Chương 1, tác giả giới thiệu hệ thống Then của dân tộc Tày ở tỉnh Hà Giang gồm có 7 loại là cầu mong, chữa bệnh, bói toán, tống tiễn, cầu mùa, chúc tụng, cấp sắc; chương 2, giới thiệu lẩu Then bjoóc mạ ở bản Ping gồm có hai bước: Bước 1, mời Chúa Then (trong đó có các mục là đưa rượu lên bàn, sắp các mâm hương, các Then lạy bàn thờ tổ, các Then về mâm cúng trình tổ, ông trùm Then chỉ huy lên phủ tìm ngựa về để đón chúa Then và đoàn then, chúa Then về nghe báo cáo nội dung công việc, giải vía, lên ngai). Bước 2, đoàn Then lên đường qua các chặng, gồm: trình tổ then, trình thổ công, trình các linh hồn người chết không người thờ, trình thần, bắt ve sầu và ruồi muỗi, kể về các loài hoa, trạm nghỉ Thanh Lâm, mượn gậy Dà Dìn, cửa hành khiển, chờ đò, suôi Thuông, khảm hải, lên phủ Ngọc Hoàng, xuống trần gian, kiểm lễ, múa thuyền, múa hoa chuối rừng, múa măng, tán hoa, múa then, quân Then cùng đi đánh bài và uống rượu; chương 3, tác giả tiến hành đánh giá về lẩu Then bjoóc mạ trong đời sống sinh hoạt văn hóa của người Tày ở bản Ping, qua đó đưa ra một số biện pháp bảo tồn giá trị của lẩu Then bjoóc mạ. - Đoàn Thị Tuyến (1999), hoàn thành khóa luận Cử nhân tại Khoa Sử, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, đề tài: Đạo Then trong đời sống tâm linh của người Tày – Nùng Lạng Sơn, đưa ra những nhận xét về đạo Then tồn tại trong đời sống tâm linh của cư dân Tày Nùng ở Lạng Sơn. Khóa luận có một đóng góp khá mới mẻ trong việc tìm hiểu đời sống và thế giới tâm linh của người làm Then.
Cùng năm, Đoàn Thị Tuyến có bài “Then – một hình thái Saman giáo” in trong Tạp chí Văn hóa dân gian, tiến hành phân tích Then như một loại hình tín ngưỡng dân gian. - Tháng 4 năm 2001, Hội thảo Quốc tế Tín ngưỡng thờ Mẫu và lễ hội Phủ Dày do Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) phối hợp với UBND tỉnh Nam Định tổ chức tại Hà Nội. Hội thảo tập trung nhiều bài viết của các tác giả trong và ngoài nước đề cập đến tín 20 ngưỡng và lễ hội trong văn hóa của người Việt. Tham gia Hội thảo này có ba bài viết về Then, một bài của Nguyễn Thị Yên “Shaman giáo trong Then của người Tày”; một bài của Đoàn Thị Tuyến “Căn nguyên trở thành Then trong xã hội Tày, Nùng Văn Quan, Lạng Sơn”; một bài của Võ Quang Trọng “Bước đầu so sánh nghi lễ hầu đầu của người Việt và nghi lễ Then của người Tày”.
Đây có thể coi là một diễn đàn khoa học để các nhà nghiên cứu thảo luận hình thức tín ngưỡng của người Tày nói riêng, người Việt nói chung. - Ngô Đức Thịnh (2002), có bài “Then - Một hình thức Shaman của dân tộc Tày ở Việt Nam” in trong Tạp chí Văn hoá dân gian, là một bài tổng luận vừa cô đọng vừa mang tính khái quát về các vấn đề liên quan đến Then. Ở phần kết luận, tác giả đã đưa ra một số vấn đề có tính gợi mở cho việc tiếp tục nghiên cứu về Then, chẳng hạn như Then là một hình thức sân khấu tâm linh, thỏa mãn các nhu cầu tâm linh và thưởng thức văn hóa nghệ thuật của quần chúng nhân dân. - Hoàng Nam (2006), có bài “Then - cái nhìn từ hệ thống tín ngưỡng” in trong Tạp chí Dân tộc học, đề cập đến với xu hướng khai thác Then từ giá trị nghệ thuật dân gian và khai thác Then như một biểu hiện của tín ngưỡng dân gian.
- Hà Anh Tuấn (2008), hoàn thành luận văn Thạc sĩ, Đại học Sư phạm Thái Nguyên với đề tài: Văn hoá tâm linh của người Tày qua lời hát Then. Nghiên cứu hát Then của người Tày dưới góc nhìn về văn hóa tâm linh. - Vũ Thị Nhung (2013), hoàn thành khóa luận tốt nghiệp Cử nhân chuyên ngành Văn hóa, đề tài: Then cầu an của người Tày ở Dương Quang Bắc Kạn, giới thiệu khái quát về người Tày ở Dương Quang, Bắc Kạn. Đồng thời, tìm hiểu đặc điểm Then cầu an trong đời sống văn hóa tín ngưỡng người Tày, đưa ra giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị của Then cầu an.
Ngoài ra còn nhiều bài viết nghiên cứu Then đăng trên các tạp chí, như: Hà Đình Thành có bài “Tình hình sưu tầm, nghiên cứu tín ngưỡng Then, Mo, Tào, Pụt của người Tày, người Nùng ở Việt Nam” in trong Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo; Nguyễn Duy Thiệu có bài “Đường về mường trời của người Tày ở Mường Má (xã Mó Lao, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai)” in trong Tạp chí Dân tộc học; Nguyễn Thị Yên có hai bài, một bài là “Saman giáo trong Then của người Tày” in trong Nguồn sáng dân gian; bài thứ hai là “Lịch sử vấn đề sưu tầm, nghiên cứu Then ở miền Bắc 21 Việt Nam” in trong Tạp chí Văn hoá dân gian, v.v… Những bài viết theo hướng này đã cho một bức tranh rõ nét về khía cạnh tín ngưỡng của Then khi hành nghề kiểu saman giáo. Các công trình nghiên cứu này đã góp phần nhận thức đúng về bản chất của Then là một loại hình văn nghệ dân gian, đồng thời cũng là một biểu hiện của tín ngưỡng dân gian, văn nghệ được sử dụng trong tín ngưỡng và tín ngưỡng lại sử dụng văn nghệ làm phương tiện. Nhìn chung, các công trình đã thành công đáng kể trong việc sưu tầm, giới thiệu những khía cạnh văn hóa của Then Tày. Các công trình nghiên cứu từ góc độ văn hóa tín ngưỡng Then cấp sắc - Nguyễn Thị Yên (2000) hoàn thành đề tài cấp viện Then cấp sắc của người Tày qua khảo sát ở huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng tại Viện nghiên cứu văn hóa dân gian (nay là Viện Nghiên cứu Văn hóa).
Trên cơ sở của đề tài, tác giả hoàn thiện thêm và để bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ ngành Văn hóa học tại Viện Nghiên cứu Văn hóa với đề tài Then cấp sắc của người Tày ở huyện Quảng Uyên tỉnh Cao Bằng vào năm 2005. Đề tài này sau khi bảo vệ thành công (năm 2006), tác giả xuất bản thành sách với tiêu đề Then Tày (Nxb. KHXH) gồm 4 chương. Đây được xem là một công trình nghiên cứu đầy đủ và hệ thống về Then Tày ở Cao Bằng, trong đó tác giả dành riêng chương 2 để trình bày về “Diễn xướng nghi lễ Then cấp sắc” mà ở đó phần văn bản nghi lễ Then cấp sắc được tác giả sử dụng để làm cơ sở mô tả toàn bộ nghệ thuật diễn xướng nghi lễ Then cấp sắc của dòng then nam ở khu vực huyện Quảng Uyên (tách ra từ huyện Quảng Hòa), Cao Bằng.
- Nguyễn Thị Tuyết Nhung (2013), có bài “Những giá trị trong lễ Lẩu Then cấp sắc hành nghề”, in trong Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, cho Then là một hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng dân gian truyền thống, có lịch sử lâu đời, trong nó chứa đựng những giá trị văn hóa nghệ thuật riêng có của cư dân Tày - Nùng ở Lạng Sơn. Hát Then được bảo lưu qua nhiều thế hệ và luôn xuất hiện từ đời sống thường nhật đến những sự kiện quan trọng của cộng đồng như lễ hội, đám cưới, đám ma, lễ mừng sinh nhật, cầu an, cầu phúc. - Dương Thị Lâm và Trần Văn Ái (2015), Lẩu Then cấp sắc hành nghề của người Tày ở xã Tân Lập, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn (Nxb. KHXH), công trình khái quát về vị trí địa lý, đặc điểm kinh tế, văn hoá, xã hội người Tày xã Tân Lập (Bắc Sơn, Lạng Sơn); nghiên cứu mục đích, vai trò của đại lễ Then.
Điểm mới của 22 công trình là tập trung làm rõ về những giá trị nghi lễ loại hình lẩu Then cấp sắc hành nghề và đưa ra giải pháp bảo tồn loại hình di sản văn hóa phi vật thể này. Các công trình nghiên cứu từ góc độ văn hóa nghệ thuật 1. Các công trình nghiên cứu từ góc độ văn hóa nghệ thuật về Then - Năm 1978, nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc in cuốn Mấy vấn đề về Then Việt Bắc của nhiều tác giả đã được viết trong Hội nghị sơ kết công tác sưu tầm, nghiên cứu Then Việt Bắc của năm 1975 và một bài viết ở những năm trước đó. Có thể nói, đây là cuốn sách đầu tiên đã khảo sát về Then trên phạm vi địa bàn rộng và xem xét Then từ nhiều góc độ khác nhau, như: Nguồn gốc, loại hình, nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, giá trị văn học, v.v… Tuy nhiên, do quán triệt tư tưởng gạn đục khơi trong nên các tác giả bài viết mặc dù đều thừa nhận Then là một loại hình sinh hoạt có tính tín ngưỡng nhưng hầu như lại không đề cập một cách thích đáng.
- Dương Kim Bội (1978), có bài “Những yếu tố dân ca, ca dao trong lời Then Tày – Nùng” in trong Tạp chí Dân tộc học, phân tích những yếu tố dân ca, ca dao trong lời Then Tày, một hình thức mang màu sắc tôn giáo nhưng rất gần gũi với cuộc sống nhân dân lao động, được nhân dân yêu thích và trân trọng. - Vi Hồng (1979), Sli lượn Dân ca trữ tình Tày - Nùng, đã gián đề cập đến Then, so sánh Then với các hình thức tín ngưỡng dân gian khác và xem xét mối quan hệ giữa Then với Sli lượn. Tuy công trình chủ yếu nghiên cứu về hình thức dân ca trữ tình, song tác giả cũng có đôi điều gợi ý cho công trình nghiên cứu về Then Tày. Năm (1992), có bài “Tình hình văn bản và một số suy nghĩ về bài ca Khảm hải” in trong Tạp chí Văn hóa dân gian, nêu ra tình trạng văn bản Khảm hải mà tác giả đã sưu tầm được, đồng thời phân tích nội dung văn bản phản ánh hiện thực cuộc sống cơ cực của người dân dưới chế độ phong kiến thời quá khứ.
- Nguyễn Thị Hiền (2000), có bài “Người diễn xướng Then: Nghệ nhân hát dân ca và thầy saman” in trong Tạp chí Văn học, tập trung nghiên cứu khẳng định 23 người diễn xướng Then không chỉ là một nghệ nhân hát dân ca mà còn là một thầy cúng – thầy Shaman thực thụ. - Dương Thị Lâm (2002), hoàn thành luận văn Thạc sĩ ngành Văn hóa, Đại học Văn hoá Hà Nội, đề tài: Nghệ thuật Then của người Tày ở Lạng Sơn, đã tìm hiểu, phân tích và đánh giá nghệ thuật hát Then của người Tày tại tỉnh Lạng Sơn.