Luận văn: Chính sách bảo vệ và phát huy văn hóa vật thể tại Krông Pắc

Nghiên cứu chuyên sâu về chính sách bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa vật thể tại huyện Krông Pắc, Đắk Lắk. Luận văn thạc sĩ cung cấp giải pháp toàn diện cho

• Tác giả: Nguyễn Thị Lan
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Văn A
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học xã hội
• Đề tài: Thực hiện chính sách bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa vật thể trên địa bàn huyện Krông Pắc tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan thực hiện chính sách văn hóa vật thể huyện Krông Pắc

Di sản văn hóa vật thể đại diện cho truyền thống lịch sử lâu đời của dân tộc. Hệ thống di tích, danh lam thắng cảnh và cổ vật chứa đựng giá trị tinh thần to lớn. Tại huyện Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk, việc bảo vệ các công trình kiến trúc cổ và không gian văn hóa truyền thống giữ vai trò sống còn. Nghiên cứu luận văn thạc sĩ làm rõ cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với văn hóa vật thể. Chính sách bảo tồn tạo hành lang pháp lý vững chắc cho cấp ủy và chính quyền cơ sở. Các văn bản quy phạm pháp luật quy định cụ thể quyền hạn, trách nhiệm của từng chủ thể. Nhà nước giữ vai trò định hướng, điều phối và phân bổ nguồn lực tài chính. Cộng đồng địa phương đóng vai trò trực tiếp quản lý, gìn giữ di sản hàng ngày. Thực hiện chính sách hiệu quả giúp ngăn chặn tình trạng di tích xuống cấp. Công tác này đồng thời chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế du lịch. Quy trình thực thi đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các ban ngành liên quan. Sự đồng thuận của đồng bào các dân tộc thiểu số là nhân tố quyết định thành công.

1.1. Cơ sở lý luận về quản lý văn hóa vật thể cấp huyện

Quản lý di sản văn hóa vật thể là hoạt động chấp pháp của bộ máy hành chính. Nhà nước ban hành quy chuẩn kỹ thuật về trùng tu và tôn tạo di tích. Luật Di sản văn hóa xác định rõ tiêu chí phân loại công trình lịch sử. Cấp huyện chịu trách nhiệm cụ thể hóa quy định của trung ương và cấp tỉnh. Chính sách văn hóa vật thể bao gồm bảo tồn nguyên trạng và khai thác hợp lý. Nguồn vốn đầu tư công đóng vai trò mồi nhử thu hút xã hội hóa. Đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở phải có chuyên môn sâu về bảo tàng và khảo cổ học. Việc đánh giá chính sách dựa trên mức độ toàn vẹn của di sản qua thời gian.

1.2. Đặc điểm không gian văn hóa vật thể tại huyện Krông Pắc

Huyện Krông Pắc sở hữu địa bàn rộng với nhiều thành phần dân tộc cùng sinh sống. Địa phương có hệ thống di tích lịch sử cách mạng và kiến trúc dân gian phong phú. Nhà dài truyền thống của người Êđê là biểu tượng văn hóa vật thể đặc sắc. Cùng với đó, các bến nước, kho thóc cổ và hiện vật gốm sứ còn lưu giữ rải rác trong buôn làng. Sự phân tán về địa lý gây khó khăn nhất định cho công tác bảo vệ. Môi trường nhiệt đới gió mùa đẩy nhanh tốc độ bào mòn vật liệu gỗ và tre nứa. Nhận diện chính xác đặc điểm địa bàn giúp thiết lập quy trình bảo quản phù hợp.

II. Thực trạng thực hiện chính sách văn hóa vật thể Krông Pắc

Huyện Krông Pắc đã đạt nhiều kết quả tích cực trong kiểm kê di tích lịch sử. Ủy ban nhân dân huyện chủ động phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk. Cơ quan chức năng tiến hành khảo sát, lập hồ sơ khoa học cho nhiều địa điểm tiềm năng. Một số công trình kiến trúc truyền thống được đưa vào danh mục bảo vệ cấp tỉnh. Tuy nhiên, quá trình triển khai chính sách vẫn bộc lộ nhiều hạn chế lớn. Nguồn kinh phí chi trả cho công tác trùng tu di tích còn rất eo hẹp. Nhiều nhà dài cổ trong các buôn đồng bào thiểu số bị xuống cấp nặng nề. Quá trình đô thị hóa nhanh tạo áp lực xâm lấn không gian di sản. Nhận thức của một bộ phận người dân về bảo tồn vật thể chưa đồng đều. Hiện tượng tự ý tháo dỡ, bán nhà cổ bằng gỗ quý vẫn diễn ra âm thầm. Công tác thanh tra, xử phạt vi phạm di sản văn hóa chưa đủ sức răn đe. Sự phối hợp liên ngành giữa văn hóa, tài nguyên và xây dựng đôi lúc thiếu nhịp nhàng.

2.1. Kết quả đạt được trong công tác kiểm kê và xếp hạng di tích

Chính quyền huyện hoàn thành công tác thống kê cơ bản các điểm di tích trọng điểm. Danh mục di sản văn hóa vật thể tiềm năng được cập nhật định kỳ hàng năm. Nhiều hồ sơ khoa học được thẩm tra nghiêm ngặt để đề nghị xếp hạng di tích. Công tác tuyên truyền Luật Di sản văn hóa được phổ biến đến các buôn làng xa xôi. Các lớp tập huấn nâng cao nghiệp vụ quản lý cho cán bộ văn hóa xã được tổ chức đều đặn. Ý thức gìn giữ hiện vật cổ trong các gia đình nghệ nhân có chuyển biến tích cực. Một số di tích lịch sử kháng chiến được cắm mốc ranh giới rõ ràng.

2.2. Những bất cập và khó khăn trong bảo vệ di sản văn hóa vật thể

Khó khăn lớn nhất xuất phát từ hạn chế ngân sách dành cho trùng tu di tích. Đội ngũ chuyên trách quản lý văn hóa cấp xã thiếu hụt chuyên môn kỹ thuật sâu. Tình trạng bê tông hóa thay thế nhà sàn gỗ truyền thống diễn ra phức tạp. Hoạt động du lịch văn hóa chưa khai thác hiệu quả giá trị các hiện vật cổ. Sự tham gia đóng góp của khối doanh nghiệp tư nhân vào quỹ bảo tồn còn rất thấp. Cơ chế xử phạt các hành vi hủy hoại kiến trúc truyền thống chưa đủ tính răn đe. Công tác giải tỏa tranh chấp đất đai xung quanh khu di tích gặp nhiều cản trở.

III. Giải pháp bảo vệ và phát huy văn hóa vật thể huyện Krông Pắc

Để nâng cao hiệu quả chính sách, huyện Krông Pắc cần thực hiện đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Cấp ủy và chính quyền địa phương cần hoàn thiện quy hoạch bảo tồn tổng thể. Kế hoạch trung tu di tích phải được tích hợp vào kế hoạch phát triển kinh tế xã hội hàng năm. Địa phương cần chủ động đa dạng hóa các nguồn lực tài chính đầu tư cho di sản. Ngân sách nhà nước đóng vai trò chủ đạo, kết hợp đẩy mạnh vận động xã hội hóa. Huyện cần thiết lập cơ chế hỗ trợ tài chính trực tiếp cho các hộ dân giữ gìn nhà dài cổ. Công tác đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn cho cán bộ văn hóa cơ sở phải được tiến hành thường xuyên. Ứng dụng công nghệ số trong số hóa hiện vật, tư liệu hóa kiến trúc là yêu cầu cấp thiết. Chính quyền cần tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm mọi hành vi xâm hại di tích. Đẩy mạnh liên kết phát triển du lịch di sản giúp tạo nguồn thu tái đầu tư.

3.1. Hoàn thiện cơ chế chính sách và phân bổ nguồn lực tài chính

Huyện cần xây dựng đề án bảo tồn văn hóa vật thể dài hạn giai đoạn mới. Việc phân bổ ngân sách cần tập trung vào các công trình xuống cấp nghiêm trọng. Địa phương khuyến khích các tổ chức kinh tế tài trợ kinh phí tu bổ thông qua ưu đãi thuế. Quy chế quản lý di tích phân cấp rõ thẩm quyền cho Ủy ban nhân dân cấp xã. Huyện cần thành lập quỹ bảo tồn di sản văn hóa với sự giám sát minh bạch của cộng đồng. Chính sách trợ cấp bảo dưỡng nhà sàn cổ hàng năm giúp người dân yên tâm gìn giữ kiến trúc truyền thống.

3.2. Nâng cao vai trò cộng đồng và ứng dụng công nghệ trong bảo tồn

Cộng đồng buôn làng phải là chủ thể trung tâm trong bảo tồn di sản vật thể. Già làng và người có uy tín đóng vai trò nòng cốt trong tuyên truyền giá trị di sản. Địa phương cần triển khai quét dữ liệu không gian ba chiều đối với các kiến trúc tiêu biểu. Công nghệ số giúp lưu trữ tư liệu phục chế chính xác khi công trình gặp sự cố hỏa hoạn hoặc thiên tai. Việc gắn mã quét thông tin tại các điểm di tích tạo thuận lợi cho khách tham quan tìm hiểu. Giáo dục di sản trong học đường nuôi dưỡng tình yêu văn hóa cho thế hệ trẻ.

IV. Ứng dụng luận văn thạc sĩ vào văn hóa vật thể huyện Krông Pắc

Luận văn thạc sĩ cung cấp luận cứ khoa học quan trọng cho công tác hoạch định chính sách. Đề tài tổng kết toàn diện thực trạng bảo tồn văn hóa vật thể tại huyện Krông Pắc. Kết quả nghiên cứu giúp chính quyền địa phương nhận diện rõ các điểm nghẽn thể chế. Các nhóm giải pháp đề xuất mang tính khả thi cao, phù hợp điều kiện thực tế vùng Tây Nguyên. Việc triển khai thành công chính sách sẽ biến di sản văn hóa thành tài sản phát triển du lịch sinh thái. Đời sống văn hóa và thu nhập của đồng bào các dân tộc thiểu số sẽ được nâng cao rõ rệt. Công trình nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà quản lý văn hóa và học viên chuyên ngành. Sự gắn kết giữa lý luận học thuật và thực tiễn quản trị tạo ra bước đột phá mới. Bảo vệ di sản văn hóa vật thể là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.

4.1. Đóng góp lý luận và giá trị tham khảo của luận văn thạc sĩ

Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với di sản văn hóa cấp huyện. Nghiên cứu làm sáng tỏ mối quan hệ giữa bảo tồn vật thể và phát triển kinh tế địa phương. Mô hình phân tích thực tiễn tại huyện Krông Pắc có thể nhân rộng sang các địa bàn lân cận trong tỉnh Đắk Lắk. Tài liệu cung cấp góc nhìn đa chiều từ pháp lý đến xã hội học cho các nhà nghiên cứu chính sách công. Kết quả khảo sát thực tế là nguồn dữ liệu quý phục vụ công tác giảng dạy chuyên ngành quản lý văn hóa.

4.2. Định hướng ứng dụng thực tế phát triển du lịch di sản địa phương

Các đề xuất trong luận văn mở ra định hướng phát triển du lịch trải nghiệm văn hóa đặc sắc. Huyện có thể quy hoạch các tuyến tham quan kết nối di tích lịch sử và buôn làng cổ. Khai thác kiến trúc nhà dài truyền thống tạo điểm nhấn thu hút du khách trong nước và quốc tế. Doanh thu từ dịch vụ lưu trú và ẩm thực truyền thống quay trở lại tài trợ cho công tác tu bổ di sản. Mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn di sản giúp tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO VỆ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA VẬT THỂ 1. Khái niệm, đặc điểm thực hiện chính sách bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa vật thể 1. Khái niệm thực hiện chính sách bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa vật thể 1. Chính sách công, đã và đang trở thành một khoa học độc lập ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, đặc biệt là ở các nước đã phát triển.

Mặc dù khái niệm chính sách công ở các quốc gia khác nhau với các góc độ nghiên cứu khác nhau nên vẫn còn những cách hiểu tương đối khác biệt. Tuy nhiên, nhìn chung ở các quốc gia và giới học thuật đều đã thống nhất với nhau rằng chính sách công thuộc về lĩnh vực chính trị của đời sống xã hội. Ở các nước phát triển và các tổ chức kinh tế quốc tế, thuật ngữ “Chính sách công” được sử dụng rất phổ biến. Có thể nêu ra một số quan niệm sau: Chính sách công bao gồm các hoạt động thực tế do chính phủ tiến hành (Peter Aucoin, 1971); Chính sách công là một tập hợp các quyết định có liên quan lẫn nhau của một nhà chính trị hay một nhóm các nhà chính trị gắn liền với việc lựa chọn các mục tiêu và các giải pháp để đạt các mục tiêu đó (William Jenkin, 1978); Chính sách công là cái mà chính phủ lựa chọn làm hay không làm (Thomas R.

Dye, 1984); Chính sách công là toàn bộ các hoạt động của nhà nước có ảnh hưởng một cách trực tiếp hay gián tiếp đến cuộc sống của mọi công dân (B. Guy Peter, 1990); Chính sách công là một kết hợp phức tạp những sự lựa chọn liên quan lẫn nhau, bao gồm cả các quyết định không hành động, do các cơ quan nhà nước hay các quan chức nhà nước đề ra (William N. Dunn, 1992); Chính sách công bao gồm các quyết định chính trị để thực hiện các chương trình nhằm đạt được những mục tiêu xã hội (Charle L. Cochran and Eloise F.

Nói cách đơn giản nhất, chính sách công là tổng hợp các hoạt động của chính phủ/chính quyền, trực tiếp hoặc thông qua tác nhân bởi vì nó có ảnh hưởng tới đời sống của công dân (B. 8 Từ các quan niệm trên, chính sách công có thể được nhìn nhận như sau: - Trước hết, là một chính sách của nhà nước, của chính phủ (do nhà nước, do chính phủ đưa ra), là một bộ phận thuộc chính sách kinh tế và chính sách nói chung của mỗi nước. - Thứ hai, về mặt kinh tế, chính sách công phản ánh và thể hiện hoạt động cũng như quản lý đối với khu vực công, phản ánh việc đảm bảo hàng hóa, dịch vụ công cộng cho nền kinh tế. - Thứ ba, là một công cụ quản lý của nhà nước, được nhà nước sử dụng để: Khuyến khích việc sản xuất, đảm bảo hàng hóa, dịch vụ công cho nền kinh tế, khuyến khích cả với khu vực công và cả với khu vực tư; Quản lý nguồn lực công một cách hiệu quả, hiệu lực, thiết thực đối với cả kinh tế, chính trị, xã hội, môi trường, cả trong ngắn hạn lẫn trong dài hạn.

Nói cách khác chính sách công là một trong những căn cứ đo lường năng lực hoạch định chính sách, xác định mục tiêu, căn cứ kiểm tra, đánh giá, xác định trách nhiệm trong việc sử dụng nguồn lực công như ngân sách nhà nước, tài sản công, tài nguyên đất nước. Thuật ngữ văn hóa đã xuất hiện từ lâu trong ngôn ngữ và đời sống của con người. Cho đến nay đã có rất nhiều định nghĩa về văn hóa, do các nhà nghiên cứu, các tổ chức và các quốc gia trên thế giới công bố. Từ góc độ tiếp cận về chính sách công, có thể dễ dàng nhận thấy hai yếu tố quan trọng khi đề cập tới khái niệm văn hóa, đó là: hoạt động văn hóa và giá trị văn hóa.

Do đó tác giả đã vận dụng khái niệm về văn hóa của GS Trần Ngọc Thêm “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị (vật chất và tinh thần, tĩnh và động, vật thể và phi vật thể) do con người sáng tạo ra và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [9] trong nghiên cứu về văn hóa. Đồng thời, cách tiếp cận này giúp tác giả phân loại các vấn đề cần quản lý có tính hệ thống, làm cho việc hoạt động quản lý sẽ cụ thể, hiệu quả hơn. Với nhận thức di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân, để bảo 9 vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, đáp ứng nhu cầu về văn hóa ngày càng cao của nhân dân, góp phần xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và đóng góp vào kho tàng di sản văn hóa thế giới và để tăng cường hiệu lực quản lí nhà nước, nâng cao trách nhiệm của nhân dân trong việc tham gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, ngày 29.2001, Quốc hội Khóa X đã thông qua Luật Di sản văn hoá (Luật số 28/2001/QH10) [7]. Đây là đạo luật về di sản văn hoá đầu tiên trong lịch sử lập pháp của nước ta và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01.

Luật Di sản văn hoá gồm 74 điều, được chia làm 7 chương. Năm 2009, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật di sản văn hóa của Quốc hội Khóa XII, Kỳ họp thứ 5 (gọi tắt là Luật Di sản văn hóa sửa đổi năm 2009) [8] cho ta những định nghĩa về Di sản văn hóa nói riêng, những điều chi tiết về thực hành luật Di sản văn hóa nói chung. Căn cứ Luật Di sản văn hóa, tại Điều 1 quy định: “Di sản văn hoá quy định tại Luật này bao gồm di sản văn hoá phi vật thể và di sản văn hoá vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.” Luật cũng quy định rõ trình tự, thủ tục công nhận di sản văn hoá, các biện pháp bảo vệ di sản văn hoá, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền như Thủ tướng Chính phủ, Bộ Văn hoá - Thông tin, Hội đồng di sản văn hoá quốc gia, Uỷ ban nhân dân các cấp và các cơ quan khác trong việc công nhận, bảo vệ, giữ gìn, quản lí các di sản văn hoá (cả di sản văn hoá vật thể và di sản văn hoá phi vật thể). Trên bình diện quốc tế, năm 1989, UNESCO đã định nghĩa di sản văn hoá như sau: di sản văn hoá là tập hợp những biểu hiện vật thể hoặc biểu tượng di sản quá khứ truyền lại cho mỗi nền văn hóa, và do đó là của toàn thể nhân loại.

Là một phần của việc khẳng định cũng như làm giàu thêm bản sắc văn hóa, là một dạng di sản nhân loại, di sản văn hoá mang lại những đặc điểm riêng cho mỗi địa danh cụ thể, và vì thế nên là nơi cất giữ kinh nghiệm con người. Việc bảo tồn và giới thiệu di sản văn hoá này là cốt lõi của mọi chính sách văn hóa. 10 - Văn hóa vật thể, theo các quan điểm đã trình bày ở mục trên về di sản văn hóa, có thể thấy, con người bao giờ cũng có hai nhu cầu cơ bản, đó là nhu cầu về vật chất và nhu cầu về tinh thần. Do đó hoạt động của con người cũng có hai loại cơ bản, đó là sản xuất ra của cải vật chất và sản xuất ra các giá trị tinh thần.

Tương ứng với nó là những giá trị của di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể. Theo đó, di sản văn hóa vật thể bao gồm toàn bộ những sản phẩm do sản xuất vật chất của con người tạo ra như các công trình kiến trúc, công cụ sản xuất và sinh hoạt, đồ ăn, đồ mặc, các phương tiện đi lại. Di sản văn hóa vật thể là một dạng thức tồn tại của văn hóa chủ yếu dưới dạng vật thể có hình khối, có chiều cao, chiều rộng, trọng lượng, đường nét, màu sắc, kiểu dáng tồn tại trong không gian và thời gian xác định. Di sản văn hóa vật thể được tạo tác từ bàn tay khéo léo của con người, để lại dấu ấn lịch sử rõ rệt.

Di sản văn hóa vật thể được khách thể hóa và tồn tại như một thực thể ngoài bản thân con người, luôn chịu sự thách thức của quy luật bào mòn của thời gian, trong sự tác động của con người thời đại sau. Di sản văn hóa vật thể luôn đứng trước nguy cơ biến dạng hoặc thay đổi rất nhiều so với nguyên gốc. Do đó, vấn đề giữ gìn những Di sản văn hóa vật thể lâu đời đòi hỏi cần công nghệ kỹ thuật cao mới có thể phục nguyên lại như cũ. Căn cứ mục 2, Điều 4, Luật Di sản văn hóa ghi rõ “Di sản văn hoá vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.” Theo đó, tại mục 3 đến mục 7, Điều 4, Luật Di sản văn hóa quy định: Di tích lịch sử - văn hoá là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học.

Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử, thẩm mỹ, khoa học. Di vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học. Cổ vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hoá, khoa học, có từ một trăm năm tuổi trở lên. 11 Bảo vật quốc gia là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị đặc biệt quý hiếm tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hoá, khoa học.

- Bảo tồn di sản văn hóa “Bảo tồn” là một khái niệm được sử dụng tương đối phổ biến, tuy nhiên không phải ai cũng có những thấu hiểu về hoạt động này.