Chương 1 ĐÀN NAM GIAO QUA BIẾN THIÊN CỦA LỊCH SỬ DÂN TỘC 1. Từ ý tưởng đến tiến trình xây dựng đàn Nam Giao 1. Khái lược những sử liệu có liên quan đến ý tưởng xây dựng đàn Nam Giao của vua, chúa và quan lại triều đình nhà Nguyễn Theo quan niệm phương Đông, việc thờ trời, tế trời thì chỉ có Thiên tử mới có được quyền hạn đó, còn việc thờ phụng tổ tiên thì từ vua quan cho đến thứ dân ai ai cũng phải có nghĩa vụ thờ cúng. Việc thờ trời là một trọng lễ.
Vì vậy, nghi lễ phải hết sức long trọng, trang nghiêm. Đây là một nghi thức tôn giáo đặc biệt, bởi thế, tế Giao đã rất được chú trọng với sự quan tâm đặc biệt từ thời thượng cổ ở Trung Hoa cho đến các triều đại của vua chúa Việt Nam sau này… Việc lập đàn để tế trời, đất là nét văn hóa đặc trưng của nhiều quốc gia phương Đông, tuy nhiên ở mỗi quốc gia có tên gọi và những tục lệ khác nhau trong quan niệm về tâm linh, tôn giáo, tín ngưỡng và tiến trình hành lễ. Nhưng, nét chung của các đàn tế lễ ở các quốc gia phương Đông là khát vọng của mọi người dân luôn hướng thiện, hướng về văn hóa tâm linh nhằm làm cho cuộc sống con người ấm no, hạnh phúc hơn, đặc biệt là văn hóa phồn thực của các cư dân nông nghiệp. Theo sử liệu, việc tế Giao ở Việt Nam bắt đầu từ đời vua Lý Anh Tông (1138-1175).
Cho đến thời Nguyễn, các chúa chưa nghĩ đến việc tế Giao, vì quan niệm chỉ có vua mới được tế trời. Tuy nhiên, vào năm 1636, chúa Nguyễn Phúc Lan (tục gọi chúa Sãi) đóng đô ở Kim Long đã tổ chức lễ tế Giao tại một cánh đồng thuộc làng Kim Long. Sau khi lên ngôi Hoàng đế (năm 1802), vua Gia Long đã làm lễ hợp tế trời, đất vào năm 1803 tại một 8 giao đàn trên cánh đồng thuộc làng An Ninh. Vua dụ rằng: “Tế trời là lễ lớn sao có thể đơn giản được?” Bèn sai các quan Bộ Lễ tham khảo điển lễ tế Giao, châm chước bàn định để thi hành.
Đến năm 1806, vua Gia Long cho đắp Giao đàn tại làng Dương Xuân, cách kinh thành Huế chừng 5 km về phía Nam, ở chỗ đất cao nhất trên đường đến lăng Tự Đức và từ đó hàng năm vào khoảng tháng 2, nhà Vua lại làm lễ tế trời, đất tại đàn Nam Giao. Lược sử về tiến trình xây dựng đàn Nam Giao Huế Giao đàn tại Huế do vị vua đầu triều Nguyễn dựng lên, tính đến nay đã ngót hơn hai trăm năm. Ngày nay, Giao đàn được Trung tâm Bảo tồn Di tích cố đô Huế trùng tu, gìn giữ, tuy nhiên nó không còn được nguyên vẹn như ngày xưa bởi chiến tranh và sự tàn phá của thiên nhiên cũng như ý thức của con người. Đàn Nam Giao được tọa lạc trên địa phận làng Dương Xuân phía Nam kinh thành Huế, được khởi công xây đắp vào năm Bính dần, tháng hai, ngày giáp thân, năm Gia Long thứ V (1806).
Việc xây đắp đàn Nam Giao được đặt dưới sự đốc thúc của Chưởng quân Phạm Văn Nhân. Những nhân công xây dựng phần lớn là quân lính và những người lao động, sau khi làm xong họ được thưởng 5000 quan tiền. Nếu đất Giao đàn lấn vào đất tư nhân hay phần mộ thì phải được cấp tiền và cho dời đi nơi khác. Khi xây xong, nhà vua cho tuyển 25 người dân làng Dương Xuân sung làm đàn phu canh giữ đàn và họ được miễn cho lao dịch.
Như vậy, việc xây dựng đàn Nam Giao không ngoài ai khác mà lại chính là những con người lao động tài năng, có bàn tay, khối óc đã bỏ bao công sức, mồ hôi, nước mắt và xương máu để làm nên một kỳ tích, để đời không chỉ cho người dân xứ Huế mà còn là niềm tự hào ngưỡng vọng của toàn dân tộc. Theo các vị cao niên kể lại, thì vào thời Gia Long đất xây đàn tròn 9 (Viên đàn) là đất góp lại của cả nước. Bắc thành và Gia Định thành mỗi nơi phải nộp 50 ghe đất. Những thư tịch về đàn Nam Giao 1.
Đôi nét về nguồn gốc xuất xứ đàn Nam Giao qua một số sử liệu của Trung Hoa Đây là lễ lớn của Thiên tử ở Trung Hoa, đã thấy xuất hiện dưới thời Nghiêu, Thuấn (nằm trong hệ thống Tam hoàng và Ngũ đế Trung Hoa cổ đại từ thế kỷ XXIX TCN đến thế kỷ XXVIII TCN). Ngay dưới thời này đã có một chức quan gọi là Trật - Tông coi về tam lễ tức tế trời, tế đất và tế bách thần. Đời vua Thuấn cứ 5 năm Thiên tử đi tuần thú một lần, một trong ba mục đích đầu tiên đi tuần thú là để làm lễ tế trời, tế núi - sông. Nhà Hạ và nhà Thương vẫn làm lễ tế trời.
Đến đời nhà Chu, khi đã bình định được đất nước, Chu Công Đán lo sửa sang và đặt ra các chế độ. Ông chú trọng về phương diện giáo hóa, chế ra Lễ, bày ra Nhạc để kiềm thúc lòng người, làm cho xã hội có trật tự. Lễ quan trọng nhất là lễ tế trời và phối tế tổ tiên, do đó Chu Công đã cho rước thần vị vua Văn Vương vào nhà Minh đường để phối tế. Theo Chu Lễ, ngày đông chí tế trời ở đàn Viên khâu, ngày hạ chí tế đất ở đàn Phương trạch.
Viên khâu là gò đất hình tròn ở phía Nam quốc đô gọi là Nam giao. Phương trạch là gò đất hình vuông ở phía Bắc quốc đô gọi là Bắc giao, do đó tế trời, tế đất gọi là tế Giao. Đời Tần không thấy có tế Giao, chỉ truyền được hai đời thì mất nước. Từ đời Hán đến đời Nguyên, khi thì tế chung, khi thì tế riêng, giao đàn được đắp nhiều nơi khác nhau.
Đời tiền Hán, vua Văn Đế năm thứ 14 (155 TCN) làm lễ tế trời, đất. Vua Vũ Đế (140-86 TCN) cho đắp giao đàn ở phía nam núi Cam Tuyền (Trường An), 3 năm tế một lần. Đời Đông Hán, vua Quang Vũ (25-56), sau khi lên ngôi cho đắp giao đàn ở Lạc Dương và rước thần vị vua Cao Đế vào 10 phối tế. Đời Đường tế giao trên núi Thái Sơn.
Đời Bắc Tống (960-1126) lại tế riêng trời và đất. Hàng năm vào ngày đông chí, vua làm lễ tế trời ở đàn tròn, bên ngoài thành Biện Kinh, ngày hạ chí làm lễ tế đất ở đàn vuông. Nhà Liêu (916-1125) tế trời ở trên núi, có khi còn hiến tế bằng dê đen, dê trắng, hoặc trâu hay ngựa trắng. Nhà Kim (1115-1234) đắp đàn ở phía Nam cửa Phong Nghi, hằng năm đầu xuân, vua ra tế trời, đất.
Đến đời nhà Nguyên (1279- 1368) giao đàn được đắp ở Hoàn Châu, chỉ có người Hoàng tộc tức người Mông Cổ mới được dự tế, còn quan lại người Hán không được dự. Đến đời nhà Minh, vua Thái Tổ (1365-1399) định lại việc hợp tế trời, đất tại một nơi, vua nói: “Trời là cha, đất là mẹ, tế cha, mẹ lại chia ra hai nơi lòng con sao nỡ?” Lại còn đặt ra chín khúc ca chương để hát khi tế trời. Đến đời nhà Thanh, vua Thế Tổ (1644-1662) đắp Giao đàn ở Yên Kinh để tế trời, tế đất rồi mới lên ngôi. Các vua đời sau đều noi theo và việc tế Giao tại Trung Hoa chấm dứt với sự cáo chung của chế độ nhà Thanh.
Điểm qua một số sử liệu về đàn Nam Giao Việt Nam trong bước thăng trầm của lịch sử dân tộc Theo một số sử liệu thì việc tế Giao ở Việt Nam bắt đầu từ đời Lý, vua Lý Anh Tông (1138-1175), năm Đại Định 15 (1153), tháng 9 đã cho đắp đàn Viên khâu ở phía nam, ngoài thành Thăng Long để tế Giao [54, tr. Cứ 3 năm một lần đại lễ, vua đi tế ngự xe Thái bình, khắc gỗ làm thành 40 vị tiên mặc áo gấm vóc ngũ sắc, cầm cờ, có khi ngự thuyền rồng ở hồ Chu Tước thuộc phường Bích Câu, dây kéo thuyền được làm bằng gấm. Hai năm làm trung lễ, vua đi tế ngồi ngai lớn, chạm trổ bách cầm. Hằng năm làm tiểu lễ, vua đi tế ngồi ngai nhỏ, các quan văn, võ theo sau [17, q.
Vào thời nhà Trần, văn trị, võ công rực rỡ, mà suốt trong 180 năm trị vì không thấy nói đến việc tế Giao. 11 Sau khi họ Hồ cướp ngôi nhà Trần, Hồ Hán Thương (1403-1407), năm Thiệu Thành thứ 3 (1403), tháng 8 cho đắp giao đàn ở Đốn Sơn, thuộc xã Cao Mật, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa để làm lễ tế Giao, đại xá cho tội nhân trong nước. Ngày tế, Hán Thương ngồi kiệu Long vân từ cửa Nam đi ra, cung tần và các quan cứ thứ bậc theo hầu mũ áo của đàn bà kém chồng một bậc. Khi hành lễ, đến tuần hiến tước (dâng rượu), Hán Thương run tay, rượu đổ xuống đất, bèn bãi tế [85, tr.
Ngô Ngọ Phong (tức Ngô Thời Sỹ, 1726- 1780) đã kết tội Hán Thương là kẻ bội loạn tiếm ngôi không xứng đáng làm lễ tế Giao [17, q. Đến khi vua Lê Thái Tổ (1428-1432) bình định được giặc Minh, lên ngôi Hoàng đế, định lễ tế Giao vào đầu mùa xuân. Đến đời Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 3 (1462), tháng giêng, nhà vua làm lễ tế Giao và định lệ, kể từ đó trở đi, hàng năm cứ vào đầu xuân thì lại làm lễ tế Giao [17,q. Nhà Lê trung hưng, quyền chính đều nằm trong tay họ Trịnh, mỗi khi tế Giao vua đứng chủ tế, chúa Trịnh và Thế tử đứng bồi tế.
Nhà Lê từ trước cho đến đời Huyền Tông, giao đàn đắp ở phía Nam huyện Thọ Xương, ngoài thành Thăng Long, đàn quay mặt về hướng Nam, đàn giữa tế trời và đất dài 15 thước, cao 5 tấc. Hai bên tả hữu thờ các vị sao đều đắp nền dài 16 thước, cao 3 tấc, bốn bên trồng cây, đằng trước mở ba cửa [17, q. Năm Quang Hưng nguyên niên (1578), vua Thế Tông cho đắp giao đàn ở cửa lũy Vạn Lai, huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Hóa, xứ Thanh Hóa, nay thuộc huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Đến năm Cảnh Trị nguyên niên (1663) vua Huyền Tôn cho dựng giao đàn ở phía Nam Thăng Long thuộc địa phận làng Bạch Mai ngày nay.
Nhà vua cho xây điện, việc xây điện tế trời, đất mới thấy xuất hiện từ đó, trước kia chỉ cho đắp giao đàn lộ thiên mà thôi. 12 Đời Tây Sơn, vua Quang Trung (1788-1792) đóng đô ở Phú Xuân (thành phố Huế bây giờ) đã làm lễ tế Giao tại một hòn núi cao chừng 50m nằm về phía Tây núi Ngự Bình thuộc địa phận làng An Cựu, cách thành phố Huế chừng 3 km về phía Đông Nam.
