Tổng quan luận án

Công trình Kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc về Thanh Hóa là luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa dân gian (mã số: 9229041), do nghiên cứu sinh Vi Minh Huy thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Từ Thị Loan, bảo vệ tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam năm 2019. Luận án tiếp cận đối tượng nghiên cứu theo hướng định tính, kết hợp phương pháp nghiên cứu liên ngành giữa văn hóa dân gian học, âm nhạc học và nhân học văn hóa.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Dân ca xứ Thanh là sản phẩm văn hóa bắt nguồn từ nền nông nghiệp lúa nước, gắn liền với lao động sản xuất, sinh hoạt tín ngưỡng và tập tục của cộng đồng cư dân địa phương. Quá trình này hình thành nên các thể loại và sắc thái diễn xướng đặc trưng như Hò sông Mã ở lưu vực sông Mã; các trò diễn, diễn xướng dân gian tại vùng Đông Sơn; trò Xuân Phả tại Thọ Xuân; hát ghẹo và các trò diễn làng nghề tại Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Quảng Xương, Thiệu Hóa, Yên Định; hát khúc (hát ru) tại Tĩnh Gia mang phong cách hát giặm; cùng với xường của người Mường và hát khặp của người Thái ở miền núi Thanh Hóa.

Trong tiến trình phát triển của âm nhạc Việt Nam hiện đại, việc tiếp thu kỹ thuật phương Tây song song với kế thừa chất liệu âm nhạc cổ truyền đã tạo nên nhiều ca khúc có sức sống bền vững trong công chúng. Tại Thanh Hóa, nhiều tác phẩm mang âm hưởng dân ca đã được sáng tác và ghi nhận, tiêu biểu như Chào sông Mã anh hùng (Xuân Giao), Thanh Hóa anh hùng (Hoàng Đạm), Cây lúa Hàm Rồng (Đôn Truyền), Đi giữa đại lộ Lê Lợi (Nguyễn Cường), Kỷ niệm giọng hò (Minh Quang), Tự tình sông Mã (Thuận Yến), Hàm Rồng mây bay (An Thuyên), Yêu người Thanh Hóa (Đoàn Bổng), Về thăm sông Mã quê em (Minh Khang), Về theo câu Hò sông Mã (Huy Thục), Hát về quê Thanh (Tố Hải), Những cô gái tỉnh Thanh (Phúc Minh), Về làm dâu sông Mã (Đồng Tâm), Xuân về trên đất Hàm Rồng và Hỡi em cấy lúa dưới trăng (Nguyễn Liên), Nồng nàn khúc hát tỉnh Thanh (Thế Việt), Âm vang giọng hò (Hoàng Sâm), Tiếng trống trò mùa xuân (Đỗ Hoài Nam), Hát về quê Thanh (Xuân Chung)...

Tuy nhiên, thực tiễn sáng tác cũng bộc lộ những hạn chế như sự xuất hiện của các tác phẩm giản đơn, khai thác chất liệu dân gian một cách dễ dãi hoặc gặp khó khăn khi xử lý các làn điệu cổ truyền kén người nghe. Về mặt học thuật, phần lớn các công trình đi trước tiếp cận ca khúc viết về Thanh Hóa thuần túy từ góc nhìn âm nhạc học hoặc nghệ thuật học, đặt tác phẩm trong không gian tách biệt. Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu chính là sự thiếu vắng một công trình khảo sát bài bản từ góc nhìn văn hóa dân gian, xem xét ca khúc trong mối quan hệ hữu cơ với môi trường văn hóa dân gian và âm nhạc truyền thống của địa phương.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là trên cơ sở khảo sát, đánh giá việc kế thừa chất liệu dân ca người Việt xứ Thanh trong các ca khúc viết về Thanh Hóa, đưa ra những bàn luận khoa học và làm rõ những vấn đề đặt ra đối với việc bảo tồn, phát huy giá trị của dân ca truyền thống trong đời sống âm nhạc đương đại.

Luận án thực hiện 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Hệ thống hóa những vấn đề lý luận liên quan đến việc kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc viết về Thanh Hóa; xác định các khái niệm cơ bản và khung lý thuyết vận dụng; khái quát quá trình hình thành, phát triển, đặc điểm của dân ca xứ Thanh và ca khúc viết về Thanh Hóa cùng vai trò của các tác phẩm này trong đời sống cộng đồng.
  2. Khảo sát, phân tích thực trạng kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc viết về Thanh Hóa thông qua hai nhóm thành tố: nhóm yếu tố ngữ văn dân gian (hình ảnh, biểu tượng, huyền thoại, từ đệm, điệp từ, phương ngữ, địa danh) và nhóm yếu tố âm nhạc dân gian (giai điệu, thang âm - điệu thức, nhịp điệu, âm hình tiết tấu).
  3. Bàn luận về các thành tố cấu thành sự tiếp nhận tác phẩm mang âm hưởng dân gian, xu hướng kế thừa chất liệu dân gian trong sáng tác đương đại, từ đó làm rõ các vấn đề thực tiễn đang đặt ra trong công tác bảo tồn và phát huy dân ca xứ Thanh.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu:

  • Câu hỏi 1: Dân ca xứ Thanh và các ca khúc viết về Thanh Hóa có quá trình hình thành và phát triển như thế nào, có những đặc điểm, giá trị, vai trò gì trong đời sống cộng đồng?
  • Câu hỏi 2: Thực trạng kế thừa các giá trị của dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc viết về Thanh Hóa trong đời sống đương đại diễn ra ra sao?
  • Câu hỏi 3: Những bàn luận và vấn đề gì có thể rút ra từ thực tiễn kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc viết về Thanh Hóa?

Giả thuyết nghiên cứu: Một số ca khúc viết về Thanh Hóa đạt được sự đón nhận lâu bền trong đời sống cộng đồng là nhờ việc kế thừa các giá trị đặc trưng của dân ca xứ Thanh kết hợp với hơi thở của đời sống hiện đại, phản ánh bản sắc văn hóa của vùng đất và con người địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Việc kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong các ca khúc viết về Thanh Hóa. Về khách thể nghiên cứu, luận án khảo sát mối quan hệ giữa tác phẩm, nhạc sĩ sáng tác, nghệ sĩ biểu diễn và công chúng tiếp nhận.
  • Phạm vi không gian: Vùng văn hóa "xứ Thanh", tương ứng với đơn vị hành chính tỉnh Thanh Hóa (gồm 2 thành phố trực thuộc tỉnh, 1 thị xã và 24 huyện tại thời điểm thực hiện nghiên cứu). Luận án có mở rộng không gian khảo sát khi thực hiện các so sánh liên vùng.
  • Phạm vi thời gian: Trọng tâm từ năm 1965 đến thời điểm nghiên cứu (2019), là giai đoạn phát triển nở rộ các ca khúc viết về Thanh Hóa có sử dụng chất liệu dân gian; đồng thời mở rộng tư liệu về các giai đoạn trước năm 1965 để phục vụ nghiên cứu lịch sử và so sánh.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân tích 4 nhóm tài liệu nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài:

1. Các công trình lý luận về cách tiếp cận văn hóa dân gian

  • Jan Harold Bruvand với Nghiên cứu folklore Mĩ (1968, 1985) cung cấp hệ thống khái niệm, phương pháp phân loại và nhấn mạnh tính nguyên hợp của folklore cùng trách nhiệm đạo lý của người sưu tầm.
  • Ngô Đức Thịnh qua bài viết "Văn hóa dân gian và văn hóa dân tộc" phân tích lịch sử thuật ngữ folklore từ năm 1846 (W. Thoms) và ba trường phái nghiên cứu lớn (Anh - Mỹ, Tây Âu, Nga), đồng thời khẳng định văn hóa dân gian là "văn hóa gốc", "văn hóa mẹ".
  • Roland Barthes trong Image - Music - Text khảo sát cấu trúc ký hiệu học, phân tích giọng nói và biểu đạt âm nhạc dân gian từ không gian phát âm và bối cảnh cảm xúc.
  • Kỷ yếu hội thảo quốc tế Bảo tồn và phát huy dân ca trong xã hội đương đại (qua trường hợp Quan họ ở Bắc Ninh) (2006) do Viện Văn hóa - Thông tin tổ chức, với các nghiên cứu của Marina Roseman, Oshio Satomi, Bountheng Souksavatd, Max Peter Baurmann về sự chuyển hóa và tiếp nhận di sản truyền khẩu.
  • Nguyễn Văn Huyên với luận án tiến sĩ Hát đối đáp của nam nữ thanh niên An Nam (1932) phân tích kết cấu lời ca, nhạc cụ và môi trường lễ hội giao duyên.
  • Đinh Gia Khánh trong Trên đường tìm hiểu văn hóa dân gian (1989) xác lập nền tảng lý luận về "tính chất nguyên hợp" và phương pháp tiếp cận chỉnh thể đối với tác phẩm folklore.
  • Tô Đông Hải ("Nghiên cứu âm nhạc từ góc độ phôncơlo học") và Nguyễn Xuân Kính phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa lời ca, nhịp điệu, tiết tấu và giai điệu trong diễn xướng dân gian.

2. Các công trình nghiên cứu về dân ca và ca khúc Việt Nam

  • Về dân ca: Lauren Meeker trong luận án Musical transmissions folk music, mediation and modernity in Northern Vietnam (2007) tiếp cận nhân học về diễn xướng và hiện đại hóa dân ca miền Bắc. Tú Ngọc qua bài viết "Dân ca Việt Nam - dòng sữa mẹ" và chuyên khảo Tìm hiểu giai điệu dân ca Việt Nam phân tích ngữ âm tiếng Việt và phương thức phát triển giai điệu. Lê Văn Chưởng (Dân ca Việt Nam những thành tố của chỉnh thể nguyên hợp), Nguyễn Thụy Loan (Âm nhạc cổ truyền Việt Nam, 2005), Nguyễn Thị Mỹ Liêm (Hát dân ca, 2008), và Huyền Nga (Cấu trúc dân ca người Việt) phân chia các vùng dân ca và mô hình hóa cấu trúc làn điệu người Việt.
  • Về ca khúc: Vũ Tự Lân (Những ảnh hưởng của âm nhạc châu Âu trong ca khúc Việt Nam giai đoạn những năm 1930 – 1950, 1996), nhóm tác giả Tú Ngọc, Nguyễn Thị Nhung, Vũ Tự Lân, Nguyễn Ngọc Oánh, Thái Phiên (Âm nhạc mới Việt Nam - tiến trình và thành tựu, 2000), Nguyễn Đăng Nghị (Những đặc trưng của ca khúc cách mạng Việt Nam giai đoạn 1930 – 1975, 2009), bộ Hợp tuyển tài liệu nghiên cứu - lý luận - phê bình âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX (Viện Âm nhạc, 2003) với các bài viết của Văn Chung và Nguyễn Đình San về quan hệ nhạc - lời và nghệ thuật phổ thơ.

3. Nghiên cứu về khai thác chất liệu dân gian trong ca khúc Việt Nam

  • Các nghiên cứu của Nguyễn Viêm ("Âm nhạc dân gian với tác phẩm chuyên nghiệp"), Nguyễn Thị Nhung ("Về tính kế thừa truyền thống của ca khúc mới Việt Nam 1945-1975"), Đào Việt Hưng, Trần Kiết Tường, Lê Lôi chỉ ra phương pháp vận dụng thang âm, điệu thức, âm hình tiết tấu dân tộc vào sáng tác mới.
  • Tạ Xuân Sơn (Nhạc sĩ An Thuyên và một số ca khúc mang phong cách dân gian, 2007), Trịnh Lan Hương (Vấn đề khai thác chất liệu văn học dân gian trong sáng tác ca khúc Việt Nam, 2016), Trần Bảo Lân (Những yếu tố dân gian trong ca khúc Việt Nam thời đổi mới (1986 - 2007) và luận án Bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam, 2013), Trịnh Hoài Thu (Nghiên cứu ảnh hưởng của âm nhạc dân gian trong tác phẩm khí nhạc mới Việt Nam thế kỷ XX), Nguyễn Thị Minh Châu, Thanh Truyền phân tích tính quy luật giữa hàm lượng yếu tố dân gian và bản sắc dân tộc trong âm nhạc đương đại.

4. Nghiên cứu dân ca và ca khúc viết về Thanh Hóa

  • Nhóm Lam Sơn (Lê Huy Trâm, Vũ Ngọc Khánh) với Dân ca Thanh Hóa (1965); Hoàng Anh Nhân, Hoàng Hải, Phạm Minh Khang với Khảo sát trò Xuân Phả (1997); Trần Thị Liên với Trò diễn dân gian vùng Đông Sơn (1997); Đỗ Thị Thanh Nhàn với luận văn Âm nhạc trong các trò diễn và diễn xướng dân gian của người Việt xứ Thanh (2006); Nguyễn Trung Liên với đề tài Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị dân ca xứ Thanh phục vụ phát triển kinh tế xã hội tỉnh Thanh Hóa (2010); Nguyễn Liên với Âm nhạc múa đèn Đông Anh (2012); Lê Văn Hòe với Âm nhạc dân gian Thanh Hóa - Tập I (2015); Hoàng Anh Nhân với Tuyển tập Sưu tầm - Nghiên cứu văn hóa dân gian Thanh Hóa (2015); Nguyễn Liên và Hoàng Minh Tường với Âm nhạc dân gian xứ Thanh (2017).
  • Kỷ yếu hội thảo Giá trị nội dung, nghệ thuật trong các ca khúc viết về Thanh Hóa (2018) với các bài viết của Hoàng Thị Thanh Bình, Phạm Hoàng Hiền, Đỗ Xuân Tình, Đoàn Dũng, Lê Mạnh Thống phân tích tác động xã hội và giá trị nghệ thuật của ca khúc địa phương.

Khoảng trống luận án giải quyết

Luận án kế thừa các kết quả nghiên cứu lý luận và tư liệu của các tác giả đi trước, đồng thời giải quyết khoảng trống học thuật: thiết lập một công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu về việc kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc từ cách tiếp cận văn hóa dân gian, đặt tác phẩm trong mối tương quan đa chiều giữa văn hóa truyền thống, kỹ thuật âm nhạc mới và đời sống tiếp nhận đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm công cụ

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên hai lý thuyết nền tảng:

  • Lý thuyết hệ thống: Xuất phát từ quan điểm của L. Bertalanffy (1950) và sự vận dụng của Phan Đăng Nhật, Ngô Đức Thịnh trong nghiên cứu văn hóa dân gian. Luận án xem văn hóa dân gian xứ Thanh là một hệ thống chỉnh thể nguyên hợp gồm nhiều phân hệ (ngữ văn, nghệ thuật diễn xướng, âm nhạc), đồng thời là một thành tố trong hệ thống văn hóa dân tộc. Ca khúc viết về Thanh Hóa cũng là một hệ thống nghệ thuật mở. Việc đưa các yếu tố từ hệ thống dân ca vào hệ thống ca khúc được khảo sát như một sự tương tác cấu trúc trong bối cảnh môi trường lịch sử, chính trị, kinh tế - xã hội cụ thể.
  • Lý thuyết sáng tạo truyền thống (The Invention of Tradition): Dựa trên luận điểm của Eric Hobsbawm về việc sử dụng các chất liệu truyền thống lâu đời để tái cấu trúc thành các dạng thức văn hóa mới nhằm đáp ứng nhu cầu và mục đích của xã hội hiện đại. Luận án vận dụng lý thuyết này để luận giải quá trình các nhạc sĩ sử dụng chất liệu dân ca xứ Thanh nhằm tạo lập những giá trị biểu đạt mới trong ca khúc đương đại.

Các khái niệm công cụ được xác định trong văn bản:

  • Văn hóa dân gian: Thực thể văn hóa nghệ thuật nguyên hợp gắn liền với sinh hoạt cộng đồng của quần chúng lao động.
  • Dân ca: Tác phẩm thanh nhạc có lời thuộc âm nhạc dân gian, do nhân dân sáng tạo, lưu truyền bằng phương thức truyền miệng và thực hiện các chức năng thực hành đời sống (lao động, giải trí, giao tiếp, thông tin/giáo hóa, tế tự).
  • Ca khúc: Thể loại tác phẩm âm nhạc có sự kết hợp hữu cơ giữa giai điệu và ca từ nhằm phản ánh đời sống nội tâm con người.
  • Kế thừa: Quá trình duy trì, tiếp nhận có chọn lọc và phát huy các nhân tố hợp lý của di sản văn hóa nhằm tạo tiền đề cho sự phát triển sáng tạo mới.
  • Xứ Thanh: Không gian địa - văn hóa trung gian giữa Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, có tiến trình lịch sử liên tục từ văn hóa Đa Bút, Đông Sơn đến nay.
  • Các khái niệm chuyên ngành: Biểu tượng, hình ảnh, phương ngữ, thang âm - điệu thức, giai điệu.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành định tính, kết hợp các thao tác kỹ thuật chuyên môn:

  • Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu: Thu thập, phân loại và phân tích các văn bản nghiên cứu, bản ký âm, bài báo khoa học và tư liệu lưu trữ.
  • Phương pháp điền dã thực địa, quan sát tham dự và phỏng vấn sâu: Tác giả trực tiếp khảo sát thực tế tại Thanh Hóa, tham gia các sinh hoạt dân ca, buổi biểu diễn và thực hiện 59 cuộc phỏng vấn sâu.
  • Phương pháp xử lý số liệu thứ cấp: Khai thác số liệu thống kê từ báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, Hội Văn học Nghệ thuật Thanh Hóa và Chi hội Nhạc sĩ Thanh Hóa.
  • Phương pháp so sánh: Đối chiếu các yếu tố ca từ, cấu trúc thang âm, nét giai điệu và tiết tấu giữa bài dân ca nguyên thể với ca khúc mới; so sánh dân ca xứ Thanh với các vùng dân ca khác.
  • Thao tác kỹ thuật: Ghi âm, ký âm và phân tích văn bản âm nhạc.
Nhóm đối tượng phỏng vấn sâu Số lượng (người) Nội dung khảo sát chính
Nhạc sĩ sáng tác 7 Phương pháp tiếp cận, khai thác chất liệu dân ca xứ Thanh và tư duy sáng tạo ca khúc
Ca sĩ biểu diễn 5 Kỹ thuật thanh nhạc, cảm nhận và kinh nghiệm thể hiện ca khúc mang âm hưởng dân gian
Nhà quản lý văn hóa và chuyên gia 11 Thực trạng bảo tồn, chính sách phát triển văn hóa nghệ thuật và định hướng không gian trình diễn
Khán thính giả tại Thanh Hóa 36 Mức độ tiếp nhận, thị hiếu thưởng thức và sự nhận diện bản sắc quê hương qua ca khúc
Tổng cộng 59

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về dân ca người Việt xứ Thanh, ca khúc về Thanh Hóa

Chương 1 có dung lượng 49 trang, tập trung giải quyết các nội dung:

  • Phân tích chi tiết lịch sử nghiên cứu vấn đề từ các công trình lý thuyết folklore thế giới và Việt Nam, nghiên cứu về âm nhạc cổ truyền, nghiên cứu về ca khúc mới và các công trình chuyên biệt về văn hóa nghệ thuật Thanh Hóa; xác lập khoảng trống khoa học của đề tài.
  • Giới thuyết hệ thống khái niệm công cụ phục vụ nghiên cứu và phân tích cơ sở phương pháp luận của Lý thuyết hệ thống và Lý thuyết sáng tạo truyền thống.
  • Khái quát về không gian địa - văn hóa xứ Thanh: phân tích vị trí địa lý chuyển tiếp giữa miền Bắc và miền Trung (tọa độ từ 19°18’ đến 20°40’ vĩ độ Bắc; 104°22’ đến 106°04’ kinh độ Đông; diện tích 11.129,48 km² tự nhiên và hơn 17.000 km² thềm lục địa; dân số hơn 3,5 triệu người với người Việt chiếm 84,4%).
  • Khái quát lịch sử hình thành và đặc điểm dân ca người Việt xứ Thanh: khảo sát các môi trường diễn xướng gắn liền với sông nước (Hò sông Mã với các điệu hò đa dạng theo tiến trình con thuyền vượt thác ngược dòng), nông nghiệp và làng nghề (hát ru Tĩnh Gia, hát ghẹo, trò diễn Múa đèn Đông Anh, trò Xuân Phả).
  • Phác thảo diện mạo ca khúc viết về Thanh Hóa qua các thời kỳ lịch sử, từ giai đoạn kháng chiến chống Mỹ đến thời kỳ Đổi mới và đương đại.

Chương 2: Tình hình kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc về Thanh Hóa từ năm 1965 đến nay

Chương 2 có dung lượng 33 trang, trình bày kết quả khảo sát thực chứng về các phương thức kế thừa dân ca qua hai hệ thống thành tố:

1. Kế thừa các yếu tố ngữ văn dân gian trong dân ca

  • Khai thác hình ảnh, biểu tượng, huyền thoại: Các tác giả đưa vào ca khúc hệ thống biểu tượng gắn liền với địa danh lịch sử và không gian sinh tồn của cư dân xứ Thanh như dòng sông Mã, cầu Hàm Rồng, hình tượng người chiến sĩ, cô gái cấy lúa dưới trăng, con đò, bến nước.
  • Kế thừa ngôn ngữ địa phương và địa danh: Khai thác vốn từ ngữ địa phương, ngữ âm mang âm sắc đặc thù của vùng Bắc Trung Bộ cùng việc gắn kết tên gọi các địa danh cụ thể vào lời ca (sông Mã, Hàm Rồng, Lê Lợi, Tĩnh Gia, Hậu Lộc...).
  • Khai thác nghệ thuật sử dụng từ đệm, điệp từ: Kế thừa cấu trúc lời ca dân gian qua việc đưa các hư từ, từ đệm, tiếng đưa hơi (như ơ, này, khoan hỡi khoan hò, dô tá dô huầy...) nhằm tạo dựng không khí diễn xướng dân gian trong thể loại ca khúc mới.

2. Kế thừa các yếu tố âm nhạc dân gian trong dân ca

  • Kế thừa giai điệu: Chắt lọc các nét giai điệu đặc trưng của các điệu Hò sông Mã, hát ru, dân ca trò diễn, chuyển hóa thành các chủ đề âm nhạc hoặc đường nét lượn sóng mang tính chất tự sự, trữ tình hoặc hào hùng.
  • Kế thừa thang âm - điệu thức: Sử dụng các cấu trúc thang âm 5 cung đặc trưng của âm nhạc truyền thống người Việt, kết hợp các dạng điệu thức dân gian với hòa thanh phương Tây để tạo màu sắc âm nhạc địa phương.
  • Kế thừa nhịp điệu và âm hình tiết tấu: Tái hiện các âm hình tiết tấu lao động dồn dập, khỏe khoắn của nhịp chèo đò Hò sông Mã hoặc tiết tấu êm ả, dàn trải của điệu hát ru trong cấu trúc nhịp phách của ca khúc hiện đại.

3. Đánh giá tiếp nhận của công chúng và giới chuyên môn

  • Tổng hợp ý kiến từ 36 khán thính giả cho thấy các ca khúc mang âm hưởng dân ca xứ Thanh tạo được sự gắn kết cảm xúc, củng cố lòng tự hào quê hương và dễ ghi nhớ trong đời sống cộng đồng.
  • Tổng hợp đánh giá từ 7 nhạc sĩ, 5 ca sĩ và 11 nhà quản lý/chuyên gia khẳng định giá trị nghệ thuật của việc xử lý chất liệu dân gian một cách sáng tạo, đồng thời chỉ ra những điểm còn hạn chế trong một số tác phẩm sao chép cơ học hoặc lạm dụng chất liệu quen thuộc.

Chương 3: Bàn luận và những vấn đề đặt ra đối với việc kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc hiện nay

Chương 3 có dung lượng 38 trang, tập trung bàn luận và đề xuất giải pháp:

  • Bàn luận về phương thức kế thừa: Phân tích ranh giới giữa mô phỏng nguyên dạng chất liệu dân ca và việc phát triển sáng tạo trên nguyên lý âm nhạc cổ truyền.
  • Bàn luận về các chủ thể và thành tố tham gia: Đánh giá vai trò sáng tạo của nhạc sĩ; kỹ thuật thể hiện và trách nhiệm nghệ thuật của ca sĩ dòng nhạc dân gian; vai trò của phối khí, dàn dựng sân khấu và công nghệ âm thanh đối với việc truyền tải tác phẩm.
  • Nhận diện xu hướng sáng tác: Xu hướng kết hợp giữa phong cách dân gian với các trào lưu âm nhạc đương đại (dân gian đương đại, pop hóa, thính phòng hóa).
  • Những vấn đề thực tiễn đặt ra:
    • Sự biến đổi của môi trường dung dưỡng dân ca truyền thống dưới tác động của đô thị hóa.
    • Biến động trong đội ngũ sáng tác chuyên nghiệp am hiểu sâu sắc vốn âm nhạc cổ truyền.
    • Công tác giảng dạy âm nhạc dân gian trong hệ thống giáo dục học đường và truyền thông đại chúng.
    • Việc thiết lập không gian diễn xướng mới cho các tác phẩm âm nhạc mang âm hưởng dân gian.
    • Trách nhiệm định hướng, đầu tư và quản lý của cơ quan quản lý nhà nước và các hội nghề nghiệp tại địa phương.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa dân ca truyền thống và ca khúc mới trong tiến trình phát triển của âm nhạc Việt Nam.
  • Vận dụng lý thuyết hệ thống và lý thuyết sáng tạo truyền thống để xây dựng khung phân tích liên ngành đối với hiện tượng tiếp biến, chuyển hóa chất liệu văn hóa dân gian sang tác phẩm âm nhạc cá thể.
  • Làm sáng tỏ bản chất của việc kế thừa dân ca không chỉ là sự vay mượn kỹ thuật âm thanh đơn thuần mà là một chỉnh thể nguyên hợp bao gồm cả yếu tố ngữ văn dân gian, âm nhạc dân gian và môi trường tiếp nhận văn hóa.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Khảo sát và phân loại toàn diện các phương thức kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc từ năm 1965 đến năm 2019 trên cả hai bình diện văn học và âm nhạc.
  • Đánh giá thực trạng tiếp nhận của các tầng lớp công chúng và giới chuyên môn đối với dòng ca khúc viết về Thanh Hóa mang âm hưởng dân gian thông qua tư liệu điền dã thực địa.
  • Đề xuất các giải pháp thực tế đối với cơ quan quản lý văn hóa, ngành giáo dục và giới văn nghệ sĩ nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản dân ca xứ Thanh trong đời sống âm nhạc đương đại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế nghiên cứu: Do phạm vi xác định của đề tài tập trung vào việc kế thừa dân ca của cộng đồng người Việt (người Kinh) tại vùng đồng bằng và trung du xứ Thanh trong ca khúc phổ thông giai đoạn từ 1965 đến 2019, luận án chưa đi sâu khảo sát mảng chất liệu âm nhạc dân gian phong phú của các dân tộc thiểu số sinh sống tại miền núi Thanh Hóa (như dân ca của người Mường, người Thái, người Dao, người Mông).
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu việc khai thác chất liệu âm nhạc dân gian của các dân tộc thiểu số tỉnh Thanh Hóa trong các thể loại âm nhạc đương đại; thực hiện các nghiên cứu so sánh đối sánh giữa phương thức kế thừa dân ca xứ Thanh với phương thức kế thừa dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh hoặc dân ca quan họ Bắc Ninh trong tân nhạc Việt Nam.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng hưởng lợi:
    • Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Văn hóa học, Văn hóa dân gian, Âm nhạc học, Nghệ thuật học.
    • Các nhạc sĩ sáng tác, nhạc sĩ phối khí và ca sĩ theo đuổi dòng nhạc mang âm hưởng dân gian đương đại.
    • Các cán bộ quản lý văn hóa tại Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thanh Hóa, Trung tâm Văn hóa tỉnh và các thiết chế văn hóa cơ sở.
  • Phần đáng tham khảo:
    • Khung phân tích kế thừa hai thành tố ngữ văn dân gian và âm nhạc dân gian trong Chương 2.
    • Dữ liệu phỏng vấn sâu 59 đối tượng khảo sát thực địa phản ánh nhận thức xã hội về ca khúc địa phương.
    • Hệ thống phân tích âm nhạc học về các làn điệu Hò sông Mã và trò diễn dân gian được ứng dụng trong các ca khúc tiêu biểu viết về Thanh Hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu như thế nào?
Đối tượng nghiên cứu là việc kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc viết về Thanh Hóa. Phạm vi không gian thuộc tỉnh Thanh Hóa (vùng văn hóa xứ Thanh), và phạm vi thời gian trọng tâm khảo sát từ năm 1965 đến năm 2019.

2. Luận án vận dụng những lý thuyết nghiên cứu cơ bản nào?
Luận án vận dụng hai lý thuyết trụ cột là Lý thuyết hệ thống (được phát triển từ L. Bertalanffy, ứng dụng qua nghiên cứu của Phan Đăng Nhật, Ngô Đức Thịnh) và Lý thuyết sáng tạo truyền thống của Eric Hobsbawm.

3. Khảo sát thực địa của luận án được thực hiện với cơ cấu mẫu ra sao?
Nghiên cứu sinh đã tiến hành 59 cuộc phỏng vấn sâu trực tiếp tại Thanh Hóa, bao gồm: 7 nhạc sĩ sáng tác, 5 ca sĩ biểu diễn, 11 nhà quản lý văn hóa và chuyên gia nghệ thuật, cùng 36 khán thính giả thuộc nhiều lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp tại khu vực nông thôn và đô thị.

4. Việc kế thừa dân ca được luận án khảo sát qua những nhóm yếu tố cụ thể nào?
Luận án khảo sát qua 2 nhóm yếu tố chính: (1) Nhóm yếu tố ngữ văn dân gian gồm hình ảnh, biểu tượng, huyền thoại, ngôn ngữ địa phương, địa danh, từ đệm và điệp từ; (2) Nhóm yếu tố âm nhạc dân gian gồm giai điệu, thang âm - điệu thức, nhịp điệu và âm hình tiết tấu.

5. Những vấn đề thực tiễn cơ bản nào được luận án chỉ ra trong Chương 3?
Chương 3 chỉ ra 5 vấn đề thực tiễn: sự biến đổi môi trường sinh thái của dân ca cổ truyền; biến động trong đội ngũ nhạc sĩ sáng tác am hiểu âm nhạc dân gian; công tác giảng dạy dân ca trong nhà trường; việc xây dựng không gian biểu diễn mới cho âm nhạc dân gian đương đại; và vai trò quản lý, định hướng của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội.

Kết luận

Luận án tiến sĩ Kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc về Thanh Hóa của tác giả Vi Minh Huy là công trình nghiên cứu chuyên khảo tiếp cận từ góc độ văn hóa dân gian về quá trình chuyển hóa di sản âm nhạc cổ truyền sang thể loại ca khúc mới. Bằng việc kết hợp lý thuyết hệ thống và lý thuyết sáng tạo truyền thống cùng phương pháp phỏng vấn sâu 59 đối tượng thực địa, luận án đã làm rõ các phương thức kế thừa chất liệu ngữ văn và âm nhạc dân gian trong các ca khúc viết về địa phương từ năm 1965 đến nay. Công trình cung cấp nguồn tư liệu và luận cứ khoa học phục vụ công tác nghiên cứu chuyên ngành, hoạt động sáng tạo nghệ thuật cũng như công tác quản lý và bảo tồn di sản văn hóa tại Thanh Hóa.