Tổng quan nghiên cứu

Quận Hoàng Mai hiện quản lý 78 di tích lịch sử - văn hóa, trong đó có 56 di tích đã được xếp hạng (gồm 36 di tích cấp quốc gia và 20 di tích cấp thành phố). Riêng địa bàn phường Hoàng Liệt sở hữu 10 di tích có giá trị văn hóa lâu đời. Nổi bật trong hệ thống di sản này là chùa Tứ Kỳ (tên chữ là Linh Tiên Tự), công trình tôn giáo khởi dựng trước năm 1689 và chính thức được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 65/QĐ-BT ngày 16/01/1995. Ngôi chùa lưu giữ nhiều di vật quý báu như bia đá thời Chính Hòa năm 1689 và chuông đồng niên hiệu Thiệu Trị năm 1841.

Trong bối cảnh quận Hoàng Mai đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 17,47%/năm và quy mô dân số vượt mức 365.000 người, công tác quản lý di tích đang đứng trước nhiều áp lực gay gắt. Quá trình đô thị hóa mạnh mẽ làm nảy sinh xung đột giữa yêu cầu bảo tồn nguyên trạng các yếu tố gốc và áp lực mở rộng không gian sinh hoạt tâm linh. Mặt khác, tình trạng xuống cấp cục bộ, nguy cơ xâm phạm mốc giới khoanh vùng bảo vệ và rủi ro thất thoát cổ vật đòi hỏi phải có cơ chế quản lý khoa học, đồng bộ.

Mục tiêu của luận văn là khảo sát toàn diện thực trạng công tác quản lý di tích kiến trúc nghệ thuật chùa Tứ Kỳ giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2018, đánh giá những thành tựu đạt được và nhận diện các bất cập hiện hữu. Từ việc phân tích nguyên nhân khách quan và chủ quan, công trình đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị văn hóa, góp phần giữ gìn không gian di sản, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản trị di sản văn hóa trong mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển do G. J. Ashworth khởi xướng từ những năm 1980. Quan điểm này nhấn mạnh di sản không phải là một thực thể đóng băng nguyên gốc từ quá khứ, mà là nguồn tài nguyên văn hóa cần được vận hành sống động trong đời sống xã hội đương đại. Đồng thời, nghiên cứu tiếp cận lý thuyết diễn ngôn di sản phê phán của học giả Laurajane Smith, nhìn nhận di sản là một tiến trình xã hội tạo ra ý nghĩa, bản sắc và sự cố kết cộng đồng thông qua sự tham gia tích cực của người dân.

Nghiên cứu tập trung vào 3 khái niệm nền tảng:

  • Quản lý nhà nước về di tích lịch sử - văn hóa: Sự tác động có định hướng của các cơ quan quản lý lên hệ thống di tích thông qua quy phạm pháp luật, quy hoạch, kiểm tra và bảo tồn theo quy định tại Điều 54 Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009).
  • Di tích kiến trúc nghệ thuật: Công trình kiến trúc và cảnh quan mang giá trị tiêu biểu về thẩm mỹ, kỹ thuật xây dựng và lịch sử tạo tác qua các thời kỳ.
  • Xã hội hóa hoạt động bảo tồn di sản: Cơ chế huy động nguồn lực tài chính, trí tuệ và công sức từ cộng đồng, tổ chức kinh tế và tôn giáo nhằm giảm tải ngân sách công.

Hệ thống quản lý được phân tích qua mô hình phân cấp 4 tầng: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội (cấp thành phố), Phòng Văn hóa và Thông tin quận Hoàng Mai (cấp quận), Ban Quản lý di tích phường Hoàng Liệt (cấp phường) và Tiểu ban quản lý di tích cùng Ban khánh tiết chùa Tứ Kỳ (cơ sở).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát điền dã thực địa trên diện tích toàn bộ khuôn viên chùa Tứ Kỳ. Tác giả tiến hành quan sát, ghi nhận thực trạng bảo tồn 100% các đơn nguyên kiến trúc (Cổng tam quan, Tiền đường, Thượng điện, Nhà Mẫu, Nhà Tổ) và thống kê hơn 30 pho tượng tròn, 3 cỗ thần vị thời Lê cùng chuông đồng cao 1,14m, đường kính 53cm.

Phương pháp phỏng vấn sâu định tính được thực hiện theo phương thức chọn mẫu có chủ đích với cỡ mẫu gồm 25 người. Nhóm đối tượng phỏng vấn bao gồm: 5 cán bộ quản lý văn hóa cấp quận và phường, 2 nhà sư trụ trì, 8 thành viên Ban khánh tiết, Tiểu ban quản lý di tích và 10 Phật tử cùng người dân địa phương. Lý do lựa chọn cỡ mẫu này nhằm thu thập đa chiều các góc nhìn từ chủ thể ban hành chính sách đến người trực tiếp thực thi và cộng đồng thụ hưởng.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu thứ cấp dựa trên hơn 30 văn bản quy phạm pháp luật, hồ sơ xếp hạng di tích năm 1995 và hệ thống báo cáo phát triển kinh tế - xã hội quận Hoàng Mai giai đoạn 2013-2017. Cách tiếp cận liên ngành giữa khoa học quản lý văn hóa, bảo tàng học và xã hội học giúp đảm bảo độ tin cậy và tính khách quan cho các kết luận khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tổ chức bộ máy quản lý di tích từng bước được hoàn thiện. Ủy ban nhân dân phường Hoàng Liệt đã ban hành Quyết định số 25/QĐ-UBND ngày 21/03/2016 kiện toàn Ban Quản lý di tích phường gồm 7 ủy viên do Phó Chủ tịch UBND phụ trách khối văn xã làm Trưởng ban. Tuy nhiên, 100% thành viên đều làm việc theo chế độ kiêm nhiệm, chưa có cán bộ chuyên môn sâu về bảo quản hiện vật bảo tàng.

Thứ hai, di tích lưu giữ khối lượng di vật có giá trị lịch sử nghệ thuật to lớn từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX. Chùa hiện bảo tồn nguyên vẹn tượng Quan Âm Nam Hải bằng gỗ với 17 đôi tay tỏa đều hai bên, 3 cỗ thần vị sơn son thếp vàng cao 58cm, rộng 30cm thời Lê và quả chuông đồng đúc năm 1841 thời vua Thiệu Trị. Dù vậy, công tác lập sổ bộ kiểm kê định kỳ và lập hồ sơ số hóa di vật hiện vẫn chưa được thực hiện đồng bộ.

Thứ ba, chùa Tứ Kỳ xây dựng thành công mô hình Thư viện Phật giáo (Cơ sở 2 của Trung tâm Diệu Pháp Âm) với quy mô hàng đầu thủ đô. Thư viện gồm 2 khu vực: khu chuyên sâu diện tích trên 50m2 và khu phổ thông tại bảo tháp, lưu trữ 2.148 đầu sách kinh tạng và hơn 500 đầu băng đĩa, phục vụ trên 5.000 lượt bạn đọc và thanh thiếu nhi mỗi năm.

Thứ tư, công tác huy động nguồn lực xã hội hóa đạt hiệu quả vượt bậc. Trong giai đoạn 2013-2018, nguồn kinh phí đóng góp từ nhân dân và khách thập phương chiếm tới 85% tổng vốn đầu tư tu bổ, tôn tạo các công trình phụ trợ, trong khi ngân sách nhà nước chỉ hỗ trợ 15% cho các hạng mục chống xuống cấp cấp thiết.

Thảo luận kết quả

Thực trạng quản lý tại chùa Tứ Kỳ phản ánh rõ tác động hai chiều của tốc độ đô thị hóa nhanh tại quận Hoàng Mai, nơi có doanh thu thương mại - dịch vụ năm 2013 đạt 2.632 tỷ đồng (tăng 19,12%). Kinh tế phát triển tạo nguồn lực xã hội hóa dồi dào nhưng cũng làm gia tăng sức ép về mặt bằng, trật tự giao thông và nguy cơ xâm phạm khu vực bảo vệ I và II theo Điều 32 Luật Di sản văn hóa.

Khi so sánh với các nghiên cứu quản lý di tích tại huyện Mê Linh (Hà Nội) hoặc huyện Yên Khánh (Ninh Bình), chùa Tứ Kỳ thể hiện tính đặc thù rõ nét: di tích vừa là cơ sở thờ tự tâm linh, vừa đóng vai trò như một trung tâm thông tin tư liệu Phật giáo thông qua hệ thống thư viện mở.

Dữ liệu nghiên cứu về cơ cấu kinh phí tu bổ có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ tròn so sánh tỷ trọng nguồn lực (85% xã hội hóa đối trọng với 15% ngân sách công). Đồng thời, một bảng ma trận phân công trách nhiệm giữa Ban quản lý phường và nhà sư trụ trì sẽ giúp minh bạch hóa quy trình phối hợp, khắc phục triệt để tình trạng chồng chéo quyền hạn trong vận hành di tích.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế điều hành và phân cấp quản lý. Phòng Văn hóa và Thông tin quận Hoàng Mai cùng UBND phường Hoàng Liệt cần phối hợp với nhà sư trụ trì ban hành Quy chế phối hợp nội bộ trước quý 2 năm 2019. Quy chế phải quy định rõ 100% trách nhiệm của từng chủ thể trong việc bảo vệ cổ vật, quản lý tiền công đức và duy trì an ninh trật tự.

Thứ hai, số hóa toàn diện hồ sơ khoa học di tích và hiện vật. Ban Quản lý Di tích Danh thắng Hà Nội và cơ quan văn hóa cấp quận cần chủ trì triển khai dự án lập hồ sơ tư liệu số cho hơn 30 pho tượng tròn, 3 cỗ thần vị thời Lê và chuông đồng Thiệu Trị năm 1841. Hoàn thành gắn mã QR thông tin di sản và thiết lập cơ sở dữ liệu số 3D trong giai đoạn 2019-2021 nhằm phục vụ tra cứu và phòng chống trộm cắp.

Thứ ba, chuẩn hóa năng lực đội ngũ nhân sự. Trung tâm Văn hóa Thông tin quận Hoàng Mai cần tổ chức định kỳ 02 khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm từ năm 2019 cho 100% ủy viên Ban quản lý di tích phường, Tiểu ban quản lý và Ban khánh tiết về kỹ năng bảo quản đồ gỗ sơn son thếp vàng, kỹ thuật phòng cháy chữa cháy và nghiệp vụ thuyết minh du lịch.

Thứ tư, mở rộng không gian và nâng cấp công năng Thư viện Phật giáo. Nhà chùa tiếp tục hợp tác với các trung tâm nghiên cứu để bổ sung từ 300 đến 500 đầu sách kinh tạng mỗi năm, mở rộng diện tích khu đọc sách vượt mức 50m2 hiện nay và phối hợp với 14 trường học trên địa bàn quận Hoàng Mai tổ chức các buổi sinh hoạt ngoại khóa định kỳ cho học sinh.

Thứ năm, tăng cường thanh tra và bảo vệ cảnh quan di tích. Đội Thanh tra Văn hóa quận Hoàng Mai cần phối hợp với lực lượng công an địa phương duy trì tần suất kiểm tra tối thiểu 04 lần/năm, kiên quyết xử lý các hành vi lấn chiếm mốc giới đất di tích và vi phạm trật tự xây dựng xung quanh khu vực bảo vệ I và II.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ quản lý nhà nước và công chức văn hóa: Luận văn cung cấp khung tham chiếu thực tiễn về việc thi hành Luật Di sản văn hóa, Nghị định số 98/2010/NĐ-CP và Nghị định số 70/2012/NĐ-CP tại địa bàn đang đô thị hóa nhanh, phục vụ công tác quản lý 78 di tích trên địa bàn quận Hoàng Mai và thành phố Hà Nội.
  • Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý văn hóa: Đề tài là nguồn tài liệu học thuật giá trị, cung cấp phương pháp tiếp cận liên ngành giữa lý thuyết bảo tồn hiện đại của G. J. Ashworth với thực tiễn bảo tồn kiến trúc nghệ thuật thời Lê - Nguyễn.
  • Ban quản lý di tích, ban khánh tiết và các nhà sư trụ trì: Tài liệu cung cấp cẩm nang thực hành về quy trình kiểm kê hiện vật, phương pháp huy động 85% nguồn vốn xã hội hóa minh bạch và mô hình tổ chức thư viện kinh sách với 2.148 đầu sách phục vụ cộng đồng.
  • Các đơn vị lữ hành và tổ chức phát triển du lịch văn hóa: Cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử, kiến trúc để xây dựng tuyến điểm du lịch tâm linh kết nối 10 di tích tiêu biểu tại phường Hoàng Liệt, tạo ra các sản phẩm du lịch trải nghiệm di sản văn hóa đặc sắc phía Nam thủ đô.

Câu hỏi thường gặp

Di tích chùa Tứ Kỳ sở hữu những giá trị kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu nào? Chùa Tứ Kỳ mang đậm phong cách kiến trúc nghệ thuật thời Nguyễn kết hợp dấu ấn thời Lê với kết cấu khung gỗ vì kèo chồng rường giá chiêng. Điện thờ Mẫu dựng năm 1935 chạm khắc tứ quý tùng cúc trúc mai tinh xảo. Chùa lưu giữ bia đá Chính Hòa năm 1689 và chuông đồng Thiệu Trị cao 1,14m năm 1841.

Thư viện Phật giáo tại chùa Tứ Kỳ có quy mô và cách thức tổ chức ra sao? Thư viện chùa Tứ Kỳ là cơ sở 2 của Trung tâm Diệu Pháp Âm, gồm khu chuyên sâu rộng trên 50m2 và khu phổ thông tại tòa bảo tháp. Nơi đây lưu trữ 2.148 đầu sách kinh văn cùng hơn 500 đầu đĩa giảng, phục vụ nghiên cứu và tìm hiểu Phật pháp miễn phí cho hàng ngàn độc giả mỗi năm.

Thách thức lớn nhất trong quản lý di tích chùa Tứ Kỳ giai đoạn 2013-2018 là gì? Thách thức lớn nhất là sức ép từ đô thị hóa tại quận Hoàng Mai với hơn 365.000 dân, dẫn đến nguy cơ xâm lấn không gian bảo vệ di tích. Thêm vào đó, 100% nhân sự ban quản lý cấp phường làm việc kiêm nhiệm, tạo nên điểm nghẽn lớn trong công tác bảo tồn chuyên sâu.

Nguồn kinh phí trùng tu di tích chùa Tứ Kỳ được huy động như thế nào? Kinh phí tu bổ chùa Tứ Kỳ giai đoạn 2013-2018 được thực hiện theo phương thức xã hội hóa sâu rộng. Nguồn công đức tự nguyện của nhân dân và Phật tử thập phương chiếm tới 85% tổng kinh phí thực hiện, trong khi ngân sách nhà nước hỗ trợ 15% cho các hạng mục bảo vệ cấp thiết.

Luận văn đề xuất giải pháp đột phá nào để nâng cao hiệu quả quản lý? Giải pháp đột phá là chuẩn hóa việc số hóa 100% hồ sơ di vật bằng mã QR và cơ sở dữ liệu 3D, kết hợp với việc tái cấu trúc quy chế phối hợp 4 cấp và mở rộng mô hình thư viện tôn giáo phục vụ giáo dục truyền thống cho học sinh 14 trường học trên địa bàn.

Kết luận

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý di tích kiến trúc nghệ thuật dựa trên quan điểm bảo tồn và phát triển hiện đại.
  • Đánh giá chân thực thực trạng quản lý cụm di tích chùa Tứ Kỳ trong mạng lưới 56 di tích được xếp hạng của quận Hoàng Mai.
  • Nhận diện giá trị độc đáo của hệ thống hiện vật thời Lê - Nguyễn cùng mô hình Thư viện Phật giáo lưu trữ 2.148 đầu sách kinh văn.
  • Chỉ rõ các hạn chế về cơ cấu nhân lực kiêm nhiệm 100% và áp lực đô thị hóa lên không gian khoanh vùng bảo vệ di tích.
  • Đề xuất 5 nhóm giải pháp quản trị đồng bộ, xác định lộ trình thực hiện từ năm 2018 đến năm 2025 với các chỉ số mục tiêu rõ ràng.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Phạm Việt Hùng là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu toàn diện về công tác quản lý di tích kiến trúc nghệ thuật chùa Tứ Kỳ. Nghiên cứu tạo tiền đề lý luận và thực tiễn vững chắc cho việc bảo tồn di sản trong môi trường đô thị hiện đại. Trong 12 tháng tới, các cơ quan quản lý cần ưu tiên triển khai số hóa hồ sơ hiện vật và kiện toàn quy chế phối hợp nội bộ. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cơ quan văn hóa hãy ứng dụng ngay những giải pháp từ luận văn để nâng cao hiệu quả quản trị và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc bền vững.