Luận án tiến sĩ yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa việt nam giai đoạn 1945 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa việt nam giai đoạn 1945 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nông Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Văn Dương
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Lịch Sử Mỹ Thuật
• Đề tài: Yếu Tố Lãng Mạn Trong Hội Họa Việt Nam Giai Đoạn 1945-1975
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ nghệ thuật
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT HỘI HỌA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH CÁCH MẠNG
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Giới thuyết yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa về đề tài chiến tranh cách mạng
• 1.3. Cơ sở lý thuyết và luận điểm vận dụng trong luận án
• 1.4. Khái quát hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng
• 1.5. Nhân tố hình thành yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng
• 2. CHƯƠNG 2: BIỂU HIỆN CỦA YẾU TỐ LÃNG MẠN TRONG TÁC PHẨM HỘI HỌA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH CÁCH MẠNG
• 2.1. Yếu tố lãng mạn biểu hiện qua nội dung tác phẩm
• 2.2. Đề tài tình quân dân
• 2.3. Đề tài người chiến sĩ trên đường ra trận
• 2.4. Đề tài sinh hoạt của người chiến sĩ
• 2.5. Yếu tố lãng mạn biểu hiện qua hình thức nghệ thuật
• 2.6. Không gian nghệ thuật
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT CỦA CÁC TÁC PHẨM HỘI HỌA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH CÁCH MẠNG CÓ YẾU TỐ LÃNG MẠN
• 3.1. Đặc điểm nghệ thuật của các tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng có yếu tố lãng mạn
• 3.2. Giá trị nghệ thuật của các tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng có yếu tố lãng mạn
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Hội họa Việt Nam giai đoạn 1945-1975 đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử nghệ thuật với nhiều tác phẩm phản ánh đề tài chiến tranh cách mạng. Yếu tố lãng mạn (YTLM) trong các tác phẩm này không chỉ thể hiện qua nội dung mà còn qua hình thức nghệ thuật. Các họa sĩ đã khéo léo lồng ghép những giá trị nhân văn, tinh thần lạc quan vào trong tác phẩm của mình, tạo nên một bức tranh nghệ thuật phong phú và đa dạng. Nghiên cứu về YTLM trong hội họa Việt Nam đã được nhiều tác giả đề cập, trong đó có Peter Weiss, người đã chỉ ra sự hiện diện của YTLM qua màu sắc nghệ thuật. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu vẫn còn thiếu tính hệ thống và chuyên sâu. Do đó, việc phân tích và đánh giá YTLM trong hội họa giai đoạn này là cần thiết để làm rõ giá trị nghệ thuật và văn hóa của nó.

1.1. Nhân tố hình thành yếu tố lãng mạn

Nhân tố hình thành yếu tố lãng mạn trong hội họa Việt Nam giai đoạn 1945-1975 có thể được nhìn nhận từ nhiều khía cạnh. Đầu tiên, bối cảnh lịch sử và văn hóa đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của YTLM. Các họa sĩ đã sử dụng phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa để thể hiện những giá trị nhân văn, tinh thần yêu nước và lòng kiên cường của dân tộc. Thứ hai, sự giao thoa giữa các nền văn hóa Đông - Tây đã góp phần làm phong phú thêm ngôn ngữ nghệ thuật, tạo ra những tác phẩm mang đậm dấu ấn lãng mạn. Cuối cùng, tâm lý và cảm xúc của người nghệ sĩ trong bối cảnh chiến tranh cũng đã ảnh hưởng lớn đến cách họ thể hiện YTLM trong tác phẩm của mình.

II. Biểu hiện của yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa

Yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945-1975 được biểu hiện rõ nét qua nội dung và hình thức nghệ thuật. Nội dung tác phẩm thường xoay quanh các đề tài như tình quân dân, hình ảnh người chiến sĩ và sinh hoạt của người lính. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh hiện thực khốc liệt của chiến tranh mà còn mang đến một cái nhìn lạc quan, lý tưởng hóa cuộc sống. Hình thức nghệ thuật cũng được chăm chút kỹ lưỡng, từ màu sắc đến bố cục, nhằm tạo ra cảm xúc mạnh mẽ cho người xem. Các họa sĩ đã khéo léo sử dụng màu sắc tươi sáng, đường nét mềm mại để thể hiện sự tươi mới, sức sống và niềm tin vào tương lai. Điều này cho thấy YTLM không chỉ là một yếu tố nghệ thuật mà còn là một phương tiện truyền tải thông điệp mạnh mẽ về tinh thần dân tộc.

2.1. Đề tài tình quân dân

Đề tài tình quân dân trong hội họa Việt Nam giai đoạn này thể hiện sự gắn kết chặt chẽ giữa quân đội và nhân dân. Các tác phẩm thường khắc họa hình ảnh người lính không chỉ là những chiến sĩ dũng cảm mà còn là những con người có tâm hồn, tình cảm. YTLM được thể hiện qua những khoảnh khắc ấm áp, tình cảm giữa người lính và nhân dân, tạo nên một bức tranh đầy tính nhân văn. Những tác phẩm như vậy không chỉ ghi lại những ký ức đau thương mà còn tôn vinh tình yêu thương, sự đoàn kết và lòng kiên cường của dân tộc trong thời kỳ chiến tranh.

III. Đặc điểm và giá trị nghệ thuật của các tác phẩm hội họa

Các tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945-1975 về đề tài chiến tranh cách mạng có yếu tố lãng mạn thể hiện rõ nét qua đặc điểm nghệ thuật độc đáo. Những tác phẩm này không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng giá trị lịch sử và văn hóa sâu sắc. YTLM trong các tác phẩm này đã góp phần tạo nên một hình ảnh đẹp về người chiến sĩ, về cuộc sống và tinh thần dân tộc trong bối cảnh chiến tranh. Giá trị nghệ thuật của các tác phẩm này không chỉ nằm ở kỹ thuật thể hiện mà còn ở khả năng truyền tải cảm xúc, tư tưởng và thông điệp mạnh mẽ đến người xem. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của YTLM trong việc khẳng định giá trị nghệ thuật và văn hóa của hội họa Việt Nam trong giai đoạn này.

3.1. Giá trị nghệ thuật của các tác phẩm

Giá trị nghệ thuật của các tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945-1975 không chỉ nằm ở hình thức mà còn ở nội dung sâu sắc. Các tác phẩm này đã thể hiện được tinh thần lạc quan, lý tưởng hóa hiện thực, đồng thời phản ánh chân thực những nỗi đau và khát vọng hòa bình của dân tộc. YTLM đã giúp các họa sĩ tạo ra những tác phẩm mang tính biểu tượng, thể hiện được tâm tư, tình cảm của người dân trong thời kỳ chiến tranh. Điều này không chỉ làm phong phú thêm nền nghệ thuật mà còn góp phần khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Yếu tố lãng mạn trong hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng" của nghiên cứu sinh Nông Tiến Dũng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Nguyễn Văn Dương tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (Mã số chuyên ngành: 9210101 - Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật, 2020), đánh dấu một bước tiến quan trọng trong hệ thống lý luận mỹ thuật hiện đại Việt Nam. Luận án đặt trong bối cảnh lịch sử 30 năm khốc liệt của hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ (1945 - 1975), thời kỳ bản lề chứng kiến sự chuyển biến mang tính cách mạng của nền mỹ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa mang đậm bản sắc dân tộc. Tính tiên phong của công trình thể hiện ở việc lần đầu tiên yếu tố lãng mạn (YTLM) được tiếp cận như một phạm trù thẩm mỹ trung tâm, một phương thức biểu đạt bản chất thay vì chỉ là biểu hiện cảm xúc đơn lẻ.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ ràng: các công trình lịch sử mỹ thuật trước đây (Nguyễn Lương Tiểu Bạch, 2005; Quang Việt, 2012) chủ yếu dừng lại ở việc mô tả biên niên sự kiện, thống kê tác giả - tác phẩm hoặc ghi nhận cảm tính về "chất thơ", "tính trữ tình" mà chưa hệ thống hóa thành cơ sở lý luận mỹ thuật học hoàn chỉnh; đồng thời thiếu vắng các khung phân tích giải mã mối quan hệ biện chứng giữa phương pháp Hiện thực xã hội chủ nghĩa (Socialist Realism) và tâm lý, mỹ cảm truyền thống người Việt.

Luận án thiết lập 03 câu hỏi nghiên cứu và 02 giả thuyết khoa học cốt lõi:

1. Câu hỏi 1 (RQ1): Nguyên nhân, bối cảnh lịch sử và động lực thẩm mỹ nào đã thúc đẩy đại đa số các họa sĩ Việt Nam lựa chọn biểu hiện YTLM khi phản ánh đề tài chiến tranh cách mạng – một hiện tượng hiếm thấy trong hội họa chiến tranh thế giới?
2. Câu hỏi 2 (RQ2): Phương thức nhận diện, đặc điểm tạo hình (không gian nghệ thuật, cấu trúc bố cục, ánh sáng, màu sắc, chất liệu) và cấu trúc nội dung của YTLM trong hội họa giai đoạn 1945 - 1975 được xác lập như thế nào?
3. Câu hỏi 3 (RQ3): Vai trò, giá trị lịch sử - văn hóa của YTLM trong tiến trình mỹ thuật Việt Nam là gì và khả năng kế thừa, phát huy phương thức này trong sáng tác nghệ thuật đương đại ra sao?

• Giả thuyết khoa học 1 (H1): YTLM trong hội họa chiến tranh cách mạng Việt Nam 1945 - 1975 không phải là sự thoát ly thực tế mà là sự kết tinh giữa phương pháp Hiện thực xã hội chủ nghĩa với mỹ cảm truyền thống phương Đông, định hướng tới tinh thần lạc quan, lý tưởng hóa hiện thực và niềm tin tất thắng vào tương lai cách mạng.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): YTLM đóng vai trò như một "vũ khí tinh thần" chuyển hóa sự khốc liệt, đau thương của chiến tranh thành năng lượng thẩm mỹ tích cực, cổ vũ ý chí chiến đấu của quân và dân, tạo lập diện mạo độc bản cho mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp mỹ học Mác - Lênin, quan điểm thẩm mỹ của G.W.F. Hegel, lý thuyết Hiện thực xã hội chủ nghĩa (M. Ovsyannikov, Vraum Noi) cùng tư tưởng văn hóa dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam (Đề cương Văn hóa 1943). Phạm vi nghiên cứu khảo sát hơn 150 tác phẩm hội họa tiêu biểu giai đoạn 1945 - 1975 thuộc các bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh và các bộ sưu tập tư nhân danh tiếng, tạo nên đóng góp đột phá trong việc định danh phong cách thẩm mỹ hội họa kháng chiến Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy nghiên cứu về hội họa kháng chiến Việt Nam đã hình thành ba dòng chảy học thuật chính. Dòng chảy thứ nhất tập trung vào mỹ học và nguyên lý nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa, tiêu biểu là các công trình của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô (1961), Vraum Noi (1979) và M. Ovsyannikov (2001). M. Ovsyannikov khẳng định một luận điểm mang tính nền tảng: "Kiểu sáng tác lãng mạn trong chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa được thi vị hóa giá trị tự thân của con người" [2001, tr. 766]. Luận điểm này khẳng định tính lãng mạn là thành tố hữu cơ bên trong cấu trúc của chủ nghĩa hiện thực tiến bộ chứ không đối lập với hiện thực.

Dòng chảy thứ hai bao gồm các nghiên cứu lịch sử mỹ thuật cận - hiện đại Việt Nam của Nguyễn Hải Yến (1983), Trần Nguyên Đán (2002), Nguyễn Lương Tiểu Bạch (2005), Quang Phòng và Quang Việt (2015). Các tác giả chỉ ra rằng giai đoạn 1930 - 1945 của Trường Mỹ thuật Đông Dương đã hình thành hai xu hướng hiện thực và lãng mạn; sau năm 1945, dưới ánh sáng đường lối văn nghệ cách mạng, tinh thần lãng mạn quý tộc, tiểu tư sản đã được chuyển hóa thành lãng mạn cách mạng phụng sự kháng sinh dân tộc.

Dòng chảy thứ ba là các quan sát, bình luận chuyên sâu từ giới phê bình trong và ngoài nước. Ngay từ năm 1968, nhà văn - họa sĩ người Đức Peter Weiss trong cuốn Ghi chép về đời sống văn hóa ở nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (Nxb Suhrkamp) đã sớm nhận diện: "Hình ảnh con người trong các cảnh chiến đấu, sản xuất và sinh hoạt được lý tưởng hóa và mang màu sắc lãng mạn" [1968, tr. 5]. Tiếp đó, nhà nghiên cứu mỹ thuật Liên Xô I. Murian (1980) trong chuyên khảo Visual arts socialism Vietnam cũng đánh giá: "Một thái độ lãng mạn hay bi tráng đối với thế giới là điển hình đối với phần lớn các tác phẩm của các họa sĩ Việt Nam". Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu như Nguyễn Văn Chiến (2004), Lê Văn Sửu (2005), Bùi Như Hương (2007) và Phan Cẩm Thượng (2015) đã đưa ra nhiều nhận định sâu sắc về "chất thơ", "tính tài hoa khoáng đạt" và "niềm tin trong sáng lãng mạn" trong tranh của Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Sáng, Mai Văn Hiến.

Về mặt tranh luận học thuật (Debates), tồn tại hai luồng quan điểm đối lập: một luồng ý kiến xem việc biểu đạt gián tiếp, né tránh miêu tả trực diện máu lửa là "sự hạn chế trong việc phản ánh tính khốc liệt của chiến tranh" theo tiêu chuẩn tả thực phương Tây; ngược lại, luận án định vị rằng đây chính là một lựa chọn thẩm mỹ có chủ đích mang tính văn hóa sâu sắc. So sánh với các nghiên cứu quốc tế về nghệ thuật chiến tranh phương Tây (như Otto Dix khắc họa sự phi lý, ghê rợn hay Pablo Picasso với bức Guernica biểu thị sự tàn khốc) và nghệ thuật Hiện thực xã hội chủ nghĩa Liên Xô (như Aleksandr Deyneka với tính hoành tráng, xung đột trực diện), hội họa Việt Nam xác lập vị thế độc đáo: lãng mạn hóa sự khốc liệt bằng việc tập trung vào cái đẹp tâm hồn, tình người và sự hòa quyện giữa con người với thiên nhiên đất nước.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết Hiện thực xã hội chủ nghĩa trong mỹ thuật học bằng việc chứng minh tính tất yếu và quy luật vận động của yếu tố lãng mạn cách mạng. Vận dụng luận điểm của Trường Chinh: "Chủ nghĩa hiện thực kết hợp với chủ nghĩa lãng mạn chính là phương pháp tốt nhất để diễn đạt cảm hứng của thời đại. Đứng ở đỉnh cao của tương lai mà đón trước thực tại" [Cơ sở lý luận văn học, tr. 401], luận án xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác: Yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa đề tài chiến tranh cách mạng là một phạm trù mỹ học phản ánh cảm xúc thẩm mỹ của nghệ sĩ và người thưởng thức hướng tới chân lý, lý tưởng và tương lai tươi sáng; được biểu hiện thông qua sự kết hợp hữu cơ giữa nội dung nhân văn và các yếu tố tạo hình mang tính ước lệ, gợi cảm.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập 03 mệnh đề cốt lõi (Propositions):

• Mệnh đề P1: YTLM trong hội họa kháng chiến vận hành theo nguyên lý "vị nhân sinh", nơi lý tưởng thẩm mỹ hòa quyện tuyệt đối với lý tưởng chính trị - giải phóng dân tộc.
• Mệnh đề P2: YTLM là cầu nối dung hợp giữa kỹ thuật tạo hình kinh viện phương Tây (từ di sản Trường Mỹ thuật Đông Dương) với ngôn ngữ biểu cảm truyền thống Á Đông (tính phẳng, ước lệ, giàu chất thơ).
• Mệnh đề P3: Ngôn ngữ tạo hình lãng mạn đóng vai trò tái cấu trúc thực tại chiến tranh theo hướng thanh lọc cảm xúc (catharsis), chuyển hóa hiện thực khốc liệt thành biểu tượng bất tử của chủ nghĩa anh hùng cách mạng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích đa tầng (Multi-dimensional Analytical Framework) tích hợp:

1. Mỹ học biểu tượng và hình tượng học (Iconology): Phân tích các tầng bậc ý nghĩa từ motif nhân vật, hành động đến biểu tượng văn hóa (hoa phong lan, tiếng sáo, vầng trăng, dòng suối).
2. Lý thuyết không gian - thời gian nghệ thuật (Chronotope): Khảo sát cấu trúc không gian ước lệ, không gian trữ tình đối lập với không gian bom đạn.
3. Hình thức tạo hình và chất liệu học: Mối liên hệ giữa chất liệu dân tộc (sơn mài, lụa) với hiệu ứng thị giác lãng mạn.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) được xác lập nghiêm ngặt: Khung lý thuyết này áp dụng đặc thù cho các tác phẩm hội họa được sáng tác trong khung thời gian 1945 - 1975 thuộc bối cảnh cuộc chiến tranh chính nghĩa giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (Dialectical & Historical Materialism) kết hợp với chủ nghĩa diễn giải phê phán (Critical Interpretivism). Thiết kế nghiên cứu đa phương pháp kết hợp định tính thẩm mỹ học chuyên sâu với phân tích cấu trúc thị giác (Visual Structural Analysis).

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) được tổ chức theo 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro): Bối cảnh lịch sử, hệ tư tưởng chính trị, đường lối văn nghệ của Đảng (Nghị quyết Đại hội Văn hóa 1948, Hội nghị Tranh luận Văn nghệ 1949).
• Cấp độ trung mô (Meso): Phân loại thể loại, chủ đề (Tình quân dân, Hành quân ra trận, Sinh hoạt chiến sĩ) và tương quan trường phái.
• Cấp độ vi mô (Micro): Bóc tách các thành tố tạo hình cụ thể (đường nét, mảng khối, hòa sắc, tương quan đậm nhạt, không gian, chất liệu).

Mẫu nghiên cứu (Sample) được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích (Purposive Sampling) với tổng số 154 tác phẩm tiêu biểu của hơn 40 danh họa kháng sinh (như Tô Ngọc Vân, Nguyễn Sáng, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tư Nghiêm, Mai Văn Hiến, Phan Kế An, Lê Quốc Lộc, Huỳnh Văn Gấm, Vũ Giáng Hương, Hoàng Trầm, Nguyễn Thụ...).

Quy trình nghiên cứu và Data Triangulation

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành qua 4 bước tam giác hóa nghiêm ngặt (Triangulation):

1. Data Triangulation: Đối chiếu tác phẩm gốc tại bảo tàng với tài liệu lưu trữ, nhật ký chiến trường, ký họa gốc và phê bình mỹ thuật cùng thời kỳ.
2. Methodological Triangulation: Kết hợp phương pháp phân tích mỹ thuật học, phương pháp liên ngành (Văn hóa học, Lịch sử, Tâm lý học nghệ thuật) và phương pháp so sánh lịch sử.
3. Investigator Triangulation: Tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà phê bình mỹ thuật hàng đầu và các họa sĩ cựu chiến binh.
4. Theory Triangulation: Kiểm chứng tính tương thích qua các lý thuyết thẩm mỹ của Hegel, mỹ học Mác - Lênin và mỹ học hiện thực xã hội chủ nghĩa.

Phân tích thống kê mô tả mẫu nghiên cứu theo chất liệu thể hiện:

• Tranh Sơn mài: chiếm 38.3% (59/154 tác phẩm) – chất liệu sở trường truyền tải không gian lộng lẫy, huyền ảo và độ sâu thẳm của cảm xúc.
• Tranh Lụa: chiếm 27.9% (43/154 tác phẩm) – phương tiện hoàn hảo biểu đạt sự dịu dàng, trong trẻo, mềm mại và chất thơ lắng đọng.
• Tranh Sơn dầu: chiếm 18.2% (28/154 tác phẩm) – thể hiện sự đầm ấm, phóng khoáng và hoành tráng.
• Tranh Bột màu, Màu nước, Ký họa: chiếm 15.6% (24/154 tác phẩm) – tính trực họa sống động, bắt nhịp từng khoảnh khắc đời thường.

Phân loại theo cấu trúc chủ đề nội dung:

• Đề tài Tình quân dân: 42.2% (65 tác phẩm)
• Đề tài Người chiến sĩ trên đường ra trận: 33.1% (51 tác phẩm)
• Đề tài Sinh hoạt của người chiến sĩ: 24.7% (38 tác phẩm)

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Sự lãng mạn hóa không gian chiến trường qua cấu trúc nghệ thuật gián tiếp. Khác với mỹ thuật phương Tây phản ánh trực diện cảnh tượng đẫm máu hay đổ nát, 94.8% tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn này lựa chọn cách tiếp cận gián tiếp, thanh bình hóa và thi vị hóa không gian kháng chiến. Các tác giả đặt người lính trong khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ, trữ tình: ánh trăng thanh bình (Ánh trăng trên đồi), hoàng hôn vàng rực (Nhớ một chiều Tây Bắc - Phan Kế An, 1955), hay dòng suối mát lành (Hành quân qua suối - Nguyễn Khang, 1960). Hiện thực chiến tranh trở thành phông nền tôn vinh vẻ đẹp tâm hồn con người.

Phát hiện 2: Chuyển hóa biểu tượng trong xây dựng hình tượng người lính - nghệ sĩ. Người chiến sĩ cách mạng không xuất hiện như những cỗ máy chiến tranh mà hiện lên với phẩm chất kép "Chiến sĩ - Nghệ sĩ". Luận án chỉ ra hàng loạt chi tiết tạo hình đắt giá mang tính lãng mạn thuần khiết: hình ảnh người lính thổi sáo (Bộ đội thổi sáo - Nguyễn Tư Nghiêm, 1947), đàn bầu bên chiến hào (Tiếng đàn bầu - Nguyễn Sĩ Tốt, 1963), cài nhành hoa phong lan lên ba lô (Hoa phong lan - Vũ Giáng Hương, 1975), đọc thư nhà dưới bóng cây (Thư nhà - Dương Viên, 1974), hay dạy chữ cho bà con (Con đọc bầm nghe - Trần Văn Cẩn, 1954). Đây là minh chứng sắc bén cho thấy sự sống và khát vọng văn hóa luôn trỗi dậy mạnh mẽ ngay giữa lằn ranh sinh tử.

Phát hiện 3: Bản sắc hóa phương pháp Hiện thực xã hội chủ nghĩa bằng chất liệu truyền thống. Nếu hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa Xô Viết chủ yếu dựa trên kỹ thuật sơn dầu hoành tráng theo trường phái cổ điển viện hàn lâm, thì Việt Nam đã thực hiện một cuộc cách mạng chất liệu khi đưa Sơn mài và Lụa lên đỉnh cao bác học. Sơn mài với kỹ thuật mài dát vàng, bạc, vỏ trứng (Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ - Nguyễn Sáng, 1963; Qua bản cũ - Lê Quốc Lộc, 1957; Đêm hậu cứ - Hoàng Tích Chù, 1966) và Lụa với kỹ thuật rửa lụa nhuần nhị (Hành quân mưa - Phan Thông, 1958; Đường mòn Hồ Chí Minh - Nguyễn Thụ & Vũ Giáng Hương, 1972) đã mang lại hiệu quả thẩm mỹ lung linh, huyền ảo, xóa nhòa vẻ thô ráp của thực tại khốc liệt.

Phát hiện 4: Cơ chế tâm lý học sáng tạo xuất phát từ mỹ cảm lạc quan dân tộc. Luận án giải mã thành công nghịch lý: Tại sao trong hoàn cảnh bom đạn ác liệt, họa sĩ lại vẽ nên những tác phẩm tươi sáng nhất? Đó là sự tương tác biện chứng giữa tinh thần nhiệt huyết thanh xuân của thế hệ họa sĩ trẻ (tự nguyện rời bỏ giảng đường lên chiến khu) với tâm thức văn hóa dân gian Việt Nam – vốn có truyền thống "hướng quang", yêu chuộng sự an lành, vị tha và hòa hợp (như trong nghệ thuật điêu khắc đình làng hay tranh dân gian Đông Hồ).

Tiêu chí So sánh	Hội họa Kháng chiến Việt Nam (1945 - 1975)	Hội họa Hiện thực XHCN Liên Xô (1945 - 1975)	Hội họa Chiến tranh Phương Tây Thế kỷ XX
Góc nhìn Hiện thực	Gián tiếp, trữ tình hóa, phát hiện cái đẹp trong thử thách	Trực diện, sử thi hoành tráng, xung đột kịch tính cao	Trực diện, tố cáo sự tàn bạo, phi lý và chấn thương tâm lý
Hình tượng Trung tâm	Người lính bình dị, đậm chất thơ, gắn bó mật thiết với nhân dân	Người anh hùng vĩ đại, cơ bắp, mang tính biểu tượng giai cấp	Nạn nhân chiến tranh, người lính chịu đựng đau đớn, cô đơn
Không gian Nghệ thuật	Ước lệ, bảng lảng chất thơ, hòa quyện với thiên nhiên đất nước	Hiện thực chuẩn xác theo phối cảnh kinh viện, quy mô lớn	Không gian đổ nát, biến dạng lập thể hoặc phi thực tế
Chất liệu Chủ đạo	Sơn mài, Lụa, Bột màu, Sơn dầu mang tinh thần dân tộc	Sơn dầu viện hàn lâm quy mô tượng đài	Sơn dầu, Acrylic, kỹ thuật hỗn hợp (Mixed media)
Xung lực Thẩm mỹ	Lạc quan cách mạng, hướng về hòa bình và tương lai	Khẳng định sức mạnh nhà nước xô viết và niềm tự hào chiến thắng	Bi quan, hoài nghi hiện sinh, phê phán bạo lực

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết (Theoretical Advances): Làm phong phú kho tàng lý luận mỹ thuật học thế giới về một biến thể Hiện thực xã hội chủ nghĩa mang tính bản địa hóa độc đáo; cung cấp luận cứ chứng minh tính đa dạng của chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XX.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Xác lập mô hình phân tích mỹ thuật kết hợp giữa biểu tượng học thị giác và bối cảnh tâm lý - văn hóa dân tộc, có thể chuyển giao áp dụng nghiên cứu mỹ thuật các quốc gia hậu thuộc địa.
• Về mặt thực tiễn và chính sách (Policy & Practice): Cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác giám định, phân loại, bảo tồn và phát huy giá trị các bộ sưu tập mỹ thuật kháng chiến quốc gia; định hướng chiến lược xây dựng thương hiệu quốc gia cho mỹ thuật Việt Nam trên trường quốc tế.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 03 giới hạn nghiên cứu (Limitations):

1. Giới hạn tiếp cận tác phẩm gốc: Một số tác phẩm sáng tác tại chiến trường miền Nam giai đoạn 1954 - 1975 bị thất lạc, hư hại do chiến tranh hoặc nằm trong các bộ sưu tập tư nhân quốc tế chưa thể tiếp cận trực tiếp đầy đủ, phải khảo sát qua tư liệu ảnh chụp.
2. Phạm vi so sánh định lượng: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào phân tích định tính chuyên sâu; việc định lượng các sắc thái biểu cảm tạo hình qua công cụ xử lý thị giác số (Computer Vision / Digital Humanities) chưa được triển khai.
3. Độ phủ không gian: Khảo sát tập trung nhiều hơn vào các tác giả tiêu biểu xuất thân từ Trường Mỹ thuật Đông Dương và Mỹ thuật Yết Kiêu, phạm vi đối với các họa sĩ tự học trong các chiến khu địa phương cần được mở rộng thêm.

Chương trình nghiên cứu 5 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

• Ứng dụng công nghệ Nhân văn số (Digital Humanities) xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa 3D và lập bản đồ không gian thị giác hội họa kháng chiến 1945 - 1975.
• Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu đa phương diện giữa hội họa chiến tranh Việt Nam với các nền mỹ thuật khu vực Đông Nam Á, Mỹ Latinh và châu Phi cùng thời kỳ.
• Phân tích sự chuyển tiếp của yếu tố lãng mạn từ hội họa sang các thể loại điêu khắc, đồ họa tuyên truyền và nhiếp ảnh chiến tranh cách mạng.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Ảnh hưởng học thuật: Thiết lập một công trình nghiên cứu hệ thống, chuẩn mực cao, ước tính trở thành tài liệu trích dẫn cốt lõi (Core Citation) cho các luận án, luận văn chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật, Mỹ học, Văn hóa học tại Việt Nam.
• Chuyển đổi thực tiễn bảo tàng & thị trường: Cung cấp khung lý thuyết phục vụ công tác trưng bày chuyên đề tại các bảo tàng mỹ thuật; tạo hệ quy chiếu học thuật chuẩn xác hỗ trợ công tác định giá và giám định nghệ thuật thời kỳ Đông Dương - Kháng chiến trên thị trường quốc tế.
• Ảnh hưởng chính sách: Đóng góp luận cứ khoa học cho Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong việc xây dựng hồ sơ công nhận Bảo vật Quốc gia đối với các kiệt tác hội họa kháng chiến giai đoạn 1945 - 1975.
• Giá trị xã hội và quốc tế: Tôn vinh di sản tinh thần vô giá của dân tộc, quảng bá hình ảnh một Việt Nam kiên cường nhưng giàu lòng nhân văn và yêu chuộng hòa bình tới bạn bè quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng và hoàn thiện lý thuyết Hiện thực xã hội chủ nghĩa trong mỹ học phương Đông khi chứng minh YTLM không phải là sự thêm thắt ngoại cảnh mà là bản chất cấu thành của hiện thực cách mạng Việt Nam. Công trình đã chuẩn hóa định nghĩa YTLM trong mỹ thuật học và chỉ ra cơ chế chuyển hóa giữa "Lãng mạn chủ nghĩa" tiểu tư sản trước 1945 thành "Lãng mạn cách mạng" vị nhân sinh giai đoạn 1945 - 1975.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào?
So với cách tiếp cận mô tả lịch sử đơn thuần của Nguyễn Lương Tiểu Bạch (2005) hay tiếp cận tản mạn phê bình của Phan Cẩm Thượng (2015), luận án tiên phong thiết lập phương pháp phân tích tạo hình cấu trúc đa tầng kết hợp Iconology của Erwin Panofsky với phân tích Chronotope (không gian - thời gian nghệ thuật), bóc tách định lượng tỷ lệ chất liệu và chủ đề trên mẫu nghiên cứu 154 tác phẩm đại diện.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất rút ra từ dữ liệu là gì?
Đó là sự vắng bóng gần như tuyệt đối của các mô típ chết chóc, đổ nát trực diện trong các kiệt tác hội họa kháng chiến (chiếm chưa đầy 5% tổng số tác phẩm). Trái ngược với quy luật tâm lý thông thường nơi chiến tranh sản sinh ra hội họa bi kịch, các họa sĩ Việt Nam đã dùng chính hòa sắc tươi sáng, ánh sáng lung linh và không gian trữ tình để tạo nên sức mạnh đề kháng tinh thần trước sự tàn phá của bom đạn.

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp khả năng tái lập (Replication Protocol) không?
Có. Khung phân tích 4 bước (Bối cảnh -> Chủ đề -> Ngôn ngữ tạo hình -> Giá trị thẩm mỹ) cùng bảng tiêu chí mã hóa tác phẩm chi tiết trong phần phụ lục cho phép các nhà nghiên cứu độc lập có thể tái lập quy trình phân tích trên các tập dữ liệu mỹ thuật thời kỳ khác hoặc của các quốc gia khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Tập trung vào 3 trụ cột: (1) Số hóa và xây dựng Corpus thị giác hội họa cách mạng Đông Dương; (2) Xuất bản chuyên khảo quốc tế so sánh hội họa Hiện thực XHCN Việt Nam - Liên Xô - Trung Quốc; (3) Lý thuyết hóa sự kế thừa YTLM trong mỹ thuật đương đại Việt Nam thời kỳ Đổi mới và hội nhập.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và xác lập một cách toàn diện cơ sở lý luận, phương pháp luận mỹ thuật học về yếu tố lãng mạn trong hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng.
2. Chứng minh một cách khoa học rằng YTLM là phẩm chất thẩm mỹ chủ đạo, xuyên suốt, là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp Hiện thực xã hội chủ nghĩa với mỹ cảm và tâm hồn dân tộc Việt Nam.
3. Giải mã chi tiết 4 đặc trưng tạo hình then chốt: không gian nghệ thuật trữ tình hóa, hình tượng người lính - nghệ sĩ lạc quan, hòa sắc tươi sáng đượm chất thơ và việc phát huy tuyệt đối ưu thế của chất liệu dân tộc (Sơn mài, Lụa).
4. Khẳng định giá trị lịch sử - văn hóa bất hủ của nền hội họa kháng chiến: vừa là minh chứng lịch sử hào hùng, vừa là vũ khí tư tưởng sắc bén cổ vũ khối đại đoàn kết toàn dân giành thắng lợi trọn vẹn.
5. Định vị vững chắc bản sắc độc bản của hội họa Việt Nam trong dòng chảy mỹ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa toàn cầu thế kỷ XX.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới mẻ và cung cấp nguồn tư liệu học thuật nền tảng cho công tác nghiên cứu, đào tạo, bảo tồn và phát triển nền mỹ thuật Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu (7 trang), kết luận (4 trang). Phần nội dung của đề tài gồm ba chƣơng. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng (45 trang). Biểu hiện của yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng (55 trang).

Đặc điểm và giá trị nghệ thuật của các tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng có yếu tố lãng mạn (44 trang). Ngoài ra đề tài còn có: Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến đề tài luận án (1 trang), Tài liệu tham khảo (12 trang) và Phụ lục (48 trang). luan an 8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT HỘI HỌA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH CÁCH MẠNG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Lịch sử Mỹ thuật Việt Nam hiện đại, luôn tự hào về một kho tàng phong phú các tác phẩm hội họa, đặc biệt những tác phẩm phản ánh đề tài CTCM giai đoạn 1945 - 1975.

Những tác phẩm này là minh chứng lịch sử hào hùng trong thời kỳ CTCM và nền mỹ thuật Việt Nam. Hầu hết các tác phẩm hội họa phản ánh CTCM giai đoạn này YTLM đƣợc biểu hiện đậm nét và cô đọng ở cả nội dung và hình thức nghệ thuật, nó là sự kết tinh của nền mỹ thuật Đông - Tây, phƣơng pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa và tâm lý, văn hóa, nghệ thuật truyền thống của ngƣời Việt. Giai đoạn 1945 - 1975, những tác phẩm hội họa đƣợc trƣng bày đã có không ít lời khen ngợi ở cả trong và ngoài nƣớc. Nền nghệ thuật chân chính, nằm trong chính trị, ca ngợi Đảng, cách mạng, nêu cao tinh thần chiến đấu kiên cƣờng của dân tộc.

Giai đoạn này đánh dấu sự thay đổi quan điểm sáng tác của các họa sĩ, họ đã bắt nhịp cùng cuộc chiến tranh của đất nƣớc, tạo nên lịch sử chói lọi cho nền hội họa Việt Nam hiện đại. Qua tác phẩm cho thấy, hội họa về đề tài CTCM Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 không phản ánh trực diện cuộc chiến, mà các họa sĩ tiếp cận ở góc nhìn tế nhị, nhẹ nhàng, lãng mạn, tạo nên ý tứ sâu xa cho tác phẩm. Lịch sử nghiên cứu vấn đề đã chỉ ra, năm 1968, tác giả Peter Weiss là họa sĩ, nhà văn, nhà soạn kịch ngƣời Đức xuất bản cuốn Ghi chép về đời sống văn hóa ở nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Nxb Suhrkamp - Tây Đức, là tài liệu đầu tiên nhận xét tinh thần lãng mạn trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài CTCM qua màu sắc nghệ thuật. Sau này, ngày càng có nhiều công trình đánh giá về YTLM nhƣ khẳng định giá trị nghệ thuật của YTLM trong tác phẩm hội họa phản ánh đề tài CTCM Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975, cùng với nhận định, đánh giá tinh thần lạc quan, lãng mạn cách mạng trong tác phẩm.

Đây là nguồn tƣ liệu cần thiết khi nhìn nhận chân thực nền Mỹ thuật Việt Nam giai đoạn này, giúp NCS có định hƣớng đúng cho đề tài luận án. luan an 9 Các công trình nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam hiện đại nói chung và YTLM trong hội họa Việt Nam về đề tài CTCM nói riêng, đã có một số nghiên cứu tìm hiểu về lĩnh vực này, nhƣng chủ yếu mới chỉ ở bƣớc mô tả, đánh giá đơn lẻ mà chƣa trở thành công trình nghiên cứu chuyên biệt. Có thể chia thành hai nhóm sau. Nhóm tài liệu tìm hiểu hoàn cảnh lịch sử và nhân tố hình thành yếu tố lãng mạn Đây là nguồn tham khảo cần thiết, làm cơ sở nghiên cứu, tìm hiểu, phân tích những nhân tố hình thành YTLM trong tác phẩm hội họa về đề tài CTCM giai đoạn 1945 - 1975.

Cung cấp thông tin, luận điểm đến lãng mạn, xu hƣớng lãng mạn, kiểu sáng tác lãng mạn, những thành quả kiến thức nhất định, từ đó đƣa ra đánh giá khoa học, khách quan và tổng thể. Tài liệu giới thiệu khái quát về nghệ thuật tạo hình Việt Nam qua cuộc triển lãm 12 nƣớc xã hội chủ nghĩa ở Matxcơva vào tháng 12 năm 1958. Nội dung sách ca ngợi tinh thần chiến đấu của quân và dân Việt Nam đƣợc thể hiện trong tác phẩm: “Nền nghệ thuật mạnh vì nó trung thực, có tƣ tƣởng cao, tuyệt đối trung thành với sự nghiệp của nhân dân lao động và đƣợc quảng đại quần chúng ủng hộ, nền nghệ thuật đó góp phần quý giá, rực rỡ bản sắc dân tộc vào kho tàng hiện thực xã hội chủ nghĩa”, [163, tr.10], ngoài ra tài liệu giới thiệu nghệ thuật tạo hình Việt Nam bằng hình ảnh, đặc biệt có những tác phẩm trong tài liệu mà ở Bảo tàng trong nƣớc không có. Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô, Viện Triết học, Viện Lịch sử nghệ thuật (1961) xuất bản cuốn Nguyên lý Mỹ học Mác - Lênin - Tính nhân dân, tính giai cấp và tính Đảng trong nghệ thuật [147], tài liệu viết: Trong sự nghiệp phát triển làm giàu thêm nền văn hóa tinh thần của xã hội chủ nghĩa, văn học nghệ thuật giữ một vai trò quan trọng.

Văn học nghệ thuật đang tích cực góp phần vào việc hình thành con ngƣời của xã hội cộng sản chủ nghĩa. Không có nhiệm vụ nào vinh quang và cao cả hơn nhiệm vụ đang đặt ra trƣớc nền nghệ thuật của chúng ta - khắc ghi luan an 10 chiến công anh hùng của nhân dân một nƣớc đang xây dựng chủ nghĩa cộng sản [147, tr. Nhƣ vậy, song song với lực lƣợng vũ trang, những ngƣời trực tiếp chiến đấu trên khắp chiến trƣờng thì văn nghệ sĩ cũng đóng một vai trò quan trọng, họ dùng sức mạnh chiến đấu bằng ngòi bút, tƣ duy sáng tạo, bằng kiến thức đã đƣợc học để thể hiện tác phẩm, nhằm giáo dục chủ trƣơng cộng sản cho những ngƣời lính trên mọi mặt trận và ngƣời lao động, các tác phẩm nghệ thuật tuyên truyền, ca ngợi đạo đức cộng sản, phát triển nền văn hóa của nhiều dân tộc góp phần xây dựng Chủ nghĩa xã hội vững mạnh về mọi mặt. Cuốn Mỹ học tập 2B của G.

Toàn bộ sách viết về hình thức của nghệ thuật lãng mạn, là nguồn tài liệu bổ ích khi tìm hiểu sâu sắc về chủ nghĩa Lãng mạn trong quá trình phân tích nội dung và hình thức biểu hiện của nghệ thuật lãng mạn “Nghệ thuật lãng mạn phải biểu hiện không chỉ những cái nội dung bên trong mà cả những mặt sâu kín nhất của tâm hồn” [54, tr. Nhƣ vậy, hình thức diễn đạt của chủ nghĩa lãng mạn phải đƣợc cụ thể hóa thành hình tƣợng nghệ thuật, nó phản ánh ý tƣởng và nội dung sâu kín của tác phẩm. Đây là công trình lý luận khoa học nghiên cứu về hình thức và nội dung biểu hiện của chủ nghĩa lãng mạn, đƣa ra nguyên nhân, cách thức thể hiện tác phẩm, củng cố chắc chắn cơ sở lý luận, phƣơng pháp luận cho đề tài luận án. Năm 1979 Viện Mỹ thuật - Trƣờng Đại học Mỹ thuật Việt Nam dịch cuốn Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa và các truyền thống nghệ thuật của Vraum Noi.

Trong tài liệu viết, trƣớc khi có nền nghệ thuật Hiện thực xã hội chủ nghĩa, ở Nga đã xuất hiện Chủ nghĩa hiện thực vào thế kỷ XIX, về bản chất Chủ nghĩa hiện thực ở Nga là sự vƣợt qua những nguyên mẫu lý tƣởng hóa của Chủ nghĩa cổ điển và ý tƣợng trƣng của Chủ nghĩa lãng mạn. Nghĩa là Chủ nghĩa hiện thực ở Nga là sự kết hợp và phát triển của Chủ nghĩa cổ điển và lãng mạn vì vậy trong tác phẩm có nhiều tính thơ. Nền nghệ thuật Hiện thực xã hội chủ nghĩa là nguồn cách tân của các họa sĩ Hiện thực trƣớc sự biến chuyển xã hội vĩ đại xảy ra trong thế giới hiện tại, nảy sinh tƣ tƣởng mới đòi hỏi phải có những hình thức thể hiện mới tƣơng ứng với nội dung sâu sắc của nền nghệ thuật này. Họ là ngƣời đồng cảm với nhân dân, luan an 11 thể hiện trên nghệ thuật những chí hƣớng tình cảm của những ngƣời cùng thời.

Các họa sĩ Hiện thực xã hội chủ nghĩa vừa là ngƣời họa sĩ vừa là chiến sĩ đấu tranh cho lý tƣởng cộng sản, giúp đỡ nhân dân nhận thức chân lý, mục đích, ý nghĩa của cuộc sống, bằng sự sáng tạo chân thành của mình cổ vũ hàng triệu ngƣời đứng lên đấu tranh cho chủ nghĩa Cộng sản. Đó là một nền nghệ thuật thấm nhuần lý tƣởng công dân cao cả, niềm tin trong sáng về tình yêu đối với con ngƣời. Hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Nga đƣợc tài liệu phân tích chứng minh về nguồn gốc hình thành từ chủ nghĩa hiện thực và lý tƣởng của chủ nghĩa lãng mạn, mục đích đấu tranh cho lý tƣởng cộng sản bằng ngôn ngữ nghệ thuật. Nhân kỷ niệm lần thứ 15 năm thành lập Viện Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (1966 - 1981), tác giả Vƣơng Nhƣ Chiêm biên tập cuốn kỷ yếu Viện Bảo tàng Mỹ thuật, (1983).

Sách tập hợp những bài viết giới thiệu về bảo tàng trong 15 năm, trong đó có bài viết “Lịch sử mỹ thuật cận đại Việt Nam qua các tác phẩm trƣng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật” của tác giả Nguyễn Hải Yến, giới thiệu những tác phẩm hội họa trƣớc Cách mạng tháng 8, tác giả nhận xét: Giai đoạn 1930 - 1945 là giai đoạn phát triển cao nhất trong lịch sử mỹ thuật cận đại. Hai xu hƣớng sáng tác hiện thực và lãng mạn đã đƣợc các họa sĩ, phần lớn là sinh viên của trƣờng Mỹ thuật Đông Dƣơng thể hiện bằng nhiều chất liệu khác nhau và đã có những thành công đáng kể” [18, tr. 28] Bài viết nhắc đến xu hƣớng lãng mạn đƣợc các họa sĩ thể hiện trên tác phẩm, để bộc lộ rung cảm của trái tim trƣớc sự quyến rũ của cái đẹp, đây là luận điểm cần thiết khi phân tích sự chuyển biến của YTLM trong hội họa trƣớc năm 1945 vào những tác phẩm ở thời kỳ kháng chiến chống Pháp và Mĩ. Cuốn Việt Nam ở thế kỷ XX Nghệ thuật tạo hình và nghe nhìn từ 1925 đến nay, (1998), Hội đồng biên tập Bertrand De Hartingh, Michèle Lachowshy, Joel Benzakin, Ngô Phƣơng Lan, Lƣu Yên.