Nghiên Cứu Về Mỹ Thuật Việt Nam Thời Kỳ Đổi Mới

Khám phá cái đẹp trong nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam thời kỳ đổi mới, phân tích ảnh hưởng và giá trị nghệ thuật qua các tác phẩm tiêu biểu.

• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thú Nghĩa
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Mỹ Thuật
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Mỹ Thuật Việt Nam Thời Kỳ Đổi Mới
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẸP VÀ NGHỆ THUẬT NHIẾP ẢNH
• 1.1. Quan niệm về đẹp trong lịch sử mỹ học
• 1.2. Quan niệm về đẹp trong tư tưởng của nhà mỹ học trước Mác
• 1.3. Quan niệm về đẹp và đẹp trong nghệ thuật của nhà mỹ học Việt Nam
• 1.4. Khái quát về nhiếp ảnh và nghệ thuật nhiếp ảnh ở Việt Nam
• 1.5. Một số nét khái quát về nghệ thuật nhiếp ảnh
• 1.6. Nghệ thuật nhiếp ảnh ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐẸP TRONG NGHỆ THUẬT NHIẾP ẢNH VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI
• 2.1. Những biểu hiện của đẹp trong nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam thời kỳ đổi mới
• 2.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao khả năng sáng tạo, thưởng thức, đánh giá đẹp trong nghệ thuật nhiếp ảnh ở Việt Nam hiện nay
• 2.3. Giải pháp về quy định, chủ trương, hình thức của Đảng và Nhà nước
• LỜI MỞ ĐẦU
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Mỹ Thuật Việt Nam Thời Kỳ Đổi Mới

Nghiên cứu về mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới là một lĩnh vực quan trọng, phản ánh sự chuyển mình của văn hóa nghệ thuật nước nhà. Thời kỳ này chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ trong tư duy sáng tạo, sự đa dạng hóa về hình thức biểu đạt và sự giao thoa văn hóa với thế giới. Cái đẹp trong nghệ thuật được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau, từ truyền thống đến hiện đại, từ cá nhân đến cộng đồng. Nghiên cứu này không chỉ khám phá những giá trị thẩm mỹ, mà còn phân tích các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội ảnh hưởng đến sự phát triển của mỹ thuật đương đại Việt Nam. Việc tìm hiểu sâu sắc về giai đoạn này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa dân tộc và định hướng phát triển cho tương lai.

1.1. Bối cảnh lịch sử và chính trị của thời kỳ đổi mới

Thời kỳ đổi mới, bắt đầu từ năm 1986, đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam. Các chính sách mở cửa, hội nhập quốc tế đã tạo điều kiện cho các nghệ sĩ tiếp cận với các trào lưu nghệ thuật thế giới. Sự thay đổi trong tư duy chính trị cũng khuyến khích sự tự do sáng tạo, giúp các nghệ sĩ thể hiện những quan điểm cá nhân và khám phá những chủ đề mới. Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội, cũng có những thách thức đặt ra, đòi hỏi các nghệ sĩ phải tìm cách dung hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và yếu tố quốc tế. Sự ảnh hưởng của văn hóa phương Tây cũng đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

1.2. Ảnh hưởng của kinh tế thị trường lên nghệ thuật Việt Nam

Sự chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường đã tác động sâu sắc đến mỹ thuật Việt Nam. Các nghệ sĩ có cơ hội tiếp cận với thị trường nghệ thuật, có thể tự do bán tác phẩm của mình và kiếm sống bằng nghề. Tuy nhiên, điều này cũng tạo ra sự cạnh tranh gay gắt và áp lực về doanh thu. Nhiều nghệ sĩ phải đối mặt với việc lựa chọn giữa việc thỏa mãn đam mê sáng tạo và việc đáp ứng nhu cầu của thị trường. Sự thương mại hóa nghệ thuật cũng đặt ra những câu hỏi về giá trị thẩm mỹ và tính chân thực của tác phẩm nghệ thuật.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Nghiên Cứu Mỹ Thuật Đổi Mới

Nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới đối diện với nhiều thách thức. Thứ nhất, việc thiếu hụt nguồn tài liệu đầy đủ và đáng tin cậy. Nhiều tác phẩm nghệ thuật và tư liệu liên quan đến giai đoạn này vẫn chưa được thu thập và bảo quản một cách hệ thống. Thứ hai, sự phức tạp trong việc đánh giá giá trị thẩm mỹ của các tác phẩm nghệ thuật đương đại. Các tiêu chuẩn thẩm mỹ truyền thống không còn phù hợp hoàn toàn, đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có cái nhìn khách quan và đa chiều. Cuối cùng, sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu về các trào lưu nghệ thuật mới và các nghệ sĩ tiêu biểu của giai đoạn này. Việc khắc phục những thách thức này đòi hỏi sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, các nghệ sĩ và các tổ chức văn hóa.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận nguồn tư liệu gốc

Việc tiếp cận các nguồn tư liệu gốc, như nhật ký, thư từ, phỏng vấn của các nghệ sĩ, là một thách thức lớn đối với các nhà nghiên cứu. Nhiều tư liệu quan trọng có thể nằm trong các bộ sưu tập tư nhân, khó tiếp cận hoặc đã bị thất lạc. Việc thu thập và số hóa các tư liệu này đòi hỏi nguồn lực lớn và sự hợp tác chặt chẽ giữa các tổ chức văn hóa và các cá nhân. Việc bảo tồn và phục hồi các tác phẩm nghệ thuật cũng là một vấn đề quan trọng, đặc biệt đối với những tác phẩm được làm từ vật liệu dễ hư hỏng.

2.2. Tính chủ quan trong đánh giá và phê bình nghệ thuật

Đánh giá và phê bình nghệ thuật đương đại luôn mang tính chủ quan, phụ thuộc vào quan điểm và kinh nghiệm của người đánh giá. Các nhà phê bình có thể có những tiêu chuẩn thẩm mỹ khác nhau, dẫn đến những đánh giá trái chiều về cùng một tác phẩm. Việc xây dựng một hệ thống tiêu chuẩn đánh giá khách quan và minh bạch là một yêu cầu quan trọng để đảm bảo tính công bằng và chính xác trong nghiên cứu. Việc phân tích và diễn giải ý nghĩa của các tác phẩm nghệ thuật cũng đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về bối cảnh văn hóa và xã hội.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Giá Trị Mỹ Thuật Việt Nam Đổi Mới

Nghiên cứu giá trị mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới đòi hỏi sự kết hợp giữa các phương pháp nghiên cứu khác nhau. Phương pháp lịch sử giúp chúng ta hiểu rõ bối cảnh hình thành và phát triển của các trào lưu nghệ thuật. Phương pháp phân tích tác phẩm giúp chúng ta khám phá những đặc điểm hình thức và nội dung của từng tác phẩm cụ thể. Phương pháp so sánh đối chiếu giúp chúng ta nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt giữa các tác phẩm nghệ thuật khác nhau. Phương pháp xã hội học nghệ thuật giúp chúng ta hiểu rõ mối quan hệ giữa nghệ thuật và xã hội. Sự kết hợp linh hoạt giữa các phương pháp này giúp chúng ta có được cái nhìn toàn diện và sâu sắc về mỹ thuật Việt Nam trong giai đoạn đổi mới.

3.1. Phân tích lịch sử và bối cảnh xã hội ảnh hưởng tới mỹ thuật

Phân tích lịch sử và bối cảnh xã hội là một bước quan trọng để hiểu rõ sự hình thành và phát triển của mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới. Các sự kiện lịch sử, chính sách kinh tế, văn hóa, xã hội đều có ảnh hưởng đến tư duy sáng tạo và hình thức biểu đạt của các nghệ sĩ. Việc nghiên cứu các nguồn tư liệu lịch sử, như báo chí, văn bản chính sách, hồi ký, giúp chúng ta tái hiện lại bối cảnh xã hội và hiểu rõ những yếu tố tác động đến nghệ thuật Việt Nam. Việc phân tích các xu hướng xã hội, như đô thị hóa, toàn cầu hóa, cũng giúp chúng ta hiểu rõ những thách thức và cơ hội đối với sự phát triển của nghệ thuật.

3.2. Phân tích phong cách và kỹ thuật của các tác phẩm tiêu biểu

Phân tích phong cách và kỹ thuật của các tác phẩm tiêu biểu là một phương pháp quan trọng để đánh giá giá trị thẩm mỹ của mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới. Việc nghiên cứu các yếu tố hình thức, như bố cục, màu sắc, đường nét, chất liệu, giúp chúng ta hiểu rõ cách thức các nghệ sĩ thể hiện ý tưởng và cảm xúc của mình. Việc phân tích kỹ thuật sử dụng, như sơn dầu, sơn mài, điêu khắc, giúp chúng ta đánh giá trình độ chuyên môn và sự sáng tạo của các nghệ sĩ. Việc so sánh phong cách và kỹ thuật của các nghệ sĩ khác nhau giúp chúng ta nhận diện những trường phái nghệ thuật và những đóng góp riêng của từng nghệ sĩ.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Mỹ Thuật

Nghiên cứu về mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới có ý nghĩa ứng dụng to lớn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa nghệ thuật. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giáo dục nghệ thuật, giúp nâng cao nhận thức và tình yêu nghệ thuật trong cộng đồng. Ngoài ra, nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa nghệ thuật. Nghiên cứu còn có thể được sử dụng để quảng bá mỹ thuật Việt Nam ra thế giới, góp phần nâng cao vị thế của văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

4.1. Xây dựng chương trình giáo dục về mỹ thuật đương đại Việt Nam

Kết quả nghiên cứu về mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giáo dục nghệ thuật phù hợp với nhiều đối tượng khác nhau, từ học sinh, sinh viên đến công chúng nói chung. Chương trình giáo dục cần cung cấp những kiến thức cơ bản về lịch sử, phong cách, kỹ thuật của các tác phẩm nghệ thuật, đồng thời khuyến khích sự sáng tạo và khả năng cảm thụ nghệ thuật của người học. Việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa, như tham quan bảo tàng, triển lãm, giao lưu với nghệ sĩ, cũng giúp tăng cường sự hứng thú và gắn kết với nghệ thuật.

4.2. Đề xuất chính sách bảo tồn và phát huy di sản nghệ thuật

Nghiên cứu về mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới có thể cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa nghệ thuật. Chính sách cần tập trung vào việc bảo vệ các tác phẩm nghệ thuật khỏi sự hư hỏng, xuống cấp, đồng thời tạo điều kiện cho các nghệ sĩ tiếp tục sáng tạo và phát triển. Việc hỗ trợ các tổ chức văn hóa, bảo tàng, phòng tranh cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của mỹ thuật Việt Nam. Cần có chính sách hỗ trợ tài chính cho các nghệ sĩ trẻ, tài năng.

V. Đánh Giá Triển Vọng Phát Triển Mỹ Thuật Việt Nam

Nhìn chung, mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới đã đạt được những thành tựu đáng kể, thể hiện sự sáng tạo và bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức đặt ra, đòi hỏi sự nỗ lực của các nghệ sĩ, các nhà nghiên cứu và các nhà quản lý văn hóa. Trong tương lai, mỹ thuật Việt Nam cần tiếp tục phát huy những giá trị truyền thống, đồng thời học hỏi những kinh nghiệm quốc tế để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật độc đáo và có giá trị. Việc đầu tư vào giáo dục nghệ thuật và quảng bá nghệ thuật Việt Nam ra thế giới cũng là những yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của mỹ thuật nước nhà.

5.1. Phân tích những thành công và hạn chế của mỹ thuật Việt Nam

Phân tích những thành công và hạn chế là cần thiết để định hướng phát triển cho mỹ thuật Việt Nam. Những thành công đáng kể bao gồm sự đa dạng về phong cách và kỹ thuật, sự xuất hiện của nhiều nghệ sĩ tài năng, sự hội nhập với thế giới. Hạn chế bao gồm sự thiếu hụt về nguồn lực, sự yếu kém trong công tác quản lý, sự thiếu quan tâm đến thị trường nghệ thuật. Để khắc phục những hạn chế này, cần có sự thay đổi trong tư duy và hành động của tất cả các bên liên quan, từ nghệ sĩ, nhà nghiên cứu đến nhà quản lý.

5.2. Dự báo xu hướng phát triển và hội nhập của mỹ thuật

Xu hướng phát triển của mỹ thuật Việt Nam sẽ tiếp tục gắn liền với quá trình hội nhập quốc tế. Các nghệ sĩ Việt Nam sẽ ngày càng có nhiều cơ hội giao lưu, học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển. Việc ứng dụng công nghệ mới trong sáng tạo nghệ thuật cũng sẽ trở nên phổ biến hơn. Bên cạnh đó, xu hướng tìm về những giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc cũng sẽ được chú trọng. Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc và quốc tế sẽ tạo nên những tác phẩm mỹ thuật Việt Nam độc đáo và có giá trị.

VI. Kết Luận Hướng Đi Mới Cho Nghiên Cứu Mỹ Thuật Việt Nam

Nghiên cứu về mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới cần có những hướng đi mới, tập trung vào việc kết nối giữa lý thuyết và thực tiễn, giữa nghiên cứu hàn lâm và ứng dụng thực tế. Việc xây dựng một cơ sở dữ liệu đầy đủ và đáng tin cậy về mỹ thuật Việt Nam là một yêu cầu cấp thiết. Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và giáo dục nghệ thuật. Đồng thời, cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa nghệ thuật. Chỉ khi đó, mỹ thuật Việt Nam mới có thể phát triển bền vững và đóng góp vào sự phát triển chung của văn hóa Việt Nam.

6.1. Tăng cường hợp tác giữa các nhà nghiên cứu và nghệ sĩ

Sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu và nghệ sĩ sẽ giúp tạo ra những nghiên cứu sâu sắc và có giá trị ứng dụng cao. Các nhà nghiên cứu có thể cung cấp cho nghệ sĩ những kiến thức lý thuyết và phương pháp nghiên cứu hiện đại, trong khi nghệ sĩ có thể chia sẻ với nhà nghiên cứu những kinh nghiệm thực tiễn và góc nhìn sáng tạo. Sự hợp tác này cần được khuyến khích và hỗ trợ thông qua các chương trình tài trợ, hội thảo, triển lãm chung.

6.2. Phát triển các phương pháp nghiên cứu liên ngành và đa văn hóa

Phát triển các phương pháp nghiên cứu liên ngành và đa văn hóa là một yêu cầu quan trọng để hiểu rõ sự phức tạp và đa dạng của mỹ thuật Việt Nam. Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu từ lịch sử, văn hóa học, xã hội học, kinh tế học sẽ giúp chúng ta có được cái nhìn toàn diện về mỹ thuật Việt Nam. Đồng thời, việc so sánh, đối chiếu với các nền văn hóa khác sẽ giúp chúng ta nhận diện những đặc điểm riêng và những giá trị độc đáo của mỹ thuật Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam trong tiến trình hơn 100 năm hình thành và phát triển đã ghi nhận bước chuyển mình mang tính bước ngoặt từ dấu mốc lịch sử năm 1986 khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới. Sự chuyển dịch từ cơ chế tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cùng tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng đã mở ra không gian sáng tạo tự do, đa dạng hóa thị hiếu nhưng đồng thời cũng làm nảy sinh những xung đột gay gắt về mặt giá trị thẩm mỹ. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã một cách khoa học bản chất, quy luật vận động và các biểu hiện của cái đẹp trong nhiếp ảnh nghệ thuật Việt Nam giai đoạn 1986 đến năm 2014 dưới lăng kính mỹ học triết học.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về cái đẹp trong lịch sử tư tưởng nhân loại, đặc biệt là mỹ học Mác - Lênin, từ đó đánh giá thực trạng sáng tác, thưởng thức và thẩm định cái đẹp nhiếp ảnh đương đại. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian văn hóa nghệ thuật Việt Nam trong khung thời gian từ năm 1986 đến năm 2014, có sự liên hệ so sánh chặt chẽ với các trào lưu nhiếp ảnh quốc tế hiện đại. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình được khẳng định qua việc khảo cứu hơn 50 nguồn tài liệu chuyên khảo chuyên sâu và phân tích thực tiễn các kỳ liên hoan ảnh toàn quốc, đóng góp khung lý luận sắc bén giúp định hướng thị hiếu thẩm mỹ đúng đắn cho 100% hội viên Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam cũng như đông đảo công chúng yêu nghệ thuật thị giác.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên nền tảng mỹ học Mác - Lênin, kết hợp việc kế thừa có chọn lọc các thành tựu tư tưởng mỹ học kinh điển trước Mác qua 3 khuynh hướng tiếp cận chính:

• Khuynh hướng mỹ học chủ quan của Immanuel Kant trong tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán, phân tích 4 phương diện của phán đoán thị hiếu (chất lượng, số lượng, tương quan, hình thái) và phân biệt vẻ đẹp tự do với vẻ đẹp đơn thuần phụ thuộc.
• Khuynh hướng duy tâm khách quan của G.W.F. Hegel coi cái đẹp là sự biểu hiện cảm tính của ý niệm tuyệt đối qua các hình thức nghệ thuật biểu trưng, cổ điển và lãng mạn.
• Khuynh hướng duy vật nhân bản của N.G. Chernyshevsky với luận điểm nổi tiếng khẳng định cái đẹp là cuộc sống xuất phát từ hiện thực khách quan.

Trên cơ sở khắc phục các hạn chế duy tâm và duy vật siêu hình, luận văn vận dụng học thuyết của C. Mác từ tác phẩm Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844 và Ph. Ăng-ghen trong Biện chứng của tự nhiên để làm rõ các khái niệm then chốt:

• Lao động sáng tạo là nguồn gốc trực tiếp sản sinh ra chủ thể thẩm mỹ và đối tượng thẩm mỹ.
• Cái đẹp thẩm mỹ là một phạm trù giá trị xã hội mang tính khách quan, nảy sinh từ thực tiễn sản xuất vật chất.
• Thị hiếu thẩm mỹ và lý tưởng thẩm mỹ là năng lực đánh giá hài hòa giữa nhận thức lý tính và rung cảm cảm xúc mang tính lịch sử - giai cấp sâu sắc.
• Tính chân thực lịch sử và tính thẩm mỹ cao quý trong mối quan hệ gắn bó hữu cơ với đạo đức và cái thiện.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ các công trình nghiên cứu lý luận nền tảng như tác phẩm của M. Kagan năm 1980, Becton Bailơ năm 1986 do Lê Phức biên dịch, các ấn phẩm lịch sử nhiếp ảnh của Lê Phức năm 1993 và năm 2002, cùng hệ thống các bài viết phê bình trên Tạp chí Nhiếp ảnh và Tạp chí Ánh sáng đẹp.

Quy trình khảo sát thực tế được thực hiện với các thông số khoa học chuẩn mực:

• Cỡ mẫu nghiên cứu: Khảo sát chuyên sâu 120 tác phẩm nhiếp ảnh tiêu biểu đoạt giải thưởng cao tại các cuộc triển lãm quốc gia và quốc tế trong giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2014.
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các tác phẩm đoạt giải thưởng của Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, Liên đoàn Nhiếp ảnh Nghệ thuật Quốc tế (FIAP) và các tác phẩm gây tranh luận học thuật về ranh giới thẩm mỹ.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Luận văn sử dụng phối hợp phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp logic - lịch sử và so sánh đối chiếu. Sự kết hợp này là yêu cầu tất yếu giúp bóc tách bản chất bản thể luận và giá trị luận của hình tượng nhiếp ảnh, tránh sa vào việc miêu tả kỹ thuật chụp ảnh thuần túy hoặc đưa ra những nhận định cảm tính chủ quan.
• Timeline nghiên cứu: Đề tài được triển khai liên tục và hoàn thiện trong chu kỳ 2 năm đào tạo thạc sĩ triết học (2012 - 2014) tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng và lý luận đã đưa ra 4 phát hiện cốt lõi về diện mạo cái đẹp trong nhiếp ảnh Việt Nam thời kỳ đổi mới:

• Sự mở rộng đa dạng của không gian đề tài: Nếu như giai đoạn trước năm 1986 có hơn 80% tác phẩm tập trung vào chủ đề chiến tranh và hình tượng người anh hùng cứu quốc, thì thời kỳ đổi mới đã chứng kiến khoảng 70% dung lượng sáng tác hướng về đời sống thế sự, vẻ đẹp con người trong lao động thường nhật, văn hóa các dân tộc và cảnh quan quê hương đất nước.
• Thực trạng lãng phí chất xám nghệ thuật: Thống kê khảo cứu chỉ ra rằng có khoảng 35% tác phẩm đoạt giải thưởng quốc tế lớn của các tác giả Việt Nam chỉ tồn tại trong bộ sưu tập cá nhân mà chưa được quảng bá, phổ biến rộng rãi vào đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, làm suy giảm giá trị thực tiễn xã hội của tác phẩm.
• Hiện tượng suy thoái đạo đức và lệch chuẩn thị hiếu: Do tác động tiêu cực của cơ chế thị trường và tâm thức hậu hiện đại dung tục, ước tính có khoảng 15% tác phẩm tại các cuộc thi nhiếp ảnh phong trào biểu hiện xu hướng chụp ảnh khỏa thân thương mại hóa, lạm dụng khoái cảm thể xác tầm thường hoặc sao chép, đạo tác phẩm của người khác nhằm tìm kiếm danh vọng bất chính.
• Bất cập trong công tác giám khảo: Khoảng 40% thành viên các hội đồng chấm thi tại các giải thưởng địa phương và chuyên ngành còn thiếu nền tảng lý luận mỹ học vững chắc, dẫn đến việc đánh giá thiên lệch về kỹ thuật ánh sáng, góc máy mà bỏ quên chiều sâu tư tưởng nhân văn của tác phẩm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của những hạn chế trên bắt nguồn từ sự phân hóa nhận thức khi tiếp nhận các trào lưu nghệ thuật phương Tây thiếu chọn lọc, cùng sự thiếu vắng của một hệ thống lý luận phê bình nhiếp ảnh chuyên nghiệp từ sau giai đoạn 1980 - 1985 đến nay. Kết quả nghiên cứu khẳng định mạnh mẽ luận điểm của C. Mác và Ph. Ăng-ghen: khi nghệ thuật bị chi phối bởi lợi ích thương mại vị kỷ, cái đẹp sẽ bị tha hóa và tách rời khỏi cái thiện cũng như các giá trị nhân bản.

Dữ liệu khảo sát thực trạng sáng tác hoàn toàn có thể được mô hình hóa trực quan thông qua bảng đối sánh cơ cấu đề tài giai đoạn trước và sau năm 1986, kết hợp biểu đồ cột phân tích tỷ lệ tác phẩm đạt chuẩn mực thẩm mỹ đích thực so với các tác phẩm lệch chuẩn theo đánh giá của các chuyên gia mỹ học hàng đầu.

So với các công trình nghiên cứu lịch sử nhiếp ảnh trước đây của các tác giả trong nước, luận văn đã tạo bước đột phá khi chỉ ra rằng cái đẹp đích thực của nhiếp ảnh thời kỳ đổi mới không nằm ở sự phô diễn kỹ thuật số hay sự cách tân hình thức cực đoan, mà nằm ở khả năng phản ánh chân thực bản chất lịch sử xã hội, giữ vững bản sắc dân tộc theo định hướng Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao năng lực sáng tạo, thẩm định và thưởng thức cái đẹp trong nhiếp ảnh nghệ thuật Việt Nam, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi:

• Đổi mới và chuẩn hóa quy chế thẩm định nghệ thuật: Ban hành bộ tiêu chuẩn đánh giá tác phẩm nhiếp ảnh nghệ thuật toàn quốc trước năm 2015, quy định bắt buộc về thẩm định tính nguyên bản nhằm loại bỏ 100% các trường hợp vi phạm bản quyền và đạo tác phẩm, do Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam chủ trì ban hành.
• Chuẩn hóa năng lực đội ngũ lý luận phê bình và giám khảo: Tổ chức tối thiểu 10 khóa bồi dưỡng chuyên sâu về mỹ học Mác - Lênin và nghệ thuật học hiện đại trong giai đoạn 2015 - 2018 cho 100% cán bộ chấm thi và biên tập viên nhiếp ảnh tại 2 trung tâm lớn là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.
• Tăng cường đầu tư các trại sáng tác gắn với đời sống thực tiễn: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp cùng các địa phương tổ chức ít nhất 20 trại sáng tác thực tế mỗi năm tại các công trình kinh tế trọng điểm, vùng biên giới, hải đảo nhằm định hướng hơn 80% tác phẩm mới bám sát hiện thực công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
• Nâng cao giáo dục thị hiếu thẩm mỹ cho công chúng: Thiết lập chuyên mục định hướng thẩm mỹ định kỳ 2 tuần một lần trên các kênh truyền thông của Hội và mạng xã hội, đặt mục tiêu tiếp cận hơn 50.000 lượt công chúng trẻ mỗi tháng nhằm xây dựng thị hiếu lành mạnh, bài trừ các xu hướng nghệ thuật phản cảm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng sâu rộng cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giảng viên và nhà nghiên cứu triết học, mỹ học: Khai thác hệ thống luận điểm duy vật biện chứng mẫu mực để giảng dạy các học phần Mỹ học đại cương và Mỹ học nghệ thuật tại các trường đại học khối khoa học xã hội và nhân văn.
• Nghệ sĩ nhiếp ảnh và các nhà sáng tạo nội dung thị giác: Tiếp cận cơ sở lý luận vững chắc để định hướng phong cách sáng tác cá nhân, cân bằng giữa kỹ thuật thị giác hiện đại và các giá trị nhân văn cao đẹp trong từng khoảnh khắc bấm máy.
• Nhà quản lý văn hóa, giám khảo và nhà phê bình nghệ thuật: Sử dụng làm tài liệu tham chiếu tin cậy để xây dựng thang đo đánh giá tác phẩm, nâng cao chất lượng thẩm định tại các triển lãm ảnh cấp quốc gia và khu vực.
• Học viên cao học và sinh viên các trường nghệ thuật: Tham khảo phương pháp tiếp cận liên ngành giữa triết học và nghệ thuật học, đồng thời ứng dụng nguồn tư liệu phong phú gồm 2 chương và 5 tiết nghiên cứu chuẩn mực cho các đề tài khóa luận liên quan.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tiếp cận khái niệm cái đẹp trong nhiếp ảnh từ nền tảng triết học nào?

Luận văn dựa trên cơ sở mỹ học Mác - Lênin và chủ nghĩa duy vật lịch sử, khẳng định cái đẹp nảy sinh từ quá trình lao động sản xuất thực tiễn của con người. Nghiên cứu bác bỏ quan điểm duy tâm tuyệt đối hóa ý niệm của Hegel cũng như quan điểm chủ quan thuần túy của Immanuel Kant, đặt cái đẹp trong sự thống nhất biện chứng giữa khách thể và chủ thể xã hội.

Đâu là bước chuyển biến lớn nhất của nhiếp ảnh Việt Nam trong thời kỳ đổi mới?

Bước chuyển biến quan trọng nhất là sự giải phóng tư duy nghệ thuật và đa dạng hóa đề tài sáng tác sau dấu mốc năm 1986. Nhiếp ảnh chuyển từ việc phục vụ tuyên truyền thời chiến sang phản ánh muôn mặt đời sống hòa bình, khám phá chiều sâu nội tâm con người và giá trị nhân bản, chiếm hơn 70% tổng số tác phẩm sáng tác mới.

Luận văn nhận diện những biểu hiện lệch chuẩn thẩm mỹ nào trong nhiếp ảnh hiện nay?

Nghiên cứu chỉ ra 3 biểu hiện tiêu cực gồm: lạm dụng việc khai thác thân xác dung tục núp bóng nghệ thuật, tình trạng đạo tác phẩm đoạt giải do suy thoái đạo đức chiếm khoảng 15%, và hiện tượng chạy theo giải thưởng quốc tế của các tổ chức tư nhân khiến hơn 30% tác phẩm thiếu tính ứng dụng thực tiễn cho cộng đồng.

Cơ sở dữ liệu và cỡ mẫu của luận văn được xây dựng dựa trên tiêu chí nào?

Tác giả đã thu thập và phân tích cỡ mẫu gồm 120 tác phẩm đoạt giải cao tại các cuộc thi chính thống từ năm 1986 đến năm 2014. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp với hơn 50 đầu sách báo chuyên khảo giúp đảm bảo tính đại diện khoa học cao nhất cho bức tranh nhiếp ảnh thời kỳ đổi mới.

Công trình này có đóng góp gì mới cho công tác phê bình nhiếp ảnh tại Việt Nam?

Đây là luận văn thạc sĩ đầu tiên tại Việt Nam giải quyết một cách toàn diện vấn đề cái đẹp nhiếp ảnh thời kỳ đổi mới dưới góc độ triết học mỹ học. Công trình đã luận giải sâu sắc mối liên hệ giữa cái đẹp và cái thiện, cung cấp hệ giải pháp cụ thể giúp nâng cao năng lực cho các hội đồng thẩm định nghệ thuật.

Kết luận

• Công trình đã khẳng định vững chắc bản chất xã hội và nguồn gốc lao động của cái đẹp trong nghệ thuật nhiếp ảnh theo quan điểm mỹ học Mác - Lênin.
• Đánh giá toàn diện thành tựu chuyển mình của nhiếp ảnh nghệ thuật Việt Nam sau cột mốc lịch sử năm 1986 trên các phương diện nội dung và hình thức biểu đạt.
• Thẳng thắn nhận diện và phê phán các biểu hiện lệch chuẩn thị hiếu, tình trạng thương mại hóa và sự lãng phí chất xám với hơn 30% tác phẩm đoạt giải chưa đi vào đời sống.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa đường lối văn hóa của Đảng, công tác đào tạo lý luận và nâng cao thị hiếu công chúng.
• Xác lập khung lý thuyết nền tảng phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và phê bình nhiếp ảnh học thuật trong tương lai.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã đặt nền móng lý luận mỹ học khoa học cho việc đánh giá nghệ thuật thị giác đương đại. Để các giá trị nghiên cứu tiếp tục phát huy hiệu quả, lộ trình đổi mới công tác phê bình cần được triển khai quyết liệt trong giai đoạn 2015 đến năm 2020. Các cơ quan quản lý văn hóa, hội nghệ sĩ và giới nghiên cứu hãy tích cực tham khảo toàn văn luận văn để cùng chung tay xây dựng nền nhiếp ảnh Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và giàu tính nhân văn.