phần Mở đầu, phần Kết luậnvà Tài liệu tham khảo, phần Nội dung luận văn gồm có các chƣơng sau: Chƣơng 1: Lý thuyết tác giả và sự nghiệp điện ảnh của Emmanuel Lubezki 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 2: Tính tự nhiên trong phim của Emmanuel Lubezki Chƣơng 3: Tính đối thoại trong phim của Emmanuel Lubezki Chúng tôi lựa chọn Tính tự nhiên và Tính đối thoại làm trọng tâm trong Chƣơng 2 và Chƣơng 3 dựa trên đánh giá rằng đây là hai hiệu quả lớn nhất mà hình ảnh phim của Emmanuel Lubezki tạo ra. Từ đó, chúng tôi phân tích các yếu tố kỹ thuật, mô típ hình ảnh lặp đi lặp lại đã mang lại hai hiệu quả trên cũng nhƣ tạo dựng phong cách của Emmanuel Lubezki. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1: LÝ THUYẾT TÁC GIẢ VÀ SỰ NGHIỆP ĐIỆN ẢNH CỦAEMMANUEL LUBEZKI 1. Tác giả và tác giả điện ảnh Khi nhắc đến một tác giả điện ảnh, là khẳng định tác giả đó có một phong cách.
Nói về phong cách phim, có thể lƣu ý đánh giá của Ethan Coen – nhà sản xuất phim, nhà biên kịch: “Cái bạn gọi là phong cách chỉ là sự hồi tƣởng lại sau này. Trên thực tế, làm phim chính là thể hiện những lựa chọn mang tính cá nhân”. Hay John Coen – đạo diễn, nhà biên kịch: “…Bạn đƣa ra những lựa chọn riêng mà bạn cho là có giá trị, hoặc bắt buộc, hoặc thích hợp cho mỗi cảnh phim riêng. Sau đó, vào lúc cuối ngày, bạn đặt tất cả chúng lại với nhau, và sẽ có ngƣời nhìn vào đó, nói nhƣ đinh đóng cột rằng: “Ồ, đó là phong cách của họ”[1, tr.
Khi những lựa chọn riêng, mang tính cá nhân này lặp đi lặp lại, không chỉ trong một bộ phim, thì đó chính là một biểu hiện của một tác giả. Bởi, trong Những người nổi tiếng (De Viris illustribus), thánh Jérôme đƣa ra bốn tiêu chí: Thứ nhất, tác giả đƣợc xác định nhƣ một mức giá trị không thay đổi; thứ hai, tác giả đƣợc coi nhƣ một loạt khái niệm hoặc lý thuyết có sự gắn bó chặt chẽ; thứ ba, tác giả đƣợc coi là phải thống nhất về phong cách và cuối cùng, tác giả đƣợc coi là một thời điểm lịch sử xác định và nơi gặp gỡ của một số sự kiện lịch sử. [8] Đã có nhiều công trình nghiên cứu phân tích về quá trình ra đời của khái niệm tác giả, cũng nhƣ tác giả điện ảnh, gần đây là “Phong cách điện ảnh Lâu Diệp từ góc nhìn lý thuyết tác giả (qua ba tác phẩm: Sông Tô Châu, Di Hòa Viên, Phù Thành mê sự)” của Lê Thị Thanh Loan. Trong đó, ngƣời viết chỉ ra: sáng tạolà yếu tố cốt lõi để xác định tƣ cách tác giả.
Để nghiên cứu về tác giả, ngƣời nghiên cứu phải tìm ra những dấu ấn xuyên suốt văn bản hoặc chuỗi văn bản để tìm hiểu các yếu tố đó. Với tác giả điện ảnh, các nhà phê bình điệnảnh lại cần nghiên cứu một giai đoạn hoặc cả quá trình phát triển sự nghiệp của anh ta, tức là thông qua nhiều tác phẩm. Và với việc trở thành một tác giả, các nhà làm phim một mặt làm giàu cho kỹ 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thuật điện ảnh, mặt khác sử dụng phong cách nhƣ một hệ thống tuyên ngôn riêng về cách nhìn nhận cuộc sống. Cũng theo tác giả Lê Thị Thanh Loan, trong thế giới Hollywood đƣơng đại, những quan điểm đó đã thúc đẩy các nhà làm phim hƣớng đến việc nâng cao giá trị tác phẩm của bản thân bằng cách tự tạo ra cho chính mình một phong cách hình ảnh khác biệt, đó là nền tảng giúp họ giành đƣợc quyền làm phim [6].
Dù vậy, sự lựa chọn đó hiện nay đang bị thao túng ngƣợc khi các nhà sản xuất đang có xu hƣớng lựa chọn các đạo diễn trẻ có phong cách để đạo diễn các dự án phim bom tấn (đặc biệt dòng phim siêu anh hùng), mà hậu quả là phong cách của họ bịnhào nặn trở lại trong một khuôn khổ vừa ý khán giả để đạt hiệu quả về doanh thu. Trong khi “lý thuyết tác giả tiếp tục hƣớng tới một nền “điện ảnh tự do” nơi mà ngƣời làm phim có bổn phận phải đi sâu vào quan điểm cá nhân để gìn giữ điện ảnh nhƣ một bộ môn nghệ thuật” [6]. Đã có một giai đoạn dài, các nhà nghiên cứu và công chúng có niềm tin rằng đạo diễn là ngƣời chịu trách nhiệm tối cao đối với thể loại, phong cách và ý nghĩa của bộ phim nên việc tiếp cận tác giả đƣợc tập trung vào đạo diễn. Đây là một trong những quan điểm có ảnh hƣởng nhất trong lịch sử điện ảnh đƣơng đại, nhƣng dễ trở thành một lối mòn, bởi sự phủ định hoàn toàn vai trò của những cá nhân chủ chốt khác.
Trong khi ngày nay, sự thống nhất về phong cáchcó thể nhìn thấy ở cả các nhà quay phim. Nếu mục đích của cách tiếp cận tác giả xƣa nay là dành tặng danh hiệu nghệ sỹ cho một số đạo diễn nhất định thay vì coi họ chỉ đơn thuần là nhà chuyên môn vì những tác phẩm của họ cho thấy một sự kiên định về đề tài và phong cách, thì việc này cũng có thể áp dụng với những nhà quay phim có sự lựa chọn và hình thức thể hiện có dấu ấn quan trọng. Trong “Nghệ thuật điện ảnh”, David Bordwell và Kristin Thompson nhận định: việc phân tích phong cách phim dựa trên 4 bƣớc, là Quyết định cấu trúc tổ chức phim, hệ thống hình thức tự sự và phi tự sự của nó; Nhận diện những kỹ thuật chủ chốt đƣợc sử dụng; Vạch ra những mô hình kỹ thuật trong một bộ phim hoàn chỉnh và Đề xuất những chức năng cho kỹ thuật chủ chốt và mẫu hình mà chúng tạo nên[1, tr. Vậy đây là một trong các 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cơ sở để chúng tôi đánh giá các bộ phim do một nhà quay phim thực hiện có phong cách chung hay không và liệu họ có phải là một tác giả điện ảnh.
Lý thuyết tác giả trong lịch sử điện ảnh Trƣớc khi việc tiếp cận đƣợc tập trung vào đạo diễn, đã có thời điểm xuất hiện “khái niệm rằng một nền điện ảnh có vẻ trƣởng thành có thể sẽ là “thời đại của các nhà viết kịch bản” [5, tr. Cụ thể là điện ảnh Pháp thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 20 - thời kỳ hậu chiến có đặc trƣng “Truyền thống chất lƣợng”, chủ yếu dựa vào việc đƣa lên màn ảnh các tác phẩm văn học cổ điển. Và “Thƣờng thì nhà biên kịch đƣợc coi là có sự sáng tạo ngang và thậm chí hơn cả những đạo diễn” [10, tr. Sau đó là cuộc tranh cãi vào giữa những năm 40 của thế kỷ 20, khi các đạo diễn và nhà viết kịch bản Pháp có quan điểm đối lập về việc ai có thể đƣợc nhìn nhận là auteur, hay tác giả của một bộ phim.
Thế thắng nghiêng về các đạo diễn khi các nhà phê bình nhƣ Roger Leehardt và André Bazin khẳng định đạo diễn là nguồn gốc chính cho giá trị của bộ phim[5, tr. Nhƣ vậy, tại Pháp – cái nôi của Lý thuyết tác giả, đã có sự chuyển mình về quan niệm “tác giả” trong điện ảnh. Không phải ngôi “tác giả” ngay từ đầu đã luôn luôn thuộc về đạo diễn, mà phụ thuộc vào sự thay đổi xu hƣớng phát triển của điện ảnh, từ “những bộ phim của những ngƣời viết kịch bản”(Francois Truffaut) đến thế hệ Làn sóng mới Pháp. Ngày nay, cùng với sự phát triển chóng mặt của công nghệ là sự xuất hiện của hàng loạt vai trò, chức danh mới, mang sự chuyên môn hóa cao trong đoàn làm phim.
Nhất là trong hệ thống sản xuất phim mang tính công nghiệp cao nhƣ Hollywood, đã có sự khác biệt rất lớn so với ekip làm phim nhỏ gọn của Làn sóng mới Pháp trong khoảng thời gian 1958-1962 của thế kỷ trƣớc [5, tr. Vậy ở giai đoạn hiện nay, khi đánh giá một cá nhân thuộc hệ thống đoàn làm phim đồ sộ của Hollywood, liệu chúng ta có thể mở rộng tinh thần của khái niệm “tác giả” hay không? Trong nghiên cứu này, chúng tôi xin đề xuất việc áp dụng khái niệm “đồng tác giả” cho số ít các nhà quay phim đặc biệt. “Đồng tác giả” ở đây không mang tính định danh về mặt bản quyền của một ngƣời với một tác phẩm cụ thể, nhƣ việc cùng là tác giả của một bộ phim, mà là ghi nhận vai trò đồng sáng 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tạoto lớn của đạo diễn hình ảnh khi song hành với tác giả chính là đạo diễn. Và tính tác giả mà cá nhân này mang lại đƣợc đánh giá dựa trên đóng góp về hiệu quả nghệ thuật, và sự lặp đi lặp lại của các thủ pháp, ý niệm nghệ thuật qua nhiều bộ phim, với nhiều đạo diễn khác nhau.
Căn cứ về lý luận cho đề xuất trên dựa trên cách nhìn nhận của chính các nhà phê bình về “Lý thuyết tác giả”. “Lý thuyết tác giả” đã đƣợc Andrew Sarris dịch ra từ thuật ngữ tiếng Pháp la politique des auteurs thông qua tiểu luận “Các lƣu ý về Lý thuyết “Tác giả” năm 1962” (Notes on the 'Auteur' Theory in 1962) in trên tạp chí Film Culture.Văn bản này đã góp phần phổ biến thuật ngữ của Andre Bazin, Richard Doud và Francois Truffaut cùng tạp chí Cahiers du Cinéma.Trong đó, Andrew Sarris viết: “Ba cơ sở của lý thuyết (tác giả) có thể đƣợc hình dung nhƣ ba vòng tròn đồng tâm: vòng tròn bên ngoài nhƣ là kỹ thuật; vòng tròn giữa, phong cách cá nhân; và vòng tròn bên trong, ý nghĩa nội tâm”. [34] David Bordwell và Kristin Thompson đã từng cho rằng: phong cách điện ảnh chỉ đơn giản là “một hệ thống hình thức”, “chúng ta thấy các mô hình phong cách là phần chủ chốt của bất kỳ bộ phim nào” [1, tr. Đây có thể là cơ sở căn bản để nhận định các yếu tố trong hệ thống hình thức của một bộ phim, nhƣ: khuôn hình, góc quay, chuyển động máy, độ dài cảnh phim… cũng là cơ sở cho một phong cách điện ảnh.
Và nếu coi “Sự độc đáo của cá nhân, cá tính ngỗ ngƣợc, sự ám ảnh lâu dài và tính sáng tạo đƣợc đề cao hơn là sự nghiêm túc về mặt xã hội và sự uyển chuyển về mặt phong cách” [19, tr. 11-12] nhƣ Warren Buckland khẳng định thì chúng tôi lại gặp những đặc điểm đó trong các hình ảnh do Emmanuel Lubezki thực hiện. Điều đó đƣợc ghi nhận bằng nhiều dẫn chứng sẽ đƣợc trình bày trong luận văn. Cũng chú ý rằng Warren Buckland trong cuốn Film Studies, cho rằng: “Các đạo diễn làm phim với sự thống nhất về đề tài và phong cách thì đƣợc gọi là tác giả.