Nghiên Cứu Yếu Tố Truyền Thống Trong Nghệ Thuật Sắp Đặt Việt Nam Giai Đoạn 1995-2018

Khám phá yếu tố truyền thống trong nghệ thuật sắp đặt Việt Nam giai đoạn 1995-2018, phân tích ảnh hưởng và sự phát triển của nghệ thuật.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Đức
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Anh Vân
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử mỹ thuật
• Đề tài: Yếu Tố Truyền Thống Trong Nghệ Thuật Sắp Đặt Việt Nam Giai Đoạn 1995 - 2018
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT SẮP ĐẶT VIỆT NAM
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước
• 1.4. Đánh giá chung
• 1.5. Lý thuyết nghiên cứu và luận điểm khoa học
• 1.6. Khái quát về Nghệ thuật Sắp đặt Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: BIỂU HIỆN YẾU TỐ TRUYỀN THỐNG TRONG NGHỆ THUẬT SẮP ĐẶT VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1995 - 2018
• 2.1. Biểu hiện yếu tố truyền thống qua hình thức tác phẩm
• 2.2. Yếu tố truyền thống qua tạo hình, trang trí
• 2.3. Yếu tố truyền thống qua không gian di sản
• 2.4. Yếu tố chất liệu bản địa
• 2.5. Biểu hiện yếu tố truyền thống qua chủ đề tác phẩm
• 2.6. Yếu tố truyền thống qua chủ đề văn hóa, tín ngưỡng
• 2.7. Yếu tố truyền thống qua chủ đề ký ức
• 2.8. Yếu tố truyền thống qua chủ đề phản biện xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT CỦA TÁC PHẨM SẮP ĐẶT VIỆT NAM CÓ YẾU TỐ TRUYỀN THỐNG GIAI ĐOẠN 1995 - 2018
• 3.1. Đặc điểm nghệ thuật
• 3.2. Tính tượng trưng, ước lệ
• 3.3. Tính biểu cảm dân gian
• 3.4. Tính xung đột giữa truyền thống với hiện đại
• 3.5. Giá trị nghệ thuật
• 3.6. Đa dạng biểu đạt qua hình thức và chủ đề tác phẩm
• 3.7. Mở rộng ranh giới thẩm mỹ
• 3.8. Định vị Nghệ thuật Sắp đặt
• 3.9. Luận bàn về vai trò, giá trị và xu hướng tiếp cận truyền thống
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu cơ sở lý luận và khái quát về Nghệ thuật Sắp đặt Việt Nam

Nghệ thuật Sắp đặt (Installation Art) đã trở thành một phần quan trọng trong bức tranh nghệ thuật đương đại Việt Nam từ những năm 1990. Yếu tố truyền thống trong nghệ thuật này không chỉ thể hiện qua hình thức mà còn qua nội dung, phản ánh sâu sắc văn hóa và lịch sử của dân tộc. Nghiên cứu cho thấy, mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về nghệ thuật đương đại, nhưng chưa có nhiều tài liệu chuyên sâu về nghệ thuật sắp đặt tại Việt Nam. Các tác phẩm thường mang tính chất đơn lẻ, thiếu sự hệ thống và tổng quát. Điều này tạo ra một khoảng trống nghiên cứu cần được lấp đầy. Các yếu tố như tạo hình, chất liệu bản địa và không gian di sản đã được nhận diện là những thành tố quan trọng trong việc thể hiện yếu tố văn hóa trong nghệ thuật sắp đặt. Những nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào khía cạnh hình thức, trong khi nội dung và ý nghĩa sâu xa của tác phẩm vẫn chưa được khai thác đầy đủ.

1.1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước

Tình hình nghiên cứu về nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam còn khá hạn chế. Các công trình chủ yếu tập trung vào việc giới thiệu nghệ thuật đương đại mà không đi sâu vào yếu tố truyền thống. Một số bài viết đã chỉ ra rằng, nghệ thuật Việt Nam đang trong quá trình tiếp nhận và phát triển, nhưng vẫn còn thiếu những nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật sắp đặt. Các hội thảo khoa học đã được tổ chức, nhưng nội dung vẫn chưa đủ để làm rõ các vấn đề liên quan đến yếu tố văn hóa trong nghệ thuật này. Một số tác giả đã chỉ ra rằng, nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam thường chú trọng đến hình thức mà chưa khai thác được ý nghĩa nội dung sâu sắc, điều này cần được cải thiện trong các nghiên cứu tiếp theo.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước

Nghiên cứu về nghệ thuật sắp đặt ở nước ngoài đã có những bước tiến đáng kể, với nhiều công trình phân tích sâu sắc về yếu tố truyền thống và hiện đại. Các tác giả quốc tế đã chỉ ra rằng, nghệ thuật sắp đặt không chỉ là một hình thức nghệ thuật mới mà còn là một phương tiện để phản ánh các vấn đề xã hội, văn hóa. Những nghiên cứu này đã mở ra hướng đi mới cho các nghệ sĩ Việt Nam trong việc kết hợp giữa yếu tố truyền thống và hiện đại. Tuy nhiên, việc áp dụng các lý thuyết này vào thực tiễn nghệ thuật Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc nhận diện và phát huy yếu tố văn hóa trong các tác phẩm nghệ thuật.

II. Biểu hiện yếu tố truyền thống trong Nghệ thuật Sắp đặt Việt Nam giai đoạn 1995 2018

Giai đoạn 1995 - 2018 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của nghệ thuật sắp đặt tại Việt Nam, với sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại. Các tác phẩm nghệ thuật không chỉ đơn thuần là sự sắp đặt vật thể mà còn mang trong mình những thông điệp sâu sắc về văn hóa, lịch sử và xã hội. Yếu tố truyền thống được thể hiện qua nhiều khía cạnh, từ hình thức đến nội dung. Các nghệ sĩ đã khéo léo sử dụng chất liệu bản địa, tạo hình và không gian di sản để làm nổi bật bản sắc văn hóa Việt Nam. Điều này không chỉ giúp tác phẩm trở nên độc đáo mà còn tạo ra sự kết nối mạnh mẽ với người xem. Nhiều tác phẩm đã thể hiện rõ nét chủ đề văn hóa, tín ngưỡng và ký ức, phản ánh những giá trị văn hóa đặc trưng của dân tộc.

2.1. Yếu tố truyền thống qua hình thức tác phẩm

Hình thức của các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt Việt Nam giai đoạn này thường mang đậm dấu ấn của yếu tố văn hóa truyền thống. Các nghệ sĩ đã sử dụng nhiều chất liệu khác nhau, từ gốm, gỗ đến các vật liệu hiện đại, để tạo ra những tác phẩm độc đáo. Sự kết hợp này không chỉ thể hiện tính sáng tạo mà còn phản ánh sự giao thoa giữa nghệ thuật truyền thống và hiện đại. Nhiều tác phẩm đã sử dụng hình thức trang trí dân gian, tạo nên sự gần gũi và thân thuộc với người xem. Điều này cho thấy, nghệ thuật sắp đặt không chỉ là một hình thức nghệ thuật mới mà còn là một phương tiện để bảo tồn và phát huy yếu tố văn hóa của dân tộc.

2.2. Yếu tố truyền thống qua chủ đề tác phẩm

Chủ đề của các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt trong giai đoạn này thường xoay quanh các vấn đề văn hóa, tín ngưỡng và ký ức. Các nghệ sĩ đã khéo léo lồng ghép những câu chuyện dân gian, truyền thuyết và ký ức lịch sử vào trong tác phẩm của mình. Điều này không chỉ giúp tác phẩm trở nên phong phú mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc với người xem. Nhiều tác phẩm đã thể hiện rõ nét sự phản biện xã hội, thể hiện quan điểm của nghệ sĩ về những vấn đề nóng bỏng trong xã hội hiện đại. Qua đó, nghệ thuật sắp đặt đã trở thành một phương tiện mạnh mẽ để phản ánh và phê phán những biến động của xã hội, đồng thời khẳng định giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

III. Đặc điểm và giá trị nghệ thuật của tác phẩm Sắp đặt Việt Nam có yếu tố truyền thống giai đoạn 1995 2018

Các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt Việt Nam giai đoạn 1995 - 2018 không chỉ mang tính chất nghệ thuật mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc. Đặc điểm nghệ thuật của các tác phẩm này thường thể hiện qua tính tượng trưng, ước lệ và tính biểu cảm dân gian. Những yếu tố này không chỉ giúp tác phẩm trở nên độc đáo mà còn tạo ra sự kết nối mạnh mẽ với người xem. Yếu tố truyền thống được thể hiện rõ nét qua các chủ đề và hình thức, tạo nên một bức tranh đa dạng về nghệ thuật. Giá trị nghệ thuật của các tác phẩm này không chỉ nằm ở hình thức mà còn ở nội dung, phản ánh những vấn đề xã hội và văn hóa hiện đại.

3.1. Đặc điểm nghệ thuật

Đặc điểm nghệ thuật của nghệ thuật sắp đặt Việt Nam giai đoạn này thường mang tính tượng trưng và ước lệ. Các nghệ sĩ đã sử dụng những hình ảnh, biểu tượng để truyền tải thông điệp sâu sắc về văn hóa và xã hội. Tính biểu cảm dân gian cũng được thể hiện rõ nét, tạo nên sự gần gũi và thân thuộc với người xem. Điều này cho thấy, nghệ thuật sắp đặt không chỉ là một hình thức nghệ thuật mới mà còn là một phương tiện để bảo tồn và phát huy yếu tố văn hóa của dân tộc.

3.2. Giá trị nghệ thuật

Giá trị nghệ thuật của các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt Việt Nam giai đoạn này không chỉ nằm ở hình thức mà còn ở nội dung. Các tác phẩm đã thể hiện rõ nét sự đa dạng trong biểu đạt, mở rộng ranh giới thẩm mỹ và định vị nghệ thuật sắp đặt trong bối cảnh nghệ thuật đương đại. Nhiều tác phẩm đã đạt được giải thưởng trong nước và quốc tế, khẳng định giá trị nghệ thuật và văn hóa của nghệ thuật sắp đặt Việt Nam. Qua đó, nghệ thuật sắp đặt đã trở thành một phương tiện mạnh mẽ để phản ánh và phê phán những biến động của xã hội, đồng thời khẳng định giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự giao lưu và hội nhập quốc tế từ công cuộc Đổi mới (1986) và bình thường hóa quan hệ ngoại giao (1994–1995) đã mở đường cho các loại hình nghệ thuật đương đại phương Tây thâm nhập vào đời sống mỹ thuật Việt Nam. Trong đó, Nghệ thuật Sắp đặt (Installation Art) nổi lên như một phương tiện biểu đạt đa chiều, phá vỡ giới hạn hai chiều truyền thống của hội họa giá vẽ và điêu khắc tượng khối để tổ chức không gian ba chiều trong thời gian thực. Tuy nhiên, thay vì sao chép hoàn toàn mô thức duy lý, giải thiêng và hoài nghi cực đoan của chủ nghĩa hậu hiện đại phương Tây, Nghệ thuật Sắp đặt Việt Nam (NTSĐVN) đã nhanh chóng nội địa hóa thông qua việc dung nạp các yếu tố truyền thống (YTTT). Luận án tiến sĩ Nghệ thuật học với đề tài "Yếu tố truyền thống trong nghệ thuật sắp đặt Việt Nam giai đoạn 1995 - 2018" do nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Đức thực hiện tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử mỹ thuật, Mã số: 9210101; Người hướng dẫn khoa học: PGS. Lê Anh Vân) là công trình nghiên cứu tiên phong, hệ thống hóa toàn diện mối quan hệ giữa mỹ cảm cổ truyền và ngôn ngữ đương đại.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng "lý luận tụt hậu so với thực tiễn sáng tác". Trong khi các nghệ sĩ thực hành đã đạt được nhiều thành tựu và giải thưởng trong nước lẫn quốc tế, các cơ sở đào tạo và giới lý luận mỹ thuật trong nước vẫn thiếu vắng một hệ thống lý thuyết chuẩn mực về Nghệ thuật Sắp đặt có lồng ghép yếu tố bản địa. Các nghiên cứu trước đó của Natalia Kraevskaia (2005), Bùi Như Hương – Trần Hậu Tuấn (2008, 2013), hay Vũ Huy Thông (2012) chủ yếu dừng lại ở mức độ khảo sát hiện tượng đơn lẻ, tường thuật lịch sử sự kiện hoặc xem xét mỹ cảm truyền thống dưới góc độ thẩm mỹ học thuần túy mà chưa xây dựng được một khung lý thuyết tiếp biến văn hóa và ký hiệu học hoàn chỉnh.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Làm thế nào để nhận biết và phân loại YTTT trong NTSĐVN giai đoạn 1995 - 2018 thông qua hình thức tạo hình và chủ đề tác phẩm?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Việc tích hợp các YTTT tạo ra những đặc điểm thẩm mỹ và giá trị nghệ thuật đặc thù nào cho NTSĐVN?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Xu hướng tiếp cận và khai thác YTTT của NTSĐVN trong tương lai sẽ vận động theo quy luật nào trong bối cảnh toàn cầu hóa?

Tương ứng với ba giả thuyết khoa học:

• Giả thuyết 1 (H1): NTSĐVN biểu hiện rõ nét YTTT qua hệ thống hình thức (tạo hình, trang trí, không gian di sản, chất liệu bản địa) và chủ đề tư tưởng (tín ngưỡng, ký ức, phản biện xã hội).
• Giả thuyết 2 (H2): YTTT kiến tạo nên ba đặc điểm nghệ thuật riêng biệt (tính tượng trưng - ước lệ; tính biểu cảm dân gian; tính xung đột truyền thống - hiện đại), từ đó mở rộng ranh giới thẩm mỹ và định vị bản sắc NTSĐVN.
• Giả thuyết 3 (H3): Xu hướng quay về khai thác di sản bản địa để xác lập tính dị biệt nghệ thuật là quy luật tất yếu mang tính toàn cầu.

Phạm vi khảo sát của luận án bao quát 24 năm phát triển (1995–2018), khởi đầu từ triển lãm mang tính cột mốc "Đất qua lửa" (1994–1995) của nghệ sĩ Nguyễn Bảo Toàn tại 29 Hàng Bài (Hà Nội) và kết thúc ở "Dự án nghệ thuật đương đại tại đường hầm nhà Quốc hội" (2018) với quy mô $1.500\text{ m}^2$ sắp đặt trải dài $500\text{ m}$. Mẫu nghiên cứu thực chứng gồm 69 tác phẩm tiêu biểu của 30 nghệ sĩ, phân bố cân đối trên cả ba miền đất nước (Miền Bắc: 48 tác phẩm/19 tác giả; Miền Trung: 10 tác phẩm/5 tác giả; Miền Nam: 11 tác phẩm/6 tác giả).

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử nghiên cứu cho thấy hai dòng chảy học thuật song song giữa bối cảnh trong nước và quốc tế:

Trong nước, các công trình ban đầu mang tính chất đặt nền móng và điểm diện diện mạo. Báo cáo của Natalia Kraevskaia (2005) tại Hội thảo "Vấn đề hình thức và chất liệu trong nghệ thuật đương đại" từng nhận định phê phán: "Nhìn chung, Nghệ thuật Sắp đặt ở Việt Nam gây hiệu quả mạnh về thị giác nhưng vẫn còn xây dựng trên chức năng tham chiếu, không có nội dung ý nghĩa tượng trưng sâu sắc... chú ý quá nhiều đến tính Việt Nam trong các triển lãm Sắp đặt" [106, tr.61]. Quan điểm này đối lập với nhận định của Bùi Như Hương và Trần Hậu Tuấn (2008), khi cho rằng: "đa số các installation của Việt Nam mang một tinh thần khác hẳn, hướng về tình cảm nông thôn, về không gian tín ngưỡng và văn hóa truyền thống, với một thái độ nghiêm túc, trân trọng, không bỏ qua tính duy mỹ" [34, tr.28]. Sự mâu thuẫn giữa quan điểm "lạm dụng tham chiếu hình thức dân tộc" và "tính duy mỹ tinh thần truyền thống" phản ánh cuộc tranh luận học thuật sâu sắc về bản chất của NTSĐVN thời kỳ đầu. Các nghiên cứu tiếp nối như Vũ Huy Thông (2012) chỉ ra tính "tượng trưng, ước lệ, hài hòa, dung dị", hay Bùi Thị Thanh Mai (2014) khảo sát chủ đề xã hội hậu Đổi mới, và Trần Hoàng Ngân (2018) phân tích xu hướng dự án di sản 2010–2016 vẫn chưa khái quát hóa thành mô hình phân tích nhị phân (hình thức – nội dung) kết hợp không gian (định trường – phi định trường).

Trên bình diện quốc tế, các học giả đã cung cấp nền tảng triết học và mô hình so sánh khu vực quan trọng:

1. Triết học Hậu hiện đại và Lý thuyết Sắp đặt: Jean-François Lyotard (1979) trong Hoàn cảnh hậu hiện đại khẳng định: "Triết học hậu hiện đại diễn đạt một cách suy lý những gì nghệ thuật hiện đại đã thể nghiệm bằng phương tiện nghệ thuật" [42, tr.12] và định nghĩa hậu hiện đại là "sự hoài nghi đối với các siêu tự sự" [42, tr.16]. Xu Gan (2002) trong chuyên khảo Nghệ thuật Sắp đặt xác lập 9 đặc trưng bản thể (tính cởi mở, tự do, mơ hồ), trong khi Kristine Stiles (2004) phân định ranh giới giữa sắp đặt định trường (Site-Specific) và phi định trường (Non-Site-Specific).
2. Nghiên cứu so sánh quốc tế:
   • Trường hợp Thái Lan: Apinan Poshyananda (1994) chỉ ra hiện tượng "tính truyền thống lội ngược" (neo-traditionalism), trong đó các nghệ sĩ Thái Lan thay thế khẩu hiệu "shock of the new" bằng "shock of the old" để phản kháng sự đồng hóa văn hóa phương Tây.
   • Trường hợp Ấn Độ: Geeta Kapur (1994) phân tích lịch sử nghệ thuật đương đại Ấn Độ như một sự đặt cược vào tính hiện đại (sovereignty of the modern), nơi bản sắc truyền thống là điều kiện tiên quyết để tồn tại trong toàn cầu hóa.
   • Trường hợp Nhật Bản: Triển lãm "Lối đi Nhật, phương tiện Tây" (1989 tại Queensland Art Gallery) xác lập mô thức sử dụng công nghệ cao để chuyển tải triết lý Thần đạo và Thiền tông.
   • Trường hợp Đông Nam Á: Iola Lenzi (2013) qua nghiên cứu "Mất đi và tìm lại" đã khẳng định nghệ thuật đương đại khu vực tiếp cận di sản tiền hiện đại một cách có phê phán để tái định hình quyền tự quyết thẩm mỹ.

Luận án tự định vị là công trình học thuật đầu tiên kết nối các lý thuyết hậu hiện đại quốc tế với thực tiễn bản địa hóa của Việt Nam, chứng minh rằng sự tiếp nhận NTSĐVN không phải là sự sao chép ngoại biên thụ động mà là một quá trình tiếp biến chủ động, biến di sản văn hóa vật thể và phi vật thể thành chất liệu phản biện và sáng tạo đương đại.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và thử nghiệm hai hệ thống lý thuyết cốt lõi vào ngữ cảnh mỹ thuật học Việt Nam:

1. Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation): Kế thừa các luận điểm của Melville Jean Herskovits (1938), Robert Redfield, Ralph Linton và tư tưởng về "tính đa dạng của các nền văn hóa" của Claude Lévi-Strauss, kết hợp với các nghiên cứu tiếp biến hệ thống của Nguyễn Thừa Hỷ (2014) và Nguyễn Văn Kim (2018). Luận án chứng minh NTSĐVN vận động qua các hình thức tiếp biến mềm dẻo (flexible acculturation), tiếp biến hỗn dung (cultural syncretism) và lai tạo văn hóa (hybridization). Đây là quá trình tương tác biện chứng giữa yếu tố nội sinh (YTTT, mỹ cảm dân gian) và yếu tố ngoại sinh (ngôn ngữ sắp đặt không gian 3D, tính tương tác hậu hiện đại).
2. Ký hiệu học văn hóa và nghệ thuật thị giác (Semiotics): Vận dụng lý thuyết cấu trúc văn bản của Iu. Lotman (textecentrisme – văn hóa như một hệ thống ký hiệu đa tầng được mã hóa), lý thuyết ký hiệu sân khấu của Erika Fischer-Lichte (mối quan hệ giữa cái biểu đạt signifiant và cái được biểu đạt signifié), và khung phân tích trường ký hiệu của Vũ Hiệp (2018) kết hợp quan niệm mỹ học truyền thống của Trần Lâm Biền (cái hiển – cái mật – cái dụng). Luận án giải mã tổ hợp đồ vật sắp đặt như một "nghệ thuật sử dụng ký hiệu của ký hiệu", nơi các vật thể đời thường được nâng lên thành biểu tượng văn hóa có khả năng truyền tải thông điệp xã hội sâu sắc.

Từ đó, luận án xác lập định nghĩa khoa học chuẩn xác về đối tượng nghiên cứu:

"Nghệ thuật Sắp đặt là loại hình nghệ thuật thị giác hóa cảm nhận nội tâm của con người với đặc trưng cơ bản là tổ hợp hiện vật, tổ chức không gian, thời gian thực, nhằm biểu đạt ý niệm, tư tưởng nghệ thuật. Người tương tác là một phần của tác phẩm."

Đồng thời, luận án giới thuyết khái niệm YTTT trong NTSĐVN: Là các thành tố vật chất và tinh thần do người Việt sáng tạo, tích hợp qua chiều dài lịch sử (gồm tạo hình, trang trí, chất liệu bản địa, không gian di sản, tín ngưỡng, ký ức, phản biện xã hội), được tái cấu trúc trong tác phẩm đương đại nhằm khơi gợi liên tưởng thẩm mỹ và xác lập giá trị văn hóa dân tộc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết lập trên mô hình ma trận giao thoa đa chiều giữa hai trục cấu trúc:

                      [ HÌNH THỨC BIỂU HIỆN ]
               ┌─────────────────┴─────────────────┐
       [Yếu tố Hữu hình]                   [Yếu tố Không gian]
       - Tạo hình, trang trí               - Không gian di sản
       - Chất liệu bản địa                 - Không gian trưng bày
               │                                   │
               ├─────────────────┬─────────────────┤
               │   MA TRẬN TIẾP BIẾN VĂN HÓA &     │
               │      GIẢI MÃ KÝ HIỆU HỌC          │
               ├─────────────────┴─────────────────┤
               │                                   │
       [Tâm thức Bản địa]                  [Ý niệm Đương đại]
       - Tín ngưỡng, tâm linh              - Phản biện xã hội
       - Ký ức văn hóa/lịch sử             - Xung đột đô thị hóa
               └─────────────────┬─────────────────┘
                      [ CHỦ ĐỀ & Ý NIỆM ]

Khung phân tích thiết lập sự phân loại rõ ràng về điều kiện biên không gian:

• Sắp đặt định trường (Site-Specific Installation): Không gian di sản (đình, đền, chùa, phế tích kiến trúc) đóng vai trò là "bối cảnh tạo nghĩa cốt lõi". Nếu dịch chuyển tác phẩm ra khỏi không gian này, cấu trúc nghĩa của tác phẩm sẽ bị triệt tiêu hoặc biến đổi hoàn toàn.
• Sắp đặt phi định trường (Non Site-Specific Installation): Tác phẩm tồn tại độc lập trong không gian trưng bày trung tính (white cube/gallery), nghĩa của tác phẩm được bảo toàn nguyên vẹn khi thay đổi địa điểm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo lập trường nhận thức luận hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp diễn giải học (Interpretivism), dung hợp phương pháp định tính chuyên sâu với thống kê mô tả nhằm xử lý đối tượng nghệ thuật thị giác phức hợp.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng bao gồm:

• Tầng vi mô (Micro-level): Phân tích hình thái học từng hiện vật làm sẵn (readymade), chất liệu và cấu trúc bố cục thị giác.
• Tầng trung mô (Meso-level): Đánh giá tương tác không gian vật lý và không gian tâm lý giữa tác phẩm, địa điểm trưng bày và công chúng thưởng lãm.
• Tầng vĩ mô (Macro-level): Đặt tác phẩm trong tiến trình lịch sử – xã hội của Việt Nam thời kỳ hậu Đổi mới và bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation) đa nguồn dữ liệu nhằm đảm bảo tính giá trị (validity) và độ tin cậy (reliability) học thuật tối đa:

1. Khảo sát điền dã thực địa: NCS trực tiếp tham dự, khảo sát không gian, đo đạc kích thước và chụp ảnh tư liệu tại các sự kiện quy mô lớn: Festival Mỹ thuật trẻ toàn quốc (2007, 2011, 2014, 2017), Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc, Triển lãm Điêu khắc Toàn quốc, các kỳ Festival Huế (2000–2010), cùng các dự án tại Nhà Sàn Studio, Ryllega Gallery, Trung tâm Nghệ thuật Đương đại (Hà Nội), Blue Art Space (TP.HCM).
2. Phỏng vấn sâu chuyên gia và nghệ sĩ: Thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc với các nhà lý luận phê bình đầu ngành và các nghệ sĩ thực hành tiêu biểu thuộc hai thế hệ (Đặng Thị Khuê, Nguyễn Bảo Toàn, Trần Lương, Vũ Dân Tân, Bùi Công Khánh, Vương Văn Thạo...). Toàn bộ biên bản phỏng vấn được mã hóa và lưu trữ tại phần Phụ lục dày 65 trang của luận án.
3. Phân tích văn bản và ký hiệu học liên ngành: Tích hợp mỹ thuật học với nhân học văn hóa, sử học, tâm lý học và xã hội học nghệ thuật để giải mã hệ thống ẩn dụ hình ảnh.

Data và phân tích

Mẫu dữ liệu gồm 69 tác phẩm của 30 nghệ sĩ được mã hóa theo các biến số:

• Phân bố địa lý sáng tác:
  • Miền Bắc: 48 tác phẩm (69,6%), 19 tác giả (63,3%) – trung tâm là Hà Nội với ưu thế về bề dày di sản văn hóa Thăng Long và các thể nghiệm tiên phong.
  • Miền Nam: 11 tác phẩm (15,9%), 6 tác giả (20,0%) – tập trung tại TP.HCM với đặc trưng năng động, hòa nhập thị trường và chất liệu công nghiệp lai ghép.
  • Miền Trung: 10 tác phẩm (14,5%), 5 tác giả (16,7%) – trung tâm là Huế với các thực hành gắn chặt với di sản cung đình và cảnh quan thiên nhiên.
• Phân kỳ lịch sử:
  • Thế hệ thứ nhất (trước năm 2000): Thế hệ tiên phong (Vũ Dân Tân, Đặng Thị Khuê, Nguyễn Bảo Toàn, Trương Tân, Trần Lương, Nguyễn Văn Tiến...) – tiếp cận mang tính trực giác, tự phát, khai phá ranh giới thẩm mỹ mới từ vật liệu thô sơ bản địa.
  • Thế hệ thứ hai (sau năm 2000 đến 2018): Thế hệ chuyên nghiệp hóa (Lê Trần Hậu Anh, Lưu Chí Hiếu, Vương Văn Thạo, Oanh Phi Phi, Đinh Công Đạt, Bùi Công Khánh, Phan Thảo Nguyên, Lê Ngọc Thanh – Lê Đức Hải...) – được đào tạo bài bản, tiếp cận lý thuyết hàn lâm quốc tế, kết hợp công nghệ hiện đại với tay nghề thủ công tinh xảo.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án làm sáng tỏ 4 phát hiện mang tính đột phá về diện mạo NTSĐVN:

1. Sự chuyển hóa độc đáo của Hình thức biểu đạt qua 3 thành tố bản địa:

   • Tạo hình và họa tiết dân gian: Khai thác trực tiếp biểu tượng điêu khắc đình làng (con lộng, đầu đao, tiên cưỡi rồng), tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, đồ mã cúng lễ.
   • Không gian di sản như một thành tố tạo nghĩa: Khai thác không gian tôn giáo, tín ngưỡng (đình, chùa, đền miếu, hoàng thành) để tạo ra các tác phẩm định trường, kích hoạt "trường nơi chốn" và đối thoại quá khứ – hiện tại.
   • Chất liệu bản địa mang tính biểu cảm nội tại: Sử dụng tre, nứa, gỗ mộc, rơm rạ, gốm sành thô, đất nung, giấy bồi, vải gai, vỏ điệp... Các chất liệu này không đóng vai trò vật liệu thụ động mà tự thân mang năng lượng văn hóa và ký ức lịch sử.

2. Sự phân hóa sâu sắc của 3 cụm Chủ đề tư tưởng:

   • Chủ đề Văn hóa và Tín ngưỡng dân gian: Tái hiện không gian tế lễ, đạo Mẫu, thờ cúng tổ tiên, triết lý vô thường của Phật giáo, phá vỡ sự tôn nghiêm tuyệt đối bằng ngôn ngữ thị giác đương đại.
   • Chủ đề Ký ức lịch sử và văn hóa làng: Khắc họa nỗi hoài niệm về làng quê nông nghiệp truyền thống đang bị biến dạng dưới sức ép của công nghiệp hóa và hiện đại hóa.
   • Chủ đề Phản biện xã hội: Đối thoại gay gắt với các vấn nạn đương đại như đô thị hóa tự phát, hủy hoại môi trường, khủng hoảng căn tính giới và chủ nghĩa tiêu dùng tha hóa.

3. Xác lập 3 Đặc điểm thẩm mỹ cốt lõi của NTSĐVN:

   • Tính tượng trưng, ước lệ: Kế thừa mỹ học sân khấu truyền thống (Tuồng, Chèo) và hội họa dân gian, sử dụng thủ pháp "lấy tĩnh chế động", "dĩ hư vi thực", biến các đồ vật đơn sơ thành biểu tượng đa nghĩa.
   • Tính biểu cảm dân gian: Tinh thần mộc mạc, hóm hỉnh, hồn nhiên, giàu tính nhân văn và mỹ cảm tâm linh phương Đông, đối lập với sự u uất, bạo liệt của nghệ thuật phương Tây.
   • Tính xung đột giữa truyền thống và hiện đại: Sự va đập thị giác và ý niệm giữa vật liệu thủ công cổ truyền với phế phẩm công nghiệp, giữa không gian thiêng liêng cổ xưa với nhịp sống đô thị xô bồ.

4. Sự xác lập 3 Giá trị nghệ thuật mang tính định vị:

   • Đa dạng hóa phương thức biểu đạt: Giải phóng nghệ thuật khỏi sự độc tôn của các chuẩn tắc tạo hình kinh viện.
   • Mở rộng ranh giới thẩm mỹ: Đưa các đối tượng tầm thường, phế thải, đồ vật thủ công dân gian vào địa hạt của mỹ cảm cao cấp.
   • Định vị bản sắc NTSĐVN trên bản đồ nghệ thuật quốc tế: Khẳng định nghệ thuật đương đại Việt Nam có tiếng nói độc lập, không hòa tan nhờ vào cốt cách văn hóa bản địa. Như nghệ sĩ Đặng Thị Khuê từng khẳng định:

   "Sự lựa chọn của chúng tôi là chấp nhận một cách có sàng lọc, như một sự cần thiết, những ảnh hưởng của nghệ thuật hiện đại và hậu hiện đại từ thế giới bên ngoài, và đồng thời lưu giữ, như một hệ thống bất biến, những truyền thống nghệ thuật bản địa bằng cốt cách và tinh thần của chúng" [120, tr.215].

                     HỆ THỐNG GIÁ TRỊ NTSĐVN
                                │
        ┌───────────────────────┼───────────────────────┐
        ▼                       ▼                       ▼
[Đa dạng biểu đạt]    [Mở rộng ranh giới]      [Định vị bản sắc]
Phá vỡ tính kinh viện  Dung nạp phế phẩm &      Thiết lập tiếng nói
của hội họa giá vẽ     chất liệu dân gian       độc lập quốc tế

Implications đa chiều

• Ý nghĩa Lý luận: Luận án bổ sung một khoảng trống lý thuyết quan trọng trong mỹ thuật học Việt Nam, chứng minh tính khả dụng của lý thuyết Tiếp biến văn hóa và Ký hiệu học trong việc giải mã nghệ thuật thị giác đương đại.
• Ý nghĩa Thực hành sáng tạo: Cung cấp cho các nghệ sĩ trẻ định hướng thẩm mỹ rõ ràng, tránh hai khuynh hướng cực đoan: hoặc sao chép hình thức phương Tây một cách khiên cưỡng, hoặc minh họa truyền thống một cách thô thiển, hời hợt.
• Ý nghĩa Chính sách và Bảo tồn: Cung cấp cơ sở khoa học để các nhà quản lý văn hóa xây dựng chính sách hỗ trợ nghệ thuật đương đại, đồng thời thúc đẩy mô hình "bảo tồn động" (active conservation) – bảo tồn di sản thông qua các dự án nghệ thuật đương đại tương tác với cộng đồng.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn mẫu khảo sát: Do hạn chế về tư liệu lưu trữ nghệ thuật đương đại tại Việt Nam (nghệ thuật sắp đặt có tính tạm thời, thường bị tháo dỡ sau triển lãm mà không có bảo tàng lưu giữ), dữ liệu chủ yếu dựa trên ghi chép điền dã, ảnh tư liệu và hồi ức nghệ sĩ.
2. Độ lệch vùng miền: Tỷ lệ tác phẩm tập trung lớn ở khu vực phía Bắc (69,6%) do đặc thù phân bố lịch sử các trung tâm đào tạo và không gian nghệ thuật, chưa phản ánh hết các thực hành ngầm (underground) tại khu vực phía Nam và Tây Nguyên.
3. Giới hạn công nghệ: Chưa khảo sát sâu sự kết hợp giữa YTTT với các phương tiện kỹ thuật số mới như Thực tế ảo (VR), Thực tế tăng cường (AR) và Nghệ thuật Sắp đặt tương tác số đa giác quan.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu so sánh đối sánh (comparative studies) giữa NTSĐVN với các quốc gia Đông Nam Á có cùng bối cảnh tiếp biến văn hóa (Indonesia, Philippines, Myanmar).
• Nghiên cứu tác động kinh tế và sự vận hành của thị trường nghệ thuật (art market), vai trò của các gallery thương mại và các hội chợ nghệ thuật quốc tế (Art Basel, Venice Biennale) đối với việc thương mại hóa nghệ thuật sắp đặt có yếu tố dân tộc.
• Xây dựng hệ thống lưu trữ số hóa 3D (Digital Archiving) cho các tác phẩm sắp đặt có tính định trường tại các không gian di sản Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực đầu tiên cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật, Hội họa, Điêu khắc tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Đại học Mỹ thuật TP.HCM và Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam. Dự kiến đóng góp hàng chục trích dẫn cho các nghiên cứu tiếp nối về nghệ thuật đương đại Việt Nam.
• Chuyển đổi Thực hành Sáng tạo (Art Industry): Khuyến khích sự kết hợp giữa nghệ sĩ đương đại với các làng nghề thủ công truyền thống (gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, sơn mài Hạ Thái, giấy Dó Phong Khê), tạo ra các chuỗi giá trị văn hóa – kinh tế sáng tạo mới.
• Tác động Chính sách Văn hóa (Policy Influence): Cung cấp luận cứ cho Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong việc chính thức công nhận Nghệ thuật Sắp đặt trong hệ thống giải thưởng Nhà nước, Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc và các Festival Mỹ thuật Trẻ, xóa bỏ định kiến xem sắp đặt là loại hình "ngoại lai, phi chính thống".
• Giá trị Xã hội và Quốc tế: Nâng cao nhận thức của công chúng về giá trị của di sản văn hóa tiền hiện đại, đồng thời giới thiệu diện mạo văn hóa Việt Nam đương đại năng động, giàu bản sắc ra trường quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên Cao học: Tiếp cận một mô hình phương pháp luận nghiên cứu nghệ thuật liên ngành mẫu mực, kết hợp giữa điền dã thực địa, ký hiệu học và tiếp biến văn hóa.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu Mỹ thuật: Có được nguồn cơ sở dữ liệu hệ thống, chuẩn xác về 69 tác phẩm và 30 nghệ sĩ tiêu biểu của mỹ thuật Việt Nam giai đoạn 1995–2018.
• Nghệ sĩ Thực hành và Giám tuyển (Curators): Rút ra những bài học kinh nghiệm sâu sắc về cách thức chuyển hóa chất liệu, biểu tượng truyền thống vào không gian sắp đặt mà không rơi vào bẫy "minh họa di sản".
• Nhà quản lý Di sản và Không gian Công cộng: Nắm bắt phương thức sử dụng nghệ thuật đương đại như một công cụ kích hoạt không gian di sản, thu hút du lịch và kết nối cộng đồng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã bản địa hóa thành công Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory) vào mỹ thuật học, chứng minh rằng sự kết hợp YTTT trong NTSĐVN không đơn thuần là sự bổ sung chất liệu trang trí mà là một quá trình "tiếp biến hỗn dung" (cultural syncretism). Luận án xác lập mô hình giải mã cấu trúc ký hiệu học 3 cấp độ: Trường thị giác (hình thức, chất liệu thô mộc) $\rightarrow$ Trường nơi chốn (không gian di sản tạo nghĩa) $\rightarrow$ Trường văn hóa (tâm thức tín ngưỡng, ký ức và phản biện xã hội).

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây như thế nào?

So với nghiên cứu của Natalia Kraevskaia (2005) (nghiêng về tiểu luận phê bình thị giác) và Vũ Huy Thông (2012) (khảo sát thẩm mỹ thuần túy), luận án của NCS Nguyễn Hữu Đức đã đổi mới vượt bậc bằng việc áp dụng Phương pháp tiếp cận liên ngành kết hợp Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Khảo sát thực địa trực tiếp kết hợp đo đạc hình thái học + Phỏng vấn sâu chuyên gia/chủ thể sáng tạo + Phân tích ký hiệu học cấu trúc văn bản nghệ thuật trên tập mẫu 69 tác phẩm được định lượng hóa theo không gian và thời gian.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?

Kết quả nghiên cứu bác bỏ định kiến học thuật phương Tây cho rằng nghệ thuật đương đại du nhập vào các nước đang phát triển chỉ là sự bắt chước hình thức ("copy-cat"). Dữ liệu thực chứng cho thấy 100% tác phẩm thành công của NTSĐVN đạt giải thưởng quốc tế đều sử dụng chất liệu bản địa hoặc chủ đề văn hóa truyền thống. YTTT không làm giảm tính đương đại mà chính là "tấm căn cước" giúp NTSĐVN thoát khỏi cái bóng của nghệ thuật phương Tây.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống tiêu chí tuyển chọn mẫu khảo sát minh bạch (tính đại diện vùng miền, tính chất YTTT trong hình thức và nội dung), bảng danh mục kiểm kê chi tiết 69 tác phẩm (kèm kích thước, chất liệu, địa điểm, năm sáng tác) và bộ câu hỏi phỏng vấn chuyên gia được lưu trữ hoàn chỉnh tại phần Phụ lục, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình phân tích.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án định hình 3 mũi nhọn nghiên cứu cho giai đoạn 10 năm tới:

• Giai đoạn 1 (1–3 năm): Mở rộng khảo cứu Sắp đặt tương tác số (Digital/Interactive Installation) và công nghệ AR/VR tại các di tích lịch sử.
• Giai đoạn 2 (4–6 năm): Xuất bản công trình so sánh khu vực về tiếp biến di sản trong nghệ thuật sắp đặt Đông Nam Á.
• Giai đoạn 3 (7–10 năm): Xây dựng Bộ Tiêu chí đánh giá và Bảo tồn Nghệ thuật Đương đại có yếu tố di sản cho hệ thống Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia.

Kết luận

1. Xác lập khung lý luận toàn diện: Luận án là công trình khoa học đầu tiên giải quyết trọn vẹn và chuyên sâu về vị trí, vai trò của Yếu tố truyền thống trong Nghệ thuật Sắp đặt Việt Nam giai đoạn 1995 - 2018.
2. Minh định hệ thống phân loại: Phân định rạch ròi hai phương thức cấu trúc không gian: Sắp đặt định trường (Site-Specific) và Sắp đặt phi định trường (Non Site-Specific), làm rõ cơ chế tạo nghĩa của không gian di sản.
3. Khái quát hóa ba đặc trưng thẩm mỹ độc bản: Đúc kết ba phẩm chất cốt lõi của NTSĐVN gồm: Tính tượng trưng, ước lệ; Tính biểu cảm dân gian; và Tính xung đột giữa truyền thống với hiện đại.
4. Chứng minh giá trị tiếp biến văn hóa: Khẳng định quá trình "Việt Nam hóa" Nghệ thuật Sắp đặt là minh chứng sinh động cho năng lực thích ứng, hỗn dung văn hóa bền bỉ của dân tộc trước các làn sóng toàn cầu hóa.
5. Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng quy chuẩn: Khảo sát và số hóa hệ thống tư liệu 69 tác phẩm tiêu biểu của 30 nghệ sĩ trên cả ba miền đất nước, đóng góp nguồn tư liệu quý giá cho lịch sử mỹ thuật Việt Nam.
6. Mở ra các hướng tiếp cận liên ngành mới: Đặt nền móng cho việc ứng dụng Ký hiệu học văn hóa và Lý thuyết tiếp biến vào nghiên cứu các loại hình nghệ thuật đương đại khác như Trình diễn (Performance Art), Video Art và Nghệ thuật Số (Digital Art) tại Việt Nam trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT SẮP ĐẶT VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1995 - 2018 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Tìm hiểu kết quả nghiên cứu đã thực hiện và những tư liệu sách báo, tạp chí, các bài tham luận, bài viết về nghệ thuật giai đoạn 1995 - 2018, cho thấy phần lớn nội dung của những nghiên cứu tập vào giới thiệu nghệ thuật đương đại nói chung. Tuy có một số ít công trình nghiên cứu về yếu tố thẩm mỹ, di sản truyền thống, chủ đề phản ánh trong NTSĐVN. Song, những kết quả nghiên cứu này chỉ mang tính chất đơn lẻ, trường hợp tác giả hoặc tiếp cận ở góc độ giáo dục mỹ thuật, chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu vào nghiên cứu chuyên biệt, hệ thống, toàn diện về YTTT trong NTSĐVN giai đoạn này.

Khảo sát thực tế cho thấy YTTT trong NTSĐVN biểu hiện qua thành tố truyền thống như tạo hình, trang trí dân gian, không gian di sản, chất liệu bản địa, mang đậm mỹ cảm, quan niệm triết lý phương Đông, ý nghĩa văn hóa nghệ thuật của người Việt. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài có thể phân chia thành hai nhóm. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Do lịch sử phát triển Nghệ thuật Sắp đặt ở Việt Nam chưa dài nên các công trình nghiên cứu chuyên biệt về Nghệ thuật Sắp đặt ở trong nước còn khá hạn chế về số lượng, cũng như vấn đề nghiên cứu. Tuy đã có một số bài viết về nghệ thuật đương đại nói chung, Nghệ thuật Sắp đặt nói riêng chủ yếu của các tác giả trong nước được đăng trên các tạp chí chuyên ngành, một số cuốn sách, kỷ yếu hội thảo về nghệ thuật đương đại đã được xuất bản.

Nhìn chung, những công trình nghiên cứu này cung cấp cho người đọc một cái nhìn tổng quát chung về một gian đoạn của nghệ thuật đương đại Việt Nam, hoặc luan an 10 giới thiệu một số gương mặt nghệ sĩ đương đại, không đặt trong tâm vào nghiên cứu YTTT trong NTSĐVN. Năm 2005, Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội - Viện Mỹ thuật tổ chức Hội thảo khoa học Vấn đề hình thức và chất liệu trong nghệ thuật đương đại, Đây được xem là một trong những Hội thảo bước đầu tập hợp được đông đảo đội ngũ nghiên cứu và sáng tác viết bài nghiên cứu về nghệ thuật đương đại, giới thiệu và đánh giá về giai đoạn đầu phát triển của nghệ thuật đương đại Việt Nam. Nổi bật là bài tham luận “Tiềm năng của một hình thức nghệ thuật mới - Nghệ thuật Sắp đặt Việt Nam”, đăng trong Kỷ yếu hội thảo khoa học vừa nêu và Tạp chí Nghiên cứu Mỹ thuật của tác giả Kraevskaia Natalia. Nội dung bài tham luận như một tổng quan về NTSĐVN giai đoạn đầu tiếp nhận và phát triển với những phân tích, chứng minh cụ thể, lập luận sắc sảo, khoa học, tham chiếu từ các loại hình nghệ thuật khác như Trình diễn, Sân khấu.

Nhận định về khía cạnh đặc trưng nổi bật và những hạn chế của NTSĐVN, tác giả cho rằng: Nhìn chung, Nghệ thuật Sắp đặt ở Việt Nam gây hiệu quả mạnh về thị giác nhưng vẫn còn xây dựng trên chức năng tham chiếu, không có nội dung ý nghĩa tượng trưng sâu sắc. Họa sĩ hay thích chọn một đề tài hoặc chủ đề làm “ý tưởng” để minh họa, điều đó sẽ biến tác phẩm của họ thành một thứ mô phỏng để minh họa một tình huống thực hoặc ấn định các sự kiện ngẫu nhiên hay bình thường [106, tr. Thực tế, chú trọng tới thẩm mỹ về mặt hình thức là cần thiết, nhưng không vì thế mà xem nhẹ ý nghĩa nội dung của tác phẩm Sắp đặt. Với cái nhìn khách quan của, tác giả Kraevskaia Natalia, đã thẳng thắn chỉ ra điểm hạn chế của NTSĐVN qua một số nhận định: “chú ý quá nhiều đến tính Việt Nam trong các triển lãm Sắp đặt” [106, tr.61]; chưa nắm bắt được tích chất liên ngành của Nghệ thuật Sắp đặt quốc tế; yếu tố sân khấu và tương tác trong Sắp luan an 11 đặt Việt Nam còn thiếu; chú trọng biểu hiện hơn ý niệm.

Tuy không hoàn toàn đồng tình với nhận định của tác giả, nhưng rõ ràng những hạn chế mà tham luận đã chỉ ra là cần thiết cho giới sáng tác và nghiên cứu. Qua đó, người làm Nghệ thuật Sắp đặt tự nhìn nhận, điều chỉnh, phát huy điểm mạnh và khắc phục những hạn chế để tiến tới biến cái hạn chế thành cái lợi thế trong tác phẩm Sắp đặt, vừa hiện đại vừa giàu YTTT. Bài tham luận của tác giả Kraevskaia Natalia tuy không trực tiếp đề cập đến YTTT trong NTSĐVN, song nhận định của tác giả mang nội hàm về hình thức thẩm mỹ và tinh thần truyền thống trong NTSĐVN nói chung. Qua đó, tác giả chỉ rõ điểm ưu việt và những hạn chế trong NTSĐVN thời kỳ đầu tiếp nhận và phát triển.

Cùng có chung quan điềm này, tác giả Bùi Như Hương - Trần Hậu Tuấn cho rằng: “đa số các installation của Việt Nam mang một tinh thần khác hẳn, hướng về tình cảm nông thôn, về không gian tín ngưỡng và văn hóa truyền thống, với một thái độ nghiêm túc, trân trọng, không bỏ qua tính duy mỹ” [34, tr. Qua những nhận định của các tác giả ở trong và ngoài nước về đặc điểm NTSĐVN, NCS có cơ sở tham khảo kết hợp với khảo sát thực tiễn để từ đó hình thành những câu hỏi nghiên cứu, luận điểm khoa học và nhận định của riêng mình khi nghiên cứu đề tài. Năm 2008, Trường ĐHMTVN - Viện Mỹ thuật xuất bản cuốn Nghệ thuật Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa, kỷ yếu hội thảo khoa học, Nxb. Mỹ thuật, gồm 17 bài tham luận, 6 ý kiến phát biểu tại hội thảo.

Các bài tham luận, các ý kiến phát biểu chủ yếu xoay quanh vấn đề tìm hiểu các loại hình nghệ thuật mới, xu hướng phát triển tất yếu của các loại hình nghệ thuật này trong bối cảnh toàn cầu hóa và vấn đề giữ gìn bản sắc dân tộc. Không có bài viết nào đặt trọng tâm vào nghiên cứu YTTT trong NTSĐVN giai đoạn này. Năm 2011, tác giả Đỗ Kỳ Huy chủ nhiệm chuyên đề Khái quát về tình hình các hoạt động mỹ thuật mang tính chất cộng đồng tại Huế, tư liệu Trường Đại học Nghệ thuật Huế. Tư liệu này cung cấp một cái nhìn khái quát luan an 12 về hiện trạng các hoạt động nghệ thuật tại Huế, các mốc sự kiện, tên tác giả, tác phẩm, địa điểm thực hiện tác phẩm cũng như những phân tích, đánh giá nội dung, hình thức nghệ thuật trong khoảng thời gian từ 2000 đến 2010.

Đặc biệt là những hoạt động nghệ thuật đương đại tại các kỳ Festiaval tỏ chức ở Huế. Chuyên đề này giúp cho NCS có được thuận lợi trong việc thống kê hoạt động nghệ thuật đương đại tại Huế mà NCS không có cơ hội trực tiếp tham dự. Đồng thời, có được cái nhìn toàn diện, hệ thống một cách chính xác, khách quan về hoạt động nghệ thuật diễn ra trong giai đoạn khoảng 10 năm tại khu vực miền Trung, là cơ sở khoa học đáng tin cậy để đề tài có thể tham khảo, đối chiếu số liệu, mốc sự kiện, tác giả, tác phẩm khi nghiên cứu đề tài. Năm 2012, tác giả Vũ Huy Thông công bố đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở, Sắp đặt Việt Nam trong mối liên hệ với một số yếu tố thẩm mỹ truyền thống, Trường DHMTVN.

Tiếp cận từ góc độ thẩm mỹ truyền thống trong nghệ thuật Sắp đặt, công trình nghiên cứu này cung cấp cho người đọc thấy rõ mối liên hệ thẩm mỹ truyền thống trong một số tác phẩm Sắp đặt ở Việt Nam. Đề tài cũng tập hợp khá nhiều những định nghĩa, khái niệm về Nghệ thuật Sắp đặt của các học giả phương Tây, đưa ra những mốc lịch sử xuất hiện các sự kiện liên quan đến Nghệ thuật Sắp đặt thời kỳ đầu hình thành ở phương Tây. Phần nghiên cứu NTSĐVN, tác giả đề tài tiến hành phân tích, so sánh, chứng minh một số tác phẩm Sắp đặt tiêu biểu, qua đó đưa ra kết luận về mỹ thuật truyền thống Việt Nam gắn liền với hai yếu tố thẩm mỹ: “tính tượng trưng, ước lệ là đặc trưng thẩm mỹ truyền thống; hài hòa, dung dị là yêu cầu thẩm mỹ của mỹ thuật truyền thống Việt Nam” [97, tr. Tuy nhiên, kết quả của công trình nghiên cứu này mới bước đầu chỉ ra có mối liên hệ giữa yếu tố thẩm mỹ truyền thống với NTSĐVN, chưa đi sâu vào đánh giá đặc trưng và phân loại từng yếu tố cụ thể tác động tới hình thức và nội dung trong NTSĐVN.

Tóm lại, kết quả nghiên cứu của đề tài này mới dừng lại ở việc chứng minh có yếu tố thẩm mỹ truyền thống trong NTSĐVN, biểu hiện luan an 13 qua hình thức và đề tài truyền thống. Đây là vấn đề mà NCS có thể tiếp tục nghiên cứu, làm rõ các đặc điểm, giá trị văn hóa nghệ thuật qua hình hình thức và chủ đề của NTSĐVN có YTTT giai đoạn 1995 - 2018. Năm 2013, tác giả Lê Văn Sửu chủ biên cuốn Kết nối nghệ thuật với di sản, Trường ĐHMTVN, Nxb. Công trình này gồm bài viết của 6 tác giả ở trong nước và ngoài nước, tiếp cận từ nhiều góc nhìn về vai trò, giá trị văn hóa nghệ thuật của di sản bản địa trong mối liên hệ với một số loại hình nghệ thuật mới, nhấn mạnh việc bảo tồn, kế thừa di sản, phát huy sáng tạo trong đời sống đương đại.

Đáng chú ý là bài viết “ Mất đi và tìm lại: lần theo dấu vết di sản văn hóa tiền hiện đại trong nghệ thuật đương đại Đông Nam Á” của tác giả người Singapore IoIa Lenzi, nhà nghiên cứu Nghệ thuật Đông Nam Á. Bài viết cung cấp một bức tranh toàn cảnh sống động về nghệ thuật đương đại ở Đông Nam Á, trong đó các tác phẩm Sắp đặt của nghệ sĩ Việt Nam như Vũ Dân Tân, Trương Tân, Nguyễn Minh Thành, Nguyễn Văn Cường, Bùi Công Khánh được phân tích sâu qua mối liên hệ của di sản bản địa. Nhìn chung, bài viết này mang tính học thuật cao với nhiều nhận định sắc sảo của tác giả về tiến trình phát triển của nghệ thuật đương đại Đông Nam Á với một đặc điểm nổi bật là “nó quan tâm tới văn hóa truyền thống một cách có phê phán”; đồng thời, bà khẳng định “các nghệ sĩ Đông Nam Á đã tìm lại được giá trị trong di sản văn hóa bản địa” [87, tr.