Luận án tiến sĩ về mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An

Phân tích toàn diện mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An, đề xuất mô hình mới, nâng cao hiệu quả ứng dụng trong chuyên ngành

• Tác giả: Uông Thị Mai Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Cương
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật
• Đề tài: Nghiên Cứu Mỹ Thuật Đình Làng Thế Kỷ XVIII Ở Nghệ An
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.2. Cơ sở lý luận của đề tài
• 1.3. Khái quát về đình làng Đông Viên, đình làng Hoành Sơn, đình làng Trung Cần
• 2. CHƯƠNG 2: NGHỆ THUẬT KIẾN TRÚC VÀ NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC TRANG TRÍ ĐÌNH LÀNG THẾ KỶ XVIII Ở NGHỆ AN (ĐÌNH LÀNG ĐÔNG VIÊN, ĐÌNH LÀNG HOÀNH SƠN, ĐÌNH LÀNG TRUNG CẦN)
• 2.1. Nghệ thuật kiến trúc đình làng Đông Viên, đình làng Hoành Sơn, đình làng Trung Cần
• 2.2. Nghệ thuật điêu khắc trang trí đình làng Đông Viên, đình làng Hoành Sơn, đình làng Trung Cần
• 3. CHƯƠNG 3: BÀN LUẬN VỀ ĐẶC TRƯNG VÀ GIÁ TRỊ MỸ THUẬT ĐÌNH LÀNG THẾ KỶ XVIII Ở NGHỆ AN
• 3.1. Đặc trưng mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An
• 3.2. Sự tương đồng và khác biệt giữa đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An và đình làng ở Bắc Bộ
• 3.3. Giá trị đặc sắc của mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về mỹ thuật đình làng ở Việt Nam, đặc biệt là trong thế kỷ XVIII, đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các công trình này thường tập trung vào nghệ thuật truyền thống và di sản văn hóa của các đình làng, trong đó có Nghệ An. Đình làng không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là biểu tượng văn hóa, thể hiện lịch sử mỹ thuật của người dân. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng di sản văn hóa này mang trong mình những giá trị nghệ thuật độc đáo, phản ánh đời sống tinh thần và phong tục tập quán của người dân. Tuy nhiên, việc nghiên cứu một cách toàn diện về nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc trang trí vẫn còn hạn chế. Do đó, luận án này nhằm bổ sung vào khoảng trống đó, tập trung vào ba đình làng tiêu biểu: Đông Viên, Hoành Sơn, và Trung Cần.

1.1. Cơ sở lý luận của đề tài

Cơ sở lý luận của nghiên cứu này dựa trên các khái niệm về nghệ thuật dân gian và di sản văn hóa. Mỹ thuật đình làng không chỉ là sản phẩm của nghệ thuật mà còn là sự kết hợp giữa lịch sử và văn hóa địa phương. Các yếu tố như phong tục tập quán, tín ngưỡng, và nghệ thuật truyền thống đều được xem xét để làm rõ giá trị của di sản văn hóa này. Nghiên cứu cũng sẽ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc trang trí, từ đó khẳng định vị trí của Nghệ An trong bức tranh tổng thể của nghệ thuật Việt Nam.

II. Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc trang trí

Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc trang trí của các đình làng ở Nghệ An trong thế kỷ XVIII thể hiện sự phong phú và đa dạng. Các đình làng như Đông Viên, Hoành Sơn, và Trung Cần không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc mà còn chứa đựng những tác phẩm điêu khắc tinh xảo. Nghệ thuật kiến trúc của các đình này thường mang đặc trưng riêng biệt, với các yếu tố như hệ thống cột, kết cấu mái, và không gian nội thất được thiết kế hài hòa. Điêu khắc trang trí trên các đình làng thường phản ánh các chủ đề văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của người dân. Những hình ảnh chạm khắc thể hiện sự tôn kính đối với tổ tiên và các vị thần linh, đồng thời cũng phản ánh đời sống sinh hoạt của người dân. Qua đó, có thể thấy rằng mỹ thuật đình làng không chỉ là nghệ thuật mà còn là một phần không thể thiếu trong văn hóa địa phương.

2.1. Đặc trưng nghệ thuật kiến trúc

Nghệ thuật kiến trúc của đình làng ở Nghệ An trong thế kỷ XVIII có những đặc trưng nổi bật. Các đình thường được xây dựng với kích thước lớn, thể hiện sự bề thế và uy nghi. Hệ thống cột được làm từ gỗ quý, với các chi tiết chạm khắc tinh xảo, thể hiện tay nghề cao của các nghệ nhân. Kiến trúc của đình làng thường có bố cục đối xứng, tạo cảm giác hài hòa và cân đối. Đặc biệt, các yếu tố như mái ngói, cửa sổ, và hệ thống trang trí đều được chăm chút tỉ mỉ, phản ánh sự tôn trọng đối với nghệ thuật truyền thống. Những yếu tố này không chỉ tạo nên vẻ đẹp cho đình làng mà còn thể hiện tư duy thẩm mỹ của người dân nơi đây.

III. Đặc trưng và giá trị mỹ thuật

Đặc trưng và giá trị của mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An không chỉ nằm ở hình thức mà còn ở nội dung. Các tác phẩm điêu khắc và kiến trúc không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc. Những hình ảnh chạm khắc thường phản ánh các chủ đề như tín ngưỡng, lịch sử, và phong tục tập quán của người dân. Điều này cho thấy rằng mỹ thuật đình làng không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là một phần quan trọng trong di sản văn hóa của dân tộc. Việc nghiên cứu và bảo tồn những giá trị này là cần thiết để gìn giữ bản sắc văn hóa của Nghệ An và Việt Nam nói chung.

3.1. Giá trị văn hóa và lịch sử

Giá trị văn hóa và lịch sử của mỹ thuật đình làng ở Nghệ An thể hiện qua các yếu tố như tín ngưỡng, phong tục tập quán, và lịch sử địa phương. Các đình làng không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là trung tâm văn hóa, nơi diễn ra các hoạt động cộng đồng. Những giá trị này cần được nghiên cứu và bảo tồn để không chỉ gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn để giáo dục thế hệ sau về lịch sử và văn hóa của dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của mỹ thuật đình làng sẽ góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa của Nghệ An và Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ nghệ thuật với đề tài Mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An (qua nghiên cứu đình làng Đông Viên, Hoành Sơn, Trung Cần) được nghiên cứu sinh Uông Thị Mai Hương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Văn Cương tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (bảo vệ năm 2020), thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật (mã số: 9210101).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả trình bày rằng đình làng Việt Nam truyền thống là di sản văn hóa, lịch sử và nghệ thuật được lan tỏa qua nhiều vùng miền. Tại Nghệ An – khu vực trung tâm của xứ Nghệ thuộc Bắc Trung Bộ – hiện còn lưu giữ trên 200 ngôi đình làng có giá trị lịch sử và văn hóa. Dù không phải trung tâm có mật độ kiến trúc cổ đậm đặc như vùng châu thổ Bắc Bộ, hệ thống đình làng ở Nghệ An thế kỷ XVIII mang những thuộc tính tạo hình riêng biệt phản ánh môi trường tự nhiên và đời sống sinh hoạt miền Trung. Nhiều công trình nghiên cứu trước đây của các nhà sử học hay văn hóa học chỉ dừng lại ở góc độ khảo tả, thống kê sự kiện lịch sử hoặc giới thiệu hoạt động di tích địa phương; các công trình nghiên cứu toàn diện về kiến trúc và điêu khắc trang trí từ lăng kính nghệ thuật học vẫn chưa nhiều. Việc lựa chọn khảo sát ba ngôi đình Đông Viên, Hoành Sơn và Trung Cần đóng vai trò nghiên cứu trường hợp tiêu biểu cho nghệ thuật đình làng thế kỷ XVIII tại Nghệ An nhằm bổ sung dữ liệu nghệ thuật học vào khoảng trống nghiên cứu của mỹ thuật cổ Việt Nam.

Mục đích nghiên cứu của luận án là xác định các đặc trưng và giá trị mỹ thuật truyền thống của đình làng Nghệ An trong tổng thể mỹ thuật đình làng Việt Nam, trọng tâm là hai thành tố: nghệ thuật kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc trang trí trên kiến trúc (bên cạnh các yếu tố hội họa dân gian và đồ thờ). Luận án giải quyết các nhiệm vụ: tổng quan tư liệu và xác lập cơ sở lý luận; khảo sát, phân tích và giải mã biểu tượng các mô típ trang trí; so sánh đối chiếu với đình làng Bắc Bộ để làm sáng tỏ nét tương đồng và dị biệt; từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho thực tiễn sáng tạo nghệ thuật tạo hình đương đại.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu gồm 4 câu hỏi:

• Câu hỏi 1: Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc trang trí trên các đình làng Nghệ An có nhiều điểm khác biệt trong cách tạo hình thẩm mỹ so với các đình làng ở vùng khác (kiến trúc: tỉ lệ chiều cao của đình thấp, tính bền vững, không gian nội thất đậm đặc các mảng chạm), phải chăng do các yếu tố vùng miền: tự nhiên, xã hội (thời tiết, địa hình, địa lí) hay những quan niệm của địa phương?
• Câu hỏi 2: Nghệ thuật chạm khắc gỗ ở các công trình kiến trúc đình làng Nghệ An thế kỷ XVIII có mối liên hệ mật thiết như thế nào với mỹ thuật đình làng truyền thống vùng châu thổ Bắc Bộ?
• Câu hỏi 3: Đình làng Nghệ An có sự khác biệt như thế nào trong các chủ đề trang trí hay thủ pháp, kỹ thuật chạm khắc gỗ so với vùng châu thổ sông Hồng thế kỷ XVII - thế kỷ XVIII, tại sao?
• Câu hỏi 4: Những đặc trưng và giá trị mỹ thuật của đình làng Nghệ An, thế kỷ XVIII là gì? Phải chăng tính tư duy thẩm mỹ đã tạo nên những đặc trưng và giá trị của mỹ thuật đình làng Nghệ An?

Giả thuyết nghiên cứu của luận án xác định:

• Nghệ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An có nét tương đồng với đình làng miền Bắc nhưng mang nhiều dị biệt về kết cấu (hệ thống cột, vì kèo giá chiêng chồng rường, kiểu thức đầu hồi không có bít đốc), phong cách chạm khắc thanh thoát, chau chuốt hơn do ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên khắc nghiệt (gió Lào, lũ lụt) và quan niệm thẩm mỹ địa phương.
• Hệ thống nghệ thuật tạo hình kiến trúc và chạm khắc sắp xếp theo trật tự chủ đề biểu tượng (tầng lớp trên đại diện cho vương quyền; tầng lớp quân tử với tứ linh, tứ quý, tứ dân, tam hợp; các tích truyện chiêu hiền đãi sĩ, giáo dục truyền thống; sinh hoạt dân dã như dựng nhà, đánh cá, uống rượu, đánh cờ, bắn cung).
• Sự tồn tại song song của hai phong cách kỹ thuật chạm khắc trên cùng một công trình (điển hình tại đình Hoành Sơn) phản ánh sự tham gia đồng thời của phường thợ địa phương và hiệp thợ di chuyển từ vùng châu thổ Bắc Bộ.
• Sự xuất hiện của dạng thức bố cục mặt bằng thờ dọc (hậu cung nằm ở gian hồi) tại đình Đông Viên gắn liền với bối cảnh kinh tế tư nhân, hoạt động thương mại và sự du nhập tín ngưỡng tôn giáo tại vùng hạ lưu sông Lam vào thế kỷ XVIII.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An, tập trung vào hai thành tố chính là nghệ thuật kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc trang trí trên kiến trúc qua ba trường hợp nghiên cứu.
• Phạm vi thời gian: Luận án tập trung vào giai đoạn thế kỷ XVIII gắn với niên đại khởi dựng của các công trình khảo sát: đình Đông Viên khởi dựng năm 1743, đình Hoành Sơn khởi dựng năm 1764, đình Trung Cần khởi dựng năm 1781.
• Phạm vi không gian: Huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An (đình Đông Viên tại xã Nam Phúc, đình Hoành Sơn tại xã Nam Trung, đình Trung Cần tại xã Trung Cần), trong mối liên hệ không gian văn hóa lưu vực ven sông Lam.

Di tích khảo sát	Địa bàn hành chính	Niên đại khởi tạo	Bố cục mặt bằng gốc	Diện tích khuôn viên
Đình Đông Viên	Xã Nam Phúc, huyện Nam Đàn	Năm 1743 (thời Lê Hiển Tông, Cảnh Hưng)	Chữ Nhất (thờ dọc, hậu cung ở gian hồi)	1.815,6 m²
Đình Hoành Sơn	Xã Nam Trung, huyện Nam Đàn	Năm 1764 (thời Lê - Trịnh)	Chữ Nhất (3 gian, 2 chái, 2 dĩ, 38 cột gỗ)	Không gian ven sông Lam
Đình Trung Cần	Xã Trung Cần, huyện Nam Đàn	Năm 1781 (thời Lê Cảnh Hưng)	Chữ Nhất kết hợp hậu cung và tam quan	Cụm di tích ven sông Lam

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu trong văn bản được tác giả phân loại theo các nguồn công trình trong nước và quốc tế:

Về nhóm nghiên cứu tổng quát về đình làng Việt Nam:

• Nguyễn Văn Khoan (1930) với Khảo luận về ngôi đình và việc thờ thần thành hoàng của các làng xã ở Bắc Kỳ (BEFEO) khảo cứu chức năng kép dân dụng và tôn giáo của ngôi đình, chỉ ra mối liên hệ giữa tín ngưỡng thành hoàng và sự định hình thiết chế đình làng từ thời Lê sơ thế kỷ XV sang thời Mạc thế kỷ XVI.
• Nguyễn Du Chi (1995) trong phần "Nghệ thuật dân gian" thuộc Địa chí Văn hóa Dân gian Nghệ Tĩnh khái quát nghệ thuật dân gian địa phương và so sánh bước đầu giữa đình làng miền Bắc và miền Trung.
• Hà Văn Tấn và Nguyễn Văn Kự (1998) trong Đình Việt Nam khảo cứu toàn diện kiến trúc đình làng qua các thế kỷ XVI, XVII, XVIII, cung cấp bản vẽ mặt bằng và mặt cắt kiến trúc.
• Chu Quang Trứ (2001) trong Văn hóa Việt Nam nhìn từ mỹ thuật (tập 1) phân tích sự dịch chuyển kỹ thuật từ chạm lộng thế kỷ XVII sang chạm nổi thế kỷ XVIII do nguồn gỗ quý suy giảm ở miền Bắc.
• Trần Lâm Biền qua các công trình Trang trí trong mỹ thuật truyền thống của người Việt (2001), Đình làng vùng châu thổ Bắc Bộ (2013), Đình làng Việt vùng châu thổ Bắc Bộ (2014) và Diễn biến kiến trúc truyền thống Việt vùng châu thổ sông Hồng (2017) đã giải mã hệ thống hoa văn, linh vật, kết cấu khung gỗ, đồng thời nhận định sự suy giảm xây dựng đình làng ở Bắc Bộ trong thế kỷ XVIII đối lập với sự phát triển mạnh mẽ tại miền Trung.
• Lê Thanh Đức (2001) với Đình làng miền Bắc cung cấp tư liệu hình ảnh và phân tích ý nghĩa tín ngưỡng hòa hợp tự nhiên của kiến trúc dân gian.
• Trịnh Cao Tưởng (2006) trong Một chặng đường tìm về quá khứ giải thích hình tượng con thuyền trong cấu tạo bộ mái và bộ khung đình, đồng thời khảo cứu ý nghĩa ký hiệu mã hóa trên cây thước tầm trong đo đạc kiến trúc cổ.
• Nguyễn Văn Cương (2006) trong Mỹ thuật đình làng đồng bằng Bắc Bộ tiếp cận mỹ thuật kiến trúc và chạm khắc đình làng từ góc độ văn hóa học.
• Thái Bá Vân (2012) với bài viết "Điêu khắc đình làng Việt" trên Tạp chí Nghiên cứu Mỹ thuật phân tích sự phát triển của nghệ thuật dân gian trong bối cảnh xã hội thế kỷ XVII - XVIII.
• Nguyễn Chí Bền (2013) trong Lễ hội cổ truyền của người Việt, cấu trúc và thành tố khảo cứu thời điểm xuất hiện và chức năng của đình trong hội làng.
• Nguyễn Quân và Phan Cẩm Thượng trong Mỹ thuật của người Việt (1989) và Mỹ thuật ở làng (1995) phân tích sự biến đổi của kết cấu kiến trúc, bộ mái và đặc điểm điêu khắc thế kỷ XVIII, ghi nhận đề tài mang tính giáo huấn tại đình Hoành Sơn, Trung Cần.
• Trần Đình Tuấn (2012) với luận án tiến sĩ về hình tượng con người trong chạm khắc đình làng vùng châu thổ sông Hồng.

Về nhóm nghiên cứu di tích đình làng tại Nghệ An:

• Phan Xuân Thành qua các bài báo cáo khảo cổ học về "Đình tám mái ở Diễn Hoàng, Nghệ An" (2001) và "Đình Cháy, Nghệ An" (2003) khảo tả quy mô, kết cấu 5 gian 2 chái, hệ thống 20 cột lim và dạng thức bố cục thờ dọc tương tự đình Đông Viên.
• Nguyễn Sỹ Quế (2010) trong Lịch sử kiến trúc truyền thống Việt Nam xếp các đình ven sông Lam (Hoành Sơn, Trung Cần) thành một chuỗi di tích phản ánh trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật kiến trúc bản địa.
• Trần Lâm Biền qua báo cáo điền dã năm 1980 và bài nói chuyện năm 2011 tại đình Hoành Sơn lý giải nguyên nhân kinh tế cộng đồng làng xã Nghệ Tĩnh thế kỷ XVIII còn duy trì được nguồn lực dựng đình khi phong trào ở Bắc Bộ suy thoái.

Về nhóm nghiên cứu của học giả nước ngoài:

• Marcel Bernanose (1922) trong Nghệ thuật trang trí ở Bắc Kỳ ghi nhận các kỹ thuật trang trí đồ gỗ và tay nghề của thợ điêu khắc bản địa.
• Louis Bezacier (1955) trong Nghệ thuật Việt Nam khảo sát loại hình kiến trúc đình làng kết hợp tính dân dụng và tôn giáo.
• P. Giran và P. Gourou khảo sát vai trò xã hội và sự tương đồng cấu trúc của ngôi đình trong làng xã Việt Nam.
• Kerry Nguyễn Long (2013) trong cuốn Arts of Viet Nam 1009 - 1945 ghi nhận mỹ thuật dân gian truyền thống qua các triều đại.
• H. Le Breton (thập niên 1930) ghi chép và đánh giá cao quy mô, tính thẩm mỹ của đình Hoành Sơn.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết là: phần lớn các nghiên cứu trước đây chỉ khảo sát mỹ thuật đình làng ở châu thổ Bắc Bộ hoặc tiếp cận đình làng Nghệ An ở phạm vi khảo tả lịch sử, khảo cổ học từng di tích đơn lẻ. Chưa có công trình nào nghiên cứu hệ thống, chuyên biệt từ lý luận và lịch sử mỹ thuật để phân tích kết cấu kiến trúc, đo đạc kích thước tạo hình, giải mã biểu tượng điêu khắc và đối chiếu quy luật giao lưu văn hóa giữa miền Bắc và Bắc Trung Bộ trong thế kỷ XVIII.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên việc chuẩn hóa các khái niệm chuyên ngành và áp dụng ba khung lý thuyết phân tích:

Các khái niệm công cụ:

• Mỹ thuật: được hiểu theo nghĩa Hán - Việt và định nghĩa bách khoa thư nghệ thuật là nghệ thuật thị giác / nghệ thuật tạo hình tồn tại trong không gian, phân chia thành nghệ thuật tạo hình (điêu khắc, hội họa, đồ họa) và nghệ thuật không tạo hình (kiến trúc, nghệ thuật trang trí). Trong luận án, nghiên cứu sinh tập trung vào hai nhánh: nghệ thuật kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc trang trí.
• Đình làng: công trình kiến trúc công cộng bằng gỗ của làng xã Việt Nam xưa, đảm nhận ba chức năng tín ngưỡng, hành chính và văn hóa; là nơi thờ cúng thành hoàng làng và nơi hội họp việc làng.
• Mỹ thuật đình làng: tập hợp các yếu tố thẩm mỹ thể hiện qua hình khối kiến trúc và các mảng chạm khắc trang trí, đồ án hoa văn trên các cấu kiện khung gỗ của ngôi đình.

Khung lý thuyết phân tích:

• Lý thuyết Địa - Văn hóa: giải thích mối quan hệ biện chứng giữa hoàn cảnh tự nhiên, địa hình ven sông Lam, khí hậu khắc nghiệt (nắng nóng gió Lào, mưa bão, lũ lụt) và nguồn lâm sản (rừng gỗ quý thượng nguồn) đối với giải pháp tạo hình kiến trúc bền vững, chiều cao đình thấp, cột gỗ kích thước lớn và đề tài chạm khắc gắn liền với cảnh quan sông nước.
• Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation) theo định nghĩa của Radugin: phân tích quá trình chuyển hóa giữa yếu tố ngoại sinh (tiếp nhận văn hóa nghệ thuật từ đồng bằng Bắc Bộ, tư tưởng Nho - Phật - Đạo) thành yếu tố nội sinh mang bản sắc văn hóa xứ Nghệ.
• Luận điểm giải mã biểu tượng (decode symbols): kết hợp quan điểm mô tả sâu của Clifford Geertz về tôn giáo và văn hóa như một hệ thống biểu tượng với lý thuyết ký hiệu học của Roland Barthes phân định hai cấp độ: ngoại biểu (cái hiển - hình thức miêu tả bề ngoài, nghĩa đen) và nội hàm (cái mật - ý nghĩa văn hóa, ước vọng xã hội, tâm linh). Luận án giải mã các hình tượng rồng, phượng, lân, hổ phù, đao mác, sóng nước, hoạt cảnh sinh hoạt nông nghiệp và nho học.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu thứ cấp: khảo cứu các công trình nghiên cứu lịch sử, mỹ thuật, văn hóa dân gian và văn bản hồ sơ di tích để thiết lập khung tham chiếu lịch sử.
• Phương pháp điền dã: trực tiếp quan sát, ghi chép, đo đạc thông số kích thước cấu kiện gỗ, chụp ảnh khảo sát và phỏng vấn nhân chứng tại ba ngôi đình Đông Viên, Hoành Sơn, Trung Cần cùng các di tích liên quan tại Nghệ An.
• Phương pháp thống kê: tổng hợp số đo kích thước lòng gian, khẩu độ hàng cột, đường kính cột, phân loại số lượng và chủ đề mảng chạm thành các bảng số liệu để làm cứ liệu phân tích hình thái học.
• Phương pháp so sánh: đối chiếu hình thái kiến trúc và thủ pháp chạm khắc giữa ba ngôi đình khảo sát với nhau, với các đình lân cận ở Nghệ An (đình Cháy, đình Diễn Hoàng) và hệ thống đình làng châu thổ Bắc Bộ các thế kỷ XVI, XVII, XVIII.
• Cách tiếp cận liên ngành: phối hợp mỹ thuật học với lịch sử, địa lý, tôn giáo học và văn hóa dân gian nhằm tránh sai lệch niên đại cấu kiện qua các lần tu bổ.

Nguồn tư liệu sử dụng gồm hệ thống văn bản thành văn (Đại Việt sử ký toàn thư, địa chí địa phương), văn bia, lạc khoản khắc trên cấu kiện gỗ (như dòng chữ Hán trên quá giang đình Đông Viên xác định năm hoàn thành 1743), hồ sơ xếp hạng di tích và tài liệu đo đạc thực tế tại hiện trường.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lí luận và khái quát về đối tượng nghiên cứu

Chương 1 có dung lượng 42 trang, thiết lập cơ sở khoa học cho toàn bộ luận án qua ba nội dung chính:

• Tổng hợp và phân loại tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến đình làng Việt Nam, mỹ thuật đình làng Bắc Bộ và các di tích đình làng tại Nghệ An; chỉ rõ khoảng trống nghiên cứu về góc độ nghệ thuật học đối với đình làng miền Trung thế kỷ XVIII.
• Xác định hệ thống khái niệm chuyên ngành mỹ thuật, kiến trúc, điêu khắc đình làng và xác lập khung lý thuyết ứng dụng gồm Lý thuyết Địa - Văn hóa, Lý thuyết Tiếp biến văn hóa và phương pháp giải mã biểu tượng ký hiệu học.
• Khái quát bối cảnh địa lý - tự nhiên, kinh tế - xã hội và tín ngưỡng xứ Nghệ thế kỷ XVIII. Về tự nhiên, Nghệ An có diện tích 16.370 km², phía tây là dãy Trường Sơn với đỉnh Pu Lai Leng cao 2.711 m; mạng lưới sông Lam (sông Cả) bắt nguồn từ cao nguyên Xiêng Khoảng chảy ra biển qua Cửa Hội, vừa cung cấp tuyến đường thủy vận chuyển các loại gỗ quý lâu năm từ miền ngược về xuôi để dựng đình, vừa gây lũ lụt thường niên tác động đến tâm thức dân gian. Về xã hội, thế kỷ XVIII chứng kiến sự phát triển của kinh tế hàng hóa làng xã, tầng lớp thợ thủ công và sự giao thương ven sông Lam. Về tín ngưỡng, đình làng Nghệ An tích hợp thờ nhân thần (Uy Minh Vương Lý Nhật Quang tại đình Hoành Sơn; Tiến sĩ - Lại bộ Thượng thư Tống Tất Thắng và Khổng Tử tại đình Trung Cần), thờ nhiên thần (Cao Sơn, Cao Các với 26 di tích theo thống kê của Ninh Viết Giao), tín ngưỡng sông nước (Đại Càn Quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh Nương xuất phát từ đền Cờn gắn với hình tượng chim phượng hoàng sải cánh lớn) kết hợp với tư tưởng Lão - Trang nhàn dật.
• Giới thiệu khái quát lai lịch khởi dựng ba ngôi đình: đình Đông Viên khởi dựng năm 1743 (thời Lê Hiển Tông, niên hiệu Cảnh Hưng) có khuôn viên 1.815,6 m²; đình Hoành Sơn khởi dựng năm 1764; đình Trung Cần khởi dựng năm 1781 với cụm 4 tấm bia đá cổ đặt cạnh tam quan.

Chương 2: Nghệ thuật kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc trang trí đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An (đình làng Đông Viên, đình làng Hoành Sơn, đình làng Trung Cần)

Chương 2 có dung lượng 59 trang, tập trung khảo sát thực địa và phân tích hình thái hai thành tố mỹ thuật chính của ba ngôi đình:

• Nghệ thuật kiến trúc: Phân tích quy hoạch mặt bằng, hướng đình nhìn ra sông Lam mang ý nghĩa phong thủy tụ thủy, kết cấu bộ khung gỗ, hệ thống cột và các bộ vì kèo giá chiêng chồng rường. Tác giả chỉ ra nét đặc thù về tỷ lệ chiều cao của đình làng Nghệ An thấp hơn so với đình làng Bắc Bộ nhằm thích ứng với gió bão, nhưng kết cấu liên kết mộng giằng và kích thước thân cột gỗ lim lại rất lớn. Khảo sát dấu vết lỗ mộng trên thân cột cái và cột quân chứng minh kết cấu sàn đình xưa kia phân chia thứ bậc chỗ ngồi trong làng xã. Về mặt bằng, đình Đông Viên thể hiện dạng thức thờ dọc đặc thù khi đặt hậu cung ở gian hồi thay vì nhô ra phía sau dạng chuôi vồ chữ Đinh.
• Hệ thống số liệu kích thước cấu kiện được tác giả thống kê chi tiết qua 5 bảng số liệu trong văn bản:

Ký hiệu bảng trong luận án	Tên bảng số liệu	Vị trí trang	Nội dung thống kê chính
Bảng 2.1	Bảng kê kích thước giữa các hàng cột trong đình làng Hoành Sơn	Tr. 55	Số đo khoảng cách giữa các hàng chân cột cái, cột quân, bước cột
Bảng 2.2	Bảng kê khẩu độ giữa các gian đình và số lượng cột đình làng Trung Cần	Tr. 58	Số lượng cột gỗ và khẩu độ khoảng cách giữa các bước gian đại đình
Bảng 2.3	Bảng khẩu độ các bước gian và cột của đình làng Trung Cần	Tr. 63	Chi tiết số đo kỹ thuật khẩu độ lòng gian, chiều cao cột
Bảng 2.4	Bảng kê so sánh khẩu độ, kích thước cột và gian của các đình làng	Tr. 64	Tương quan so sánh kích thước cột, gian giữa Đông Viên, Hoành Sơn, Trung Cần
Bảng 2.5	Bảng thống kê và so sánh kích thước tạo hình của một số đình làng Việt tiêu biểu	Tr. 66	So sánh đối chiếu kích thước tạo hình giữa đình Nghệ An và đình tiêu biểu Bắc Bộ

• Nghệ thuật điêu khắc trang trí: Khảo sát chi tiết vị trí trang trí trên cốn, ván cốn, ván nong, kẻ, bẩy, xà, đầu dư, cửa võng. Tác giả phân tích các kỹ thuật chạm bong, chạm kênh, chạm lộng nguyên khối gỗ lim lớn ít chắp nối và kỹ thuật chạm nổi. Về hệ thống đề tài, điêu khắc đình làng Nghệ An thế kỷ XVIII phản ánh cấu trúc xã hội qua trật tự biểu tượng:
  • Tầng lớp vương quyền và linh thiêng: đồ án rồng ổ, lưỡng long chầu nguyệt, rồng lao thẳng xuống từ cột cái cửa võng (đình Hoành Sơn), chim phượng hoàng sải cánh gắn với tín ngưỡng Tứ vị Thánh Nương, hổ phù trên tắc môn.
  • Tầng lớp nho học và điển tích: hình tượng Khổng Tử, rồng học chữ, cuốn thư, cảnh vinh quy bái tổ, nghinh rước ông nghè, tích Thành Thang cầu Y Doãn, sĩ tử ôn thi.
  • Tầng lớp sinh hoạt dân dã và thiên nhiên: cảnh làm nhà, đánh cá bằng nơm, uống rượu, đánh cờ, đá cầu, bắn cung, mẹ cho con bú, tắm sen, đánh hổ, người cưỡi cá hóa rồng, đua thuyền trên sông Lam.
  • Phát hiện về phong cách: tại đình Hoành Sơn, các mảng chạm khắc bên cánh tả và cánh hữu mang hai phong cách kỹ thuật và tạo hình đối xứng khác nhau, phản ánh sự phối hợp của hai hiệp thợ (thợ địa phương xứ Nghệ và thợ di chuyển từ Bắc Bộ).

Chương 3: Bàn luận về đặc trưng và giá trị mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An

Chương 3 có dung lượng 43 trang, tổng hợp các luận điểm so sánh và đánh giá giá trị:

• Đặc trưng mỹ thuật đình làng Nghệ An thế kỷ XVIII: Khẳng định tính đa dạng trong phong cách tạo hình, kết hợp giữa yếu tố tả thực và cách điệu trang trí, giữa đề tài huyền thoại linh thiêng và hiện thực đời sống, giữa nét mộc mạc dân gian và vẻ trang nghiêm cung đình. Không gian trang trí nội thất có mật độ mảng chạm đậm đặc, đường nét chạm khắc chau chuốt, mềm mại.
• So sánh sự tương đồng và khác biệt giữa đình làng Nghệ An và đình làng Bắc Bộ:
  • Nét tương đồng: Cùng chia sẻ mô thức kiến trúc khung gỗ cổ truyền của người Việt với hệ vì kèo, bộ mái lợp ngói mũi hài vươn cong ở 4 góc đao mang hình tượng con thuyền rẽ sóng; chung hệ thống biểu tượng linh vật tứ linh (long, lân, quy, phụng), tứ quý và đề tài sinh hoạt làng quê.
  • Nét khác biệt: Về kiến trúc, đình làng Nghệ An có tỷ lệ chiều cao thấp hơn, tường bao quanh ban đầu để trống tạo không gian thoáng đãng, đầu hồi không có tường bít đốc; cột gỗ lim có đường kính lớn do tận dụng nguồn gỗ rừng thượng nguồn sông Lam; xuất hiện kiểu mặt bằng thờ dọc tại gian hồi (đình Đông Viên, đình Cháy). Về điêu khắc, trong khi đình làng thế kỷ XVIII ở Bắc Bộ có xu hướng quay về chạm nổi nông do khan hiếm gỗ quý và suy giảm đề tài dân dã, thì đình làng Nghệ An thế kỷ XVIII phát triển mạnh kỹ thuật chạm lộng, chạm kênh bong trên khối gỗ lớn; đề tài điêu khắc mang đậm dấu ấn truyền thống hiếu học Nho khoa xứ Nghệ (chân dung Khổng Tử, rồng học chữ, vinh quy) kết hợp tín ngưỡng sông nước đặc thù.
• Giá trị đặc sắc: Giá trị nghệ thuật kiến trúc thể hiện tư duy thích ứng môi trường tự nhiên; giá trị điêu khắc tạo hình ghi nhận tay nghề kỹ thuật của nghệ nhân dân gian; giá trị lịch sử văn hóa phản ánh giai đoạn kinh tế làng xã Nghệ Tĩnh hưng thịnh vào thế kỷ XVIII, bảo lưu và phát triển tiếp nối dòng chảy mỹ thuật đình làng Việt Nam.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về mặt lý luận khoa học của luận án:

• Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên biệt đầu tiên dưới góc độ nghệ thuật học về mỹ thuật kiến trúc và điêu khắc trang trí đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An thông qua ba trường hợp đại diện đã xếp hạng di tích quốc gia.
• Xác lập cơ sở khoa học để phân tích, so sánh các phong cách tạo hình vùng miền, làm sáng tỏ tính tiếp nối và biến đổi của mỹ thuật đình làng Việt Nam từ châu thổ Bắc Bộ thế kỷ XVII sang khu vực Bắc Trung Bộ thế kỷ XVIII.
• Giải mã thành công hệ thống biểu tượng điêu khắc gỗ dân gian trên kiến trúc đình làng xứ Nghệ theo cấu trúc trật tự xã hội và tín ngưỡng địa phương (vương quyền, Nho học, tín ngưỡng sông nước và sinh hoạt bản địa).

Các đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Khẳng định giá trị nghệ thuật của cụm di tích đình làng Đông Viên, Hoành Sơn, Trung Cần, cung cấp hồ sơ cứ liệu khoa học phục vụ công tác bảo tồn, trùng tu và phát huy giá trị di sản mỹ thuật cổ.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm về xử lý tỷ lệ không gian kiến trúc thích ứng môi trường tự nhiên và kỹ thuật tạo hình điêu khắc gỗ nguyên khối, đóng góp dữ liệu tham khảo cho hoạt động sáng tạo nghệ thuật tạo hình đương đại.

Về kiến nghị và giải pháp:

• Luận án kiến nghị các cơ quan quản lý văn hóa cần có quy chuẩn bảo tồn nghiêm ngặt đối với hệ thống cấu kiện gỗ nguyên bản, tránh việc sơn thếp hoặc can thiệp vật liệu mới làm sai lệch phong cách chạm khắc thế kỷ XVIII trong quá trình tu bổ.
• Đề xuất tăng cường quảng bá các giá trị nghệ thuật thị giác của đình làng xứ Nghệ trong giáo dục di sản và phát triển du lịch văn hóa bền vững tại lưu vực sông Lam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Do quy mô đối tượng nghiên cứu của luận án tập trung khảo sát chuyên sâu vào ba ngôi đình đại diện tại huyện Nam Đàn (Đông Viên, Hoành Sơn, Trung Cần), các số liệu đo đạc và khảo tả chưa thể bao quát toàn bộ hơn 200 ngôi đình làng hiện còn phân bố tại các địa bàn khác của tỉnh Nghệ An.
• Việc phân định tuyệt đối niên đại của một số cấu kiện gỗ trên các bộ vì kèo gặp khó khăn nhất định do các công trình đã trải qua nhiều đợt tu bổ, sửa chữa trong lịch sử.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng khảo sát điền dã và thống kê đo đạc hình thái học đối với hệ thống các ngôi đình có niên đại thế kỷ XVIII - XIX tại các huyện miền núi và ven biển khác của Nghệ An (như Thanh Chương, Yên Thành, Quỳnh Lưu, Diễn Châu).
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh đối chiếu mỹ thuật đình làng Nghệ An với hệ thống đình làng ở khu vực Nam Trung Bộ và Nam Bộ trong tiến trình nam tiến của văn hóa người Việt.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng học thuật và ứng dụng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật, Nghệ thuật học, Kiến trúc cổ truyền và Văn hóa học: là tài liệu chuyên khảo về phương pháp tiếp cận liên ngành trong khảo sát, đo đạc và phân tích hình thái mỹ thuật di tích gỗ cổ truyền.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu tại các viện, trường đại học nghệ thuật: sử dụng chương 2 và chương 3 làm giáo trình tham khảo về tiến trình lịch sử mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XVIII và kỹ thuật điêu khắc gỗ dân gian.
• Cán bộ quản lý di sản, kiến trúc sư tu bổ di tích thuộc ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch: tham khảo hệ thống bảng kê kích thước cấu kiện (từ Bảng 2.1 đến Bảng 2.5), phân tích liên kết vì kèo và nhận diện đồ án trang trí gốc để phục vụ công tác giám định, lập hồ sơ bảo tồn và trùng tu di tích đình làng tại miền Trung.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án chọn ba ngôi đình Đông Viên, Hoành Sơn và Trung Cần làm trường hợp nghiên cứu đại diện cho hơn 200 đình làng ở Nghệ An?

Tác giả lựa chọn ba ngôi đình này vì chúng đáp ứng ba tiêu chí điển hình của mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII tại Nghệ An:

• Điển hình về nghệ thuật kiến trúc: thể hiện tư duy thẩm mỹ không gian và kết cấu gỗ đặc trưng miền Trung.
• Điển hình về điêu khắc trang trí: quy tụ kỹ thuật chạm lộng trên khối gỗ lớn ít chắp nối; nội dung phản ánh đời sống nông nghiệp sông nước và truyền thống hiếu học xứ Nghệ.
• Điển hình về trang trí nội, ngoại thất: bố cục chạm khắc lớp lang, chau chuốt và đã được xếp hạng di tích quốc gia.

2. Dạng thức bố cục mặt bằng của đình Đông Viên có điểm gì đặc thù so với mô thức đình làng truyền thống?

Đình Đông Viên sở hữu dạng thức bố cục mặt bằng thờ dọc đặc biệt, trong đó phần hậu cung được bố trí ngay tại gian hồi thay vì xây nhô ra phía sau tạo thành chữ Đinh (chuôi vồ) như các đình phổ biến ở Bắc Bộ. Dạng thức này cũng được ghi nhận tại một số ngôi đình cùng thời ở Nghệ An như đình Cháy (huyện Diễn Châu) và đình Trụ Pháp, phản ánh sự biến chuyển trong cách tổ chức không gian tôn giáo và giao lưu văn hóa tại Nghệ An vào đầu thế kỷ XVIII.

3. Luận án lý giải nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt về phong cách chạm khắc giữa hai bên gian đình Hoành Sơn như thế nào?

Qua khảo sát điền dã, tác giả ghi nhận trên các mảng chạm khắc đối xứng giữa cánh tả và cánh hữu tại đình Hoành Sơn xuất hiện hai phong cách kỹ thuật chạm khắc khác nhau. Luận án đưa ra giả thuyết rằng công trình được thi công bởi hai hiệp thợ độc lập làm việc đồng thời: một phường thợ dân gian địa phương xứ Nghệ và một hiệp thợ đến từ vùng châu thổ Bắc Bộ.

4. Đề tài Nho học được thể hiện cụ thể qua những hình tượng điêu khắc nào tại đình làng Trung Cần?

Tại đình Trung Cần, truyền thống Nho học xứ Nghệ được thể hiện qua các mảng chạm khắc có hình bóng chân dung Khổng Tử (người sáng lập Nho giáo, được phối thờ tại đình), hình tượng rồng học chữ, đồ án cuốn thư, cảnh sĩ tử ôn bài và hoạt cảnh đón rước Tiến sĩ - Lại bộ Thượng thư Tống Tất Thắng (người làng đỗ đạt làm quan triều Lê) vinh quy bái tổ về làng.

5. Căn cứ nào được tác giả sử dụng để xác định chính xác niên đại khởi dựng của đình làng Đông Viên?

Niên đại khởi dựng đình Đông Viên được xác định căn cứ vào dòng lạc khoản bằng chữ Hán chạm khắc trực tiếp trên đường quá giang của bộ khung kiến trúc: "Quý Hợi niên canh thủy Giáp Tý xuân hoàn thành", xác định công trình bắt đầu khởi công năm Quý Hợi (1743) và hoàn thành vào mùa xuân năm Giáp Tý (1744) dưới triều vua Lê Hiển Tông, niên hiệu Cảnh Hưng.

Kết luận

Luận án Mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An (qua nghiên cứu đình làng Đông Viên, Hoành Sơn, Trung Cần) của tác giả Uông Thị Mai Hương là công trình chuyên khảo toàn diện về nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc trang trí đình làng cổ truyền tại vùng hạ lưu sông Lam. Thông qua các phương pháp điền dã, thống kê số đo cấu kiện và giải mã biểu tượng mỹ thuật học, công trình đã làm sáng tỏ những đặc trưng tạo hình mang tính địa - văn hóa của xứ Nghệ trong mối tương quan tiếp nối nghệ thuật đình làng Việt Nam thế kỷ XVIII. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học tin cậy cho công tác nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, quản lý di sản và bảo tồn trùng tu kiến trúc gỗ cổ truyền tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về đối tượng nghiên cứu (42 trang). Chương 2: Nghệ thuật kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc trang trí đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An (đình làng Đông Viên, đình làng Hoành Sơn, đình làng Trung Cần), (59 trang). Chương 3: Bàn luận về đặc trưng và giá trị mỹ thuật đình làng thế kỷ XVIII ở Nghệ An (43 trang). luan an 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Thập kỷ XX đã có nhiều công trình nghiên cứu về đình làng Việt Nam trong nước cũng đã được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, khai thác ở nhiều góc độ khác nhau như các lĩnh vực: lịch sử, xã hội, tôn giáo học, nghệ thuật học v. Các tác giả đã nghiên cứu và đề cập tới vấn đề đình làng Việt và đình làng miền Trung nói riêng như Nguyễn Văn Khoan, Nguyễn Du Chi, Chu Quang Trứ, Ninh Viết Giao, Hà Văn Tấn, Trần Lâm Biền, Phan Kế Bính, Trần Hồng Kiên,. cụ thể các nghiên cứu như sau: 1.

Các công trình nghiên cứu đình làng Việt Nam nói chung Năm 1930, Nguyễn Văn Khoan đã viết cuốn Khảo luận về ngôi đình và việc thờ thần thành hoàng của các làng xã ở Bắc Kỳ (Essai sur le đình et le culte du génie tutélaire des villages au Tonkin) BEFEO; là một công trình nghiên cứu súc tích về một loại kiến trúc dân dụng và kiến trúc tôn giáo: “Nó ăn vào kiến trúc dân dụng với tính cách là ngôi nhà công cộng, nơi các kỳ hào hội họp khi làng có hội hè hay để bàn công việc của làng xã. Điều đó đã giúp cho NCS trong quá trình nghiên cứu và tìm hiểu về đình làng Việt cũng như vấn đề trọng tâm của luận án nhận thấy mối quan hệ giữa tín ngưỡng thành hoàng với kiến trúc đình làng, theo quy luật tín ngưỡng có trước nơi thờ tự; và có thể nhận định có tính khoa học hơn về nguồn gốc và sự phát triển của đình làng được xuất hiện từ thời Lê sơ, thế kỷ XV; đình có đầy đủ các chức năng tín ngưỡng - văn hóa - xã hội, cùng với những yếu tố tạo hình mỹ thuật hoàn chỉnh từ thế kỷ XVI (thời Mạc) [73, tr. Năm 1995, Nguyễn Du Chi, đã viết về “Nghệ thuật dân gian” trong cuốn Địa chí Văn hóa Dân gian Nghệ Tĩnh [32]; đây được xem là tài liệu nghiên cứu bộc lộ rõ khả năng tìm hiểu khái quát của tác giả về văn hóa và nghệ thuật của vùng đất Nghệ Tĩnh. Bên cạnh đó là những tìm hiểu trong sự so sánh giữa các ngôi đình vùng Bắc Bộ và khu vực miền Trung nói chung.

luan an 10 Năm 1998, Hà Văn Tấn và Nguyễn Văn Kự viết cuốn Đình Việt Nam [116], đây là một nghiên cứu chuyên biệt về đình làng Việt Nam ở các vùng miền cũng như ở các niên đại khác nhau. Ghi dấu sự hình thành và phát triển của kiến trúc đình làng của người Việt từ thế kỷ XVI đến nay. Tuy nhiên, nghiên cứu này bên cạnh việc mô tả rất kỹ về địa danh cũng như dấu ấn lịch sử của từng ngôi đình cũng như từng cụm kiến trúc đình làng dưới góc độ lịch sử xã hội. Với lĩnh vực kiến trúc tài liệu này ít nhiều cũng đã chỉ ra những dạng thức kiến trúc mặt bằng và mặt cắt của những ngôi đình thuộc các thế kỷ XVI, XVII, XVIII và cả những kiến trúc của ngôi đình miền Trung, miền Nam… Vì thế đây là nguồn tư liệu cần thiết để minh chứng cho những nghiên cứu tổng thể, đồng thời là một cơ sở thực tế nhằm giúp cho NCS được nhìn nhận soi chiếu trong vấn đề nghiên cứu dưới góc độ nghệ thuật học.

Năm 2001, Chu Quang Trứ viết cuốn Văn hóa Việt Nam nhìn từ mỹ thuật, tập 1, [140], đã nhận định về nghệ thuật đình làng Việt, qua việc nêu và phân tích một số nét đặc sắc về các đình làng Việt qua một số kỹ thuật chạm khắc. Nếu ở thế kỷ XVII, phần lớn chuyển thành chạm lộng, tốn gỗ nhưng những hiệu quả từ sáng tối giữa hình và nền được lợi dụng khai thác triệt để. Qua thế kỷ XVIII, do hạn chế của gỗ quý lại trở về chạm nổi như ở thế kỷ XVI. Cùng với các kỹ thuật chạm khắc, những nội dung chủ đề được đề cập cũng hết sức đa dạng.

Cùng đề tài nhưng hình không bao giờ trùng lặp, từ đó cho ta thấy sức sáng tạo rất phong phú của các nghệ nhân xưa. Qua đoạn phân tích trên của tác giả, NCS đã đối chiếu so sánh quá trình diễn tiến của các kỹ thuật giữa các ngôi đình làng đất Bắc, đã có sự khác biệt hơn với đình làng Nghệ An ở Bắc miền Trung về sự ngưng đọng trong kỹ thuật chạm khắc. Năm 2001, trong cuốn Trang trí trong mỹ thuật truyền thống của người Việt, của Trầ n Lâm Biề n [19], đã hệ thống hóa các đồ án trang trí, các biểu tượng, linh vật hoa văn cây cỏ từ giai đoạn tiền sử đến giai đoạn tự chủ. Phân tích đặc điểm, ý nghĩa của từng hiện vật, đồ án trong các công trình và biến đổi của chúng theo thời gian (biểu tượng về lực lượng tự nhiên và triết học, linh vật trang trí trên di tích, hoa luan an 11 văn cây cỏ, con người).

Đây là cuốn sách giúp cho NCS nghiên cứu lấy đó làm cơ sở khoa học trong việc đi tìm cách giải mã trên các đồ án trang trí trên kiến trúc truyền thống ở đình làng Nghệ và đối chiếu so sáng với các đồ án trang trí giữa các vùng miền nhằm tìm ra những nét tương đồng khác biệt trong không gian Bắc - Trung - Nam liền một dải. Năm 2001, cuốn Đình làng miền Bắc của Lê Thanh Đức [47], được xem là công trình có sự đầu tư, nghiên cứu, công phu về các ngôi đình làng tiêu biểu ở miền Bắc Việt Nam. Sách đã giới thiệu những bức ảnh về một số ngôi đình, đề cao ý nghĩa văn hóa, tín ngưỡng của con người luôn mong muốn sự hòa hợp với thiên nhiên,… Đây là tài liệu có nhiều hình ảnh về các đồ án trang trí ở nhiều đình làng, giúp cho NCS có cơ sở tham chiếu và so sánh trong tổng thể với các đình làng ở miền Trung. Năm 2006, Trịnh Cao Tưởng, với cuốn Một chặng đường tìm về quá khứ [158]; trong đó, phần ba, các bài viết về kiến trúc dân tộc - nghệ thuật cổ truyền thống, có liên quan đến nội dung của luận án, như: bài “Hình tượng con thuyền trong kiến trúc đình làng” [158, tr.275], nói về đất dựng đình, cấu trúc bộ mái đình, cấu trúc bộ khung, cấu trúc sàn đình.

Về cấu trúc bộ mái đình, tác giả đã giải thích khái niệm về tên gọi của một số cấu kiện như: …tàu mái, lá tàu, then tàu, tàu đao lá mái” và “tàu” tiếng Việt cổ là “thuyền” (từ đồng nghĩa); ở ngôi đình “lá tàu” chạy dài theo rìa mái, giống hệt mạn thuyền, có thể quan sát được cả bốn phía của các tàu mái. Nếu ta chuyển dịch tới các vị trí đối diện với các góc đao, thì biểu tượng càng rõ nét hơn: hai lá tàu của hai tàu mái chạy về góc đao, rồi vươn lên cao hệt như mũi thuyền đang rẽ sóng. Với sự mô tả, giải thích và phân tích có khoa học này của tác giả đã giúp cho NCS nhận thấy đứng cả về góc độ lịch sử cũng như nghệ thuật tạo hình của mái đình Việt và đối chiếu với những mái đình làng ở Nghệ An cũng mang những giá trị tạo hình mỹ thuật chung đó. Và đây được xem là những dẫn luận khoa học được xác định là nét tương đồng trong nội dung chương 3 của luận án.

luan an 12 - Bài viết Đình làng Phù Lão, một ngôi đình cổ Việt được xây dựng từ thế kỷ XVII, miền Bắc (Bắc Ninh), tuy ngôi đình Phù Lão cũng như nhiều ngôi đình khác ở phía Bắc được xây dựng sớm hơn đình làng ở Nghệ An, tác giả nghiên cứu ngôi đình đã được tiếp cận nghiên cứu dưới các góc độ nguồn gốc, lịch sử đặc biệt về mặt tạo hình của ngôi đình, xem đây là một ngôi đình điển hình về kho tàng nghệ thuật tạo hình dân gian với những tác phẩm nghệ thuật điêu khắc gỗ độc đáo trong đó tác giả đã nhắc đến những đặc trưng kỹ thuật, hình tượng của kiến trúc,. được nhìn từ góc độ khảo cổ học thông qua nguồn gốc, tính lịch sử của ngôi đình. Đây là một cách tiếp cận bằng lịch sử học của tác giả đã giúp cho NCS phân biệt và nhận ra hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu luận án của mình; Bài viết “Tìm hiểu ý nghĩa của các dấu mã hóa trên cây thước tầm trong nền kiến trúc cổ Việt Nam”, đã viết về tất cả những điều cần biết về cây thước tầm trong nền kiến thức cổ Việt: “những yêu cầu tối thiểu để đọc được mã, những nguyên tắc ghi mã của người thợ, những mã thường được sử dụng hay các phường thợ khi nhìn vào có thể hiểu được nhau”,. nội dung của bài viết đã giúp NCS hiểu hơn và phần nào giải mã được ý nghĩa của cây thước tầm trong kiến trúc dân gian, mà trong đó việc nghiên cứu đình làng Việt và đặc biệt đối với những ngôi đình làng miền Trung được tạo dựng lên như những huyền thoại từ cây thước tầm của người xưa, từ đó cũng giúp cho NCS đối chiếu, so sánh trong nghiên cứu và cách đo đạc theo các thông số về độ rộng của các vì, chiều cao đình (trung câu, khoáng câu, khoáng nách, khoáng hiên hoặc giọt nước - khoảng cách từ mái hiên xuống giọt nền v.v…), từ đó nhận ra được mỗi ngôi nhà đình, mỗi vùng miền có một số đo riêng biệt và đó là những nguyên tắc phổ biến; ở Nghệ An miền trung do tính chất địa văn hóa riêng biệt của vùng miền nên mỗi ngôi nhà đình lại có người thợ cả đặt riêng mã cho ngôi đình của làng đó.

Ngoài ra, bài viết còn cho biết các trường hợp ngoại lệ của sự thể hiện của cây thước tầm; Điều đó cho thấy tại sao ở mỗi ngôi đình của các vùng miền lại có những vẻ đẹp về cách tạo hình mỹ thuật khác nhau. Đây là những bài viết quý giá giúp cho NCS xem đó là những phương pháp đối chiếu, so sánh và biết cách tìm hướng đi cho nghiên cứu luận án của mình.