từ sau 1975 đến năm 2020 qua các mốc 1986, 1997.
Chương 3	Những đặc điểm cơ bản của văn hóa Nam Bộ thể hiện trong kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh	50 trang	Phân tích biểu hiện của Tính sông nước, Tính dung hợp, Tính linh hoạt qua mỹ thuật, ngôn ngữ, kịch bản, dàn dựng và chủ thể.
Chương 4	Phát triển kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay	32 trang	Đánh giá tác động thuận lợi - bất lợi; dự báo xu thế; đề xuất hệ thống khuyến nghị về quản lý, sáng tác và công chúng.

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn

Chương này dành 43 trang trình bày 3 nội dung chính:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu: Đánh giá toàn diện 4 nhóm tài liệu (nước ngoài, trong nước, kịch nói Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, hồi ký nghệ sĩ và văn hóa Nam Bộ) nhằm xác lập khoảng trống khoa học.
2. Cơ sở lý luận: Phân tích nội hàm các khái niệm; vận dụng 3 lý thuyết: Lý thuyết vùng văn hóa, Lý thuyết lựa chọn duy lý và Lý thuyết tiếp biến văn hóa.
3. Những đặc điểm của Thành phố Hồ Chí Minh: Khảo sát các điều kiện thực tiễn đưa Thành phố Hồ Chí Minh trở thành cái nôi của kịch nói phương Nam:
   • Trung tâm địa văn hóa - chính trị - kinh tế: Vị trí giao thương đường thủy, cảng biển, đầu mối tiếp nhận sớm các luồng văn minh phương Tây và giao lưu đa tộc người (Việt, Hoa, Khmer, Chăm...).
   • Cấu trúc xã hội và sự hình thành cư dân đô thị: Quá trình khẩn hoang của lưu dân hình thành nên tầng lớp thị dân cởi mở, thực tế, năng động, có nhu cầu thưởng thức giải trí cao.
   • Kinh tế thị trường và sự hình thành thị trường công nghiệp giải trí: Môi trường kinh tế hàng hóa kích thích các hình thức biểu diễn dịch vụ, tạo tiền đề cho mô hình sân khấu kịch xã hội hóa.

Chương 2: Diễn trình hình thành và phát triển của kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh

Chương này gồm 32 trang, tái hiện lịch sử kịch nói phương Nam qua các giai đoạn:

1. Kịch nói ở Sài Gòn trước năm 1975:
   • Giai đoạn từ khi ra đời đến 1954: Kịch Tây du nhập qua các vở diễn của lính viễn chinh Pháp, kịch bản Molière, Corneille được dịch và diễn trong trường học. Xuất hiện các hình thức thoại kịch xen kẽ trong các buổi biểu diễn ca nhạc, Cải lương.
   • Giai đoạn 1954 - 1975: Hoạt động của các ban kịch tư nhân nổi tiếng trên truyền hình và sân khấu đô thị Sài Gòn như ban kịch Dân Nam, Tân Dân Nam, Kim Cương, Thẩm Thúy Hằng, Vũ Huân, Bích Sơn, Túy Hồng... Hình thức kịch gia đình, kịch tâm lý xã hội phát triển mạnh.
2. Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh từ sau năm 1975 đến năm 2020:
   • Giai đoạn 1975 - 1985: Giai đoạn quy tụ lực lượng nghệ sĩ ba miền (chiến khu về, miền Bắc vào và nghệ sĩ nội thành). Kịch nói phục vụ nhiệm vụ chính trị, phản ánh hiện thực xây dựng cuộc sống mới với các đoàn kịch tên tuổi như Đoàn kịch Cửu Long Giang, kịch Kim Cương...
   • Giai đoạn 1986 - 1996: Thời kỳ đổi mới, đánh dấu sự ra đời mang tính đột phá của mô hình Sân khấu nhỏ 5B Võ Văn Tần (năm 1984-1985 hình thành thể nghiệm CLB Sân khấu Thể nghiệm). Kịch nói chuyển hướng mạnh mẽ sang các đề tài thế sự, đời sống nhân sinh, nâng cao tính thể nghiệm nghệ thuật.
   • Giai đoạn 1997 đến 2020: Giai đoạn thực hiện chính sách xã hội hóa. Hàng loạt sân khấu kịch tư nhân ra đời (Idecaf, Hồng Vân, Hoàng Thái Thanh, Thế Giới Trẻ...). Kịch nói phát triển đa dạng về thể loại (kịch tâm lý, kịch thiếu nhi, kịch hài, kịch lịch sử, kịch kinh dị), vận hành hoàn toàn theo cơ chế thị trường nhưng cũng bộc lộ những thách thức lớn về sự thiếu ổn định sàn diễn.

Chương 3: Những đặc điểm cơ bản của văn hóa Nam Bộ thể hiện trong kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 3 (50 trang) là nội dung cốt lõi của luận án, chứng minh 3 đặc tính văn hóa Nam Bộ chi phối kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh:

BIỂU HIỆN CỦA ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA NAM BỘ TRONG KỊCH NÓI TP.HCM
        giữa bi kịch và hài kịch (bi - hài kịch xen kẽ).

Chương 4: Phát triển kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Chương này gồm 32 trang, phân tích bối cảnh đương đại và đề xuất giải pháp:

1. Chiều hướng tác động:
   • Thuận lợi: Môi trường đô thị năng động, tầng lớp công chúng trẻ dồi dào; chính sách xã hội hóa tạo quyền tự chủ cho các đơn vị tư nhân; truyền thống yêu nghệ thuật và tinh thần sáng tạo không ngừng của đội ngũ văn nghệ sĩ.
   • Bất lợi: Thiếu hụt kịch bản chất lượng cao; áp lực doanh thu dẫn đến tình trạng thương mại hóa, lạm dụng mảng miếng hài nhảm, yếu tố kinh dị, đồng tính lệch lạc; thiếu rạp diễn đạt chuẩn, giá thuê mặt bằng cao; thiếu hụt đội ngũ diễn viên kế thừa và công tác lý luận phê bình chưa theo kịp thực tiễn.
2. Dự báo xu hướng và khuyến nghị:
   • Dự báo kịch nói tiếp tục đa dạng hóa loại hình, phụ thuộc vào công nghệ số và sự phân khúc thị hiếu khán giả.
   • Đề xuất nhóm khuyến nghị gồm: hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ mặt bằng và thuế cho sân khấu xã hội hóa; đầu tư bài bản cho nhà hát công lập; đổi mới chương trình đào tạo tại các trường nghệ thuật; nâng cao chất lượng kịch bản và định hướng thẩm mỹ cho công chúng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh dưới lăng kính Văn hóa học, vượt ra khỏi giới hạn thuần túy của nghệ thuật học hay lịch sử sân khấu.
• Là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên nhận diện và chứng minh một cách có hệ thống 3 đặc điểm văn hóa Nam Bộ (Tính sông nước, Tính dung hợp, Tính linh hoạt) in đậm trong cấu trúc tác phẩm và đời sống kịch trường Thành phố Hồ Chí Minh.
• Chỉ ra các quy luật vận động, biến đổi của kịch nói đô thị dưới tác động của quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa và kinh tế thị trường.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phục dựng bức tranh lịch sử kịch nói Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh từ cuối thế kỷ XIX đến năm 2020 gắn với bối cảnh xã hội của từng thời kỳ.
• Cung cấp nguồn tư liệu thực chứng phong phú thông qua 14 biên bản phỏng vấn sâu với các nghệ sĩ, nhà quản lý, nhà nghiên cứu uy tín và bảng số liệu khảo sát khán giả, báo cáo quản lý nghệ thuật giai đoạn 2017-2019.
• Đưa ra các dự báo khoa học và khuyến nghị thực tiễn có giá trị ứng dụng cho các cơ quan quản lý nhà nước (Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, Hội Sân khấu) trong việc hoạch định chính sách phát triển công nghiệp văn hóa và bảo tồn nghệ thuật sân khấu.
• Cung cấp tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu, giảng dạy chuyên ngành Văn hóa học, Nghệ thuật học, Đạo diễn, Diễn viên tại các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát phạm vi thời gian trọng tâm từ năm 1997 đến 2020 gắn với dấu mốc xã hội hóa; không gian khảo sát thực nghiệm tập trung tại các sân khấu thuộc địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh và vùng văn hóa Nam Bộ nên các so sánh đối sánh với các vùng văn hóa khác (như đồng bằng Bắc Bộ, miền Trung) chủ yếu mang tính đối chiếu lý thuyết.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh trong mối tương quan so sánh quốc tế với các trung tâm kịch nghệ khu vực Đông Nam Á; nghiên cứu sâu hơn về tác động của chuyển đổi số, truyền thông đa phương tiện và công nghiệp giải trí trực tuyến đối với sự tồn tại của sân khấu kịch nói sau năm 2020.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Tham khảo khung phân tích liên ngành giữa Văn hóa học và Nghệ thuật biểu diễn; khai thác hệ thống tư liệu phỏng vấn sâu và khảo sát thực địa.
• Cơ quan quản lý văn hóa (Sở Văn hóa và Thể thao, Ban Tuyên giáo, Hội Sân khấu): Sử dụng các khuyến nghị của luận án làm căn cứ thực tiễn để xây dựng cơ chế đặt hàng tác phẩm, quy hoạch địa điểm biểu diễn và tháo gỡ vướng mắc về thuế, cơ sở vật chất cho sân khấu xã hội hóa.
• Giảng viên và sinh viên các trường nghệ thuật (Đại học Sân khấu - Điện ảnh, Đại học Văn hóa): Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên đề về lịch sử sân khấu kịch miền Nam, phong cách dàn dựng và kỹ thuật biểu diễn mang bản sắc Nam Bộ.
• Các nhà biên kịch, đạo diễn, người làm sân khấu tư nhân: Tham khảo quy luật thị hiếu khán giả và các giá trị bản sắc văn hóa để định hướng sáng tạo kịch bản, xử lý mỹ thuật và giữ vững phong cách nghệ thuật riêng biệt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao kịch nói là một loại hình nghệ thuật phương Tây nhưng lại mang đậm bản sắc văn hóa Nam Bộ?

Kịch nói du nhập từ Pháp nhưng khi vào Sài Gòn - Nam Bộ đã trải qua quá trình tiếp biến văn hóa mạnh mẽ. Nhờ tính mở thoáng và bao dung của cư dân Nam Bộ, kịch nói được "Việt hóa" thông qua việc dung nạp các yếu tố truyền thống: sử dụng khẩu ngữ, phương ngữ Nam Bộ, ứng dụng âm nhạc đờn ca tài tử, dân ca, tiếp thu phong cách diễn xuất từ Cải lương, Hát bội và phản ánh trực tiếp hiện thực đời sống, tính cách nghĩa hiệp của con người phương Nam.

2. Ba đặc tính cơ bản của văn hóa Nam Bộ thể hiện trong kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh là những đặc tính nào?

Ba đặc tính cơ bản được luận án xác định và phân tích gồm:

• Tính sông nước: Thể hiện qua thiết kế mỹ thuật (cảnh trí sông rạch, bến đò, ghe xuồng) và ngôn ngữ thoại kịch giàu hình ảnh thủy vực.
• Tính dung hợp: Thể hiện qua việc tích hợp đa dạng các nguồn lực nghệ sĩ, phối hợp kịch nói với âm nhạc dân gian, làn điệu Cải lương, tích hợp văn hóa đa tộc người (Việt, Hoa, Khmer).
• Tính linh hoạt: Thể hiện qua sự thích ứng nhanh nhạy của mô hình tổ chức sân khấu xã hội hóa, nghệ sĩ đa năng, sự pha trộn linh hoạt giữa bi kịch và hài kịch, sự biến đổi kịch mục theo thị hiếu công chúng.

3. Cột mốc năm 1997 có ý nghĩa như thế nào đối với kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh trong luận án?

Năm 1997 là mốc ban hành chính sách xã hội hóa hoạt động văn hóa nghệ thuật của Nhà nước. Từ cột mốc này, các sân khấu kịch tư nhân tại Thành phố Hồ Chí Minh chính thức bùng nổ, đưa Thành phố trở thành trung tâm kịch nói xã hội hóa phát triển sôi động nhất cả nước với các đơn vị tiêu biểu như Sân khấu Kịch Idecaf, Hồng Vân, Hoàng Thái Thanh... tạo nên diện mạo sân khấu kịch đa dạng về kịch mục và phong cách.

4. Luận án đã sử dụng những phương pháp nghiên cứu thực địa cụ thể nào để thu thập dữ liệu?

Tác giả đã kết hợp phương pháp quan sát tham dự (trực tiếp tham gia với tư cách diễn viên, đạo diễn, tác giả, nhà tổ chức) và thực hiện 14 cuộc phỏng vấn sâu với các nghệ sĩ gạo cội, nhà báo, nhà quản lý, nhà giáo và khán giả trung thành (thời lượng 120-240 phút/cuộc), kết hợp cùng phiếu khảo sát thị hiếu khán giả và báo cáo quản trị sân khấu thực tế giai đoạn 2017-2019.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh nhìn từ đặc điểm văn hóa Nam Bộ" của tác giả Huỳnh Công Duẩn là công trình nghiên cứu liên ngành chuyên sâu, giải mã toàn diện nghệ thuật kịch nói đô thị phương Nam dưới lăng kính Văn hóa học. Luận án đã chứng minh một cách khoa học rằng sự tồn tại và phát triển của kịch nói Thành phố Hồ Chí Minh gắn liền với quá trình bản địa hóa và chịu sự quy định sâu sắc của ba đặc tính văn hóa Nam Bộ: Tính sông nước, Tính dung hợp và Tính linh hoạt. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ tiến trình lịch sử và diện mạo kịch trường từ cuối thế kỷ XIX đến năm 2020 mà còn cung cấp hệ thống luận cứ thực tiễn, khuyến nghị giá trị cho công tác quản lý, đào tạo và định hướng phát triển bền vững nghệ thuật sân khấu kịch nói trong bối cảnh đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: việc nghiên cứu lịch sử sân khấu Việt Nam từ xưa đến nay; Chương II: Sân khấu Việt Nam thời kỳ sơ khai tiến tới hoàn chỉnh một loại hình nghệ thuật (từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIV); Chương III: Sân khấu Việt 12 Nam - từ thế kỷ XV đến hết thế kỷ XVIII; Chương IV: Sân khấu Việt Nam - Thế kỷ XIX. Trong mỗi chương tùy theo diện mạo sân khấu từng thời kỳ mà các tác giả đã có những đề cập tới các mặt bối cảnh lịch sử, xã hội, ảnh hưởng đến diện mạo chung của nền sân khấu. Tuy nhiên, công trình chỉ đề cập đến các loại hình sân khấu truyền thống chưa đề cập đến sân khấu kịch nói Việt Nam và thời gian nghiên cứu cũng đã quá xa. Phan Trọng Thưởng với công trình Văn học Việt Nam thế kỷ XX - Kịch bản kịch nói Việt Nam 1900-1945 (2009), gồm 1213 trang, lần đầu tiên công bố gần như toàn bộ những kịch bản kịch nói nổi tiếng của Việt Nam trong giai đoạn này.

Từ những kịch bản đầu tiên của kịch nói Việt Nam như “Chén thuốc độc”, “Tòa án lương tâm” của Vũ Đình Long đến kịch bản của những tác giả: Hoa Sơn Nguyễn Sơn Kim (Bạn và vợ), Tương Huyền (Nặng nghĩa tớ thầy), Đảnh Sơn (Thế tình hài kịch), Vi Huyền Đắc (Uyên ương, Cô Đốc Minh, Kim Tiền, Ông Ký Cóp),… Đáng chú ý là có sự thay đổi trong cách trình bày kịch bản (văn học kịch) từ chữ Sen (tiếng Pháp là: Scéne) được thay thành chữ Lớp (ngày nay gọi là Lớp diễn khi dàn dựng). Đây chính là sự thay đổi thú vị dưới góc độ văn học kịch của kịch nói Việt Nam giai đoạn này. Tuy nhiên công trình không có tác phẩm nào của kịch nói Nam Bộ - Sài Gòn trong giai đoạn này, thời gian công bố và tác phẩm cũng quá xa hiện tại. Tất Thắng với Lý luận kịch (2009), đã giúp người đọc hiểu hơn về vị trí, vai trò quan trọng, tính chất đặc trưng cơ bản của kịch bản văn học, nhận diện rõ hơn về kịch với tư cách là tác phẩm văn học đặt trong quan hệ với sân khấu trình diễn.

Một vở kịch được đánh giá hay bao gồm cả chất lượng của văn bản và khả năng biểu diễn của người nghệ sĩ. Một tác phẩm sân khấu nói chung và kịch nói nói riêng phải dựa trên các yếu tố cơ bản của vở diễn đó là: kịch bản của tác giả và kỹ thuật biểu diễn của diễn viên. Công trình cũng chỉ nói đến vấn đề lý luận kịch chung, chưa có những dẫn chứng từ kịch nói Nam Bộ -Tp.HCM, cũng như chưa đề cập đến các đặc trưng còn lại của nghệ thuật kịch nói như: khán giả, đạo diễn…Phạm Thị Hà trong luận án tiến sĩ Nghệ thuật học “Tính hiện đại trong kịch nói Việt Nam về đề tài lịch sử” (2014), đã cung cấp những lý luận chung về tính hiện đại trong văn học và nghệ thuật sân khấu. Tác giả đưa ra danh sách 38 kịch bản kịch nói Việt Nam về đề tài lịch sử và danh mục 18 vở diễn về đề tài lịch sử tại các liên hoan sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc.

Trong đó có các kịch bản của tác giả đang sinh sống và làm việc tại Nam Bộ - Tp.HCM như: Lê Duy Hạnh (Độc thoại đêm, Hoàng hậu hai vua, Dời đô, Nỏ thần…), Lê Chí Trung (Đời luận anh hùng, Đêm của bóng tối,…). Tuy nhiên tác giả chưa đưa ra 13 được sự khác biệt về kịch nói về đề tài lịch sử được sáng tác và biểu diễn trên sân khấu Tp.HCM thì có gì khác biệt với kịch lịch sử được viết và dàn dựng trên sân khấu phía Bắc. Công trình cũng chưa đưa ra được những đặc trưng văn hóa Nam Bộ được phản ánh trong những vở kịch lịch sử trên các sân khấu tại Thành phố như thế nào, đây là điểm trống để nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu. Cao Thị Xuân Ngọc, trong luận án Tiến sĩ nghệ thuật học “Ảnh hưởng của thể hệ stanislavski với sân khấu Việt Nam” (2016), đã nêu, phân tích và khẳng định những giá trị của thể hệ Stanislavski - một yếu tố ảnh hưởng ngoại sinh - đã đóng góp không nhỏ cho sự phát triển của sân khấu kịch Việt Nam.

Tác giả cho rằng trong quá trình phát triển, sân khấu kịch Việt Nam đã chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố ngoại sinh, nhưng sâu đậm nhất là của Thể hệ Stanislavski. Dùng chính những lý thuyết của Stanislavski như: Lý thuyết về “Sân khấu hiện thực chủ nghĩa”, “Nghệ thuật biểu diễn hiện thực tâm lý”, “Hệ thống những bài học về đạo diễn”, “Biểu diễn thể nghiệm và thể hiện, “Đạo đức của người nghệ sĩ sân khấu”, tác giả đã mô tả và nêu lên những thành tựu của sân khấu kịch Việt Nam đã Việt hóa thành công Thể hệ này. Tác giả cũng cảnh báo tình trạng nghiệp dư hóa sàn diễn và cho rằng sân khấu kịch Việt Nam hiện nay cần được “học lại” bài học về thái độ cống hiến, tinh thần nghệ thuật của Thể hệ để sân khấu kịch Việt Nam tiếp tục phát triển chuyên nghiệp. Nghiên cứu về kịch nói ở Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh Trần Văn Khải công trình Nghệ thuật sân khấu Việt Nam: Hát bội, Cải lương, thoại kịch, thú xem diễn kịch (1970), tác giả đề cập đến sân khấu của miền Nam với các nội dung: giới thiệu về Hát bội, Cải lương, giai đoạn manh nha ra đời của thoại kịch (tân kịch).

Đáng chú ý, ở chương thứ ba có nội dung đề cập đến hoạt động của các ban kịch như: Dân Nam, Tân Dân Nam, Kim Cương, Thẩm Thúy Hằng, Bích Sơn, Vũ Huân, Vũ Đức Duy… và một số gương mặt khả ái được yêu thích trên sân khấu kịch nói lúc bấy giờ như: Túy Phượng (ban kịch Tân Dân Nam), Thẩm Thúy Hằng (ban Thẩm Thúy Hằng), Kim Cương, Túy Hồng, Túy Hoa, Kiều Hạnh, Hương Xuân, Bạch Lan, Bạch Trường, Kiều Oanh, Bảy Ngọc, Phương Loan, Bích Thủy, Bích Sơn. Chương thứ tư tác giả bàn luận về Thú xem diễn kịch của người Sài Gòn nói riêng và người miền Nam ở các đô thị nói chung. Buổi đầu hình thành, kịch nói Nam Bộ non nớt trong học thuật, thiếu lý luận; các diễn viên kịch đầu tiên phần lớn là diễn viên Cải lương chuyển sang, hoặc là những ca sĩ. Giai đoạn này kịch nói chủ yếu diễn các tiết mục ngắn đan xen trong chương trình tạp kỹ.

Trần Văn Giàu - Trần Bạch Đằng (chủ biên) với công trình Địa chí 14 Văn hóa Tp.HCM - tập III, Nghệ Thuật (1998), trong đó phần nghiên cứu về kịch nói đáng chú ý có các bài viết của Hoàng Như Mai giới thiệu những cột mốc đầu tiên về sự hình thành và phát triển của kịch nói tại Sài Gòn - Tp. Sau ngày 30/4/1975 sự bổ sung lực lượng nghệ sĩ từ chiến khu ra, từ ngoài Miền bắc vào cộng với các nghệ sĩ tại nội thành của Sài Gòn - Tp.HCM đã tạo nên một diện mạo mới cho sân khấu kịch nói tại nơi đây. Kịch Kim Cương được xem như một dấu ấn đặc biệt của kịch Nam Bộ trong tiến trình kịch nói tại Sài Gòn - Tp. Các mô hình/phương thức sân khấu: Sân khấu nhỏ, Sân khấu hài, cũng như tiến trình lịch sử của kịch nói trên vùng đất Sài Gòn - Tp.HCM là những nội dung chúng tôi sẽ kế thừa.

Trần Trọng Đăng Đàn với công trình 23 năm cuối của 300 năm văn hóa, nghệ thuật Sài gòn - Tp.HCM (1998), với 831 trang, gồm tập hợp các bài tiểu luận, phê bình, nghiên cứu của tác giả về nhiều vấn đề văn hóa nghệ thuật của Tp.HCM từ sau năm 1975 đến 1998. Đây là giai đoạn vàng son, sôi động bậc nhất của sân khấu Tp.HCM mà trong đó kịch nói đã trở thành một loại hình nghệ thuật đầu tàu, chủ đạo và được yêu thích nhất; Sự thành công của Sân khấu nhỏ 5B, ra đời của sân khấu XHH đầu tiên, cũng như thành công của những vở diễn trên sân khấu lớn với sức chứa hàng ngàn người như nhà hát Hòa Bình. Những thống kê về các đề tài, chủ đề mà sân khấu kịch nói Tp.HCM phản ánh trong giai đoạn này, mang đậm thực tiễn, đó cũng là nội dung mà chúng tôi sẽ tiếp tục làm rõ bởi kịch nói luôn phản ánh thực tiễn xã hội. Nguyễn Thị Minh Thái với công trình Sân khấu và tôi (1999), đã đề cập đến nghệ thuật sân khấu của nước nhà trong nhiều bài viết được tập hợp trong cuốn sách dày 600 trang.

Đáng chú ý là các bài viết về kịch nói ở Tp.HCM đã cung cấp một nguồn tư liệu quý giá là những: ghi nhận, phản ánh, nhận định sắc sảo về sân khấu kịch, kịch bản văn học, khán giả kịch ở thành phố trong khoảng thời gian từ năm 1997 đến 1999. Bên cạnh những thành công thì công trình cho thấy vẫn còn những trở lực mà trước hết là chất lượng nghệ thuật của kịch bản văn học và chất lượng các vở diễn. Lê Thị Thanh Thủy với luận văn Sân khấu nhỏ trong đời sống văn hóa ở Tp.HCM thời kỳ đổi mới (2003), tác giả đã giới thiệu được sự ra đời và phát triển của mô hình sân khấu nhỏ tại Tp.HCM giai đoạn từ năm 1984 đến năm 2003. Đã “hệ thống hóa” lý luận về sân khấu nhỏ, những đặc điểm và những hình thức quản lý của nó trong đời sống văn hóa Tp.HCM thời kỳ đổi mới.

Trong đó tác giả có nhấn mạnh đến sự ra đời cũng như vai trò tiên phong của Sân khấu 5B đơn vị sân khấu XHH đầu tiên của cả nước đã có những đóng góp tích cực trong quá trình tạo nên một hình thức biểu diễn mới mang tên sân khấu nhỏ 15 tại Việt Nam. Trần Trọng Đăng Đàn Nghệ thuật sân khấu và đời sống văn hóa-sân khấu Việt Nam cho đến đầu thế kỷ XXI: Nghiên cứu và quan sát từ Sài Gòn -Tp. Công trình nghiên cứu gồm 1049 trang với 6 nội dung chính: (1) Nghệ thuật sân khấu một cái nhìn tổng thể; (2) Nhận diện nghệ thuật sân khấu và đời sống văn hóa- sân khấu qua một số cuộc thi, hội diễn, liên hoan sân khấu; (3) Nhận diện nghệ thuật sân khấu và đời sống văn hóa - sân khấu qua một số vở diễn; (4) Nhận diện nghệ thuật sân khấu và đời sống văn hóa - sân khấu qua nghiên cứu những thành quả nghệ thuật; những nhận định, đánh giá; những quan điểm, quan niệm; những tâm tư nguyện vọng của chính các nghệ sĩ sân khấu; (5) Những nét nổi bật trên bức tranh toàn cảnh đời sống văn hóa - sân khấu và nghệ thuật sân khấu Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI nhìn lại và đây cũng chính là phần kết luận của cuốn sách.