Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống di sản văn hóa vật thể tại vùng châu thổ sông Hồng là nguồn sử liệu sống động phản ánh tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc. Tính đến hết năm 2017, toàn tỉnh Ninh Bình có 352 di tích lịch sử văn hóa đã được xếp hạng, trong đó huyện Yên Khánh sở hữu 56 di tích gồm 44 di tích cấp tỉnh và 12 di tích cấp quốc gia. Nằm trong vùng đất giàu truyền thống gắn liền với triều đại Đinh và Tiền Lê thế kỷ X, xã Khánh An có diện tích tự nhiên 740,3 ha cùng dân số 6.316 người, hiện lưu giữ 24 di tích và cơ sở thờ tự truyền thống, với 8 di tích được xếp hạng.

Đền Đức Đệ Nhị tọa lạc trên khuôn viên rộng 625 m2 tại thôn Bùi, xã Khánh An, được Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh vào năm 2013. Ngôi đền là không gian phụng thờ Lịch Lộ Đại Vương, vị tướng tài ba có công phò tá Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, lập nên triều đại phong kiến tập quyền đầu tiên của Việt Nam.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ mâu thuẫn giữa yêu cầu bảo tồn nguyên trạng di tích cổ bằng gỗ trước sự bào mòn của thời gian và áp lực phát triển kinh tế xã hội khi Khu công nghiệp Khánh Phú hình thành cận kề. Đề tài tập trung phân tích thực trạng công tác quản lý di tích đền Đức Đệ Nhị trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2018. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá toàn diện mô hình phân cấp quản lý và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước kết hợp phát huy vai trò tự quản của cộng đồng địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin về bản chất xã hội của hoạt động quản lý, kết hợp cùng hệ thống quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Nghị quyết số 03-NQ/TW khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và Nghị quyết số 33-NQ/TW khóa XI về phát triển văn hóa, con người đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Khung pháp lý cốt lõi của đề tài dựa trên Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), đặc biệt là Điều 54 quy định nội dung quản lý nhà nước về di sản và Điều 55 quy định trách nhiệm của các cơ quan quản lý. Nghiên cứu cụ thể hóa các văn bản dưới luật gồm Nghị định số 98/2010/NĐ-CP, Nghị định số 70/2012/NĐ-CP, Thông tư số 09/2011/TT-BVHTTDL, Thông tư số 18/2012/TT-BVHTTDL và Quyết định số 34/2015/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình về quy chế quản lý di tích trên địa bàn tỉnh.

Các khái niệm chính được làm sáng tỏ bao gồm: Di sản văn hóa vật thể, Di tích lịch sử văn hóa, Quản lý di tích lịch sử văn hóa và Xã hội hóa hoạt động văn hóa. Quản lý di tích được nhìn nhận là quá trình tác động có tổ chức của các cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng nhằm bảo vệ tính toàn vẹn của di tích, đồng thời đánh thức các giá trị văn hóa phi vật thể phục vụ đời sống tinh thần của nhân dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các văn bản quy phạm pháp luật, hồ sơ khoa học xếp hạng di tích năm 2013 của Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, cùng các ấn phẩm địa chí văn hóa địa phương. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa toàn diện trên địa bàn xã Khánh An.

Quy mô chọn mẫu khảo sát thực địa bao gồm toàn bộ 24 cơ sở tín ngưỡng thờ tự tại địa phương để thống kê hiện trạng. Cỡ mẫu phỏng vấn sâu chất lượng cao gồm 15 chuyên gia và nhà quản lý thuộc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Yên Khánh, Ủy ban nhân dân xã Khánh An, cùng phiếu khảo sát 50 cư dân địa phương và các bậc cao niên trong Ban khánh tiết làng Yên Xuyên.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích phi xác suất được áp dụng để tiếp cận chính xác những cá nhân am hiểu phong tục tập quán và trực tiếp tham gia điều hành hoạt động tại di tích. Các phương pháp phân tích chủ đạo gồm phương pháp điền dã dân tộc học, quan sát tham dự, phân tích thống kê mô tả và phương pháp so sánh lịch sử. Sự kết hợp các phương pháp này giúp bảo đảm tính khách quan khoa học khi phản ánh bức tranh quản lý trong suốt timeline từ năm 2013 đến năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, đền Đức Đệ Nhị lưu giữ kho tàng di sản vật thể nguyên gốc vô cùng phong phú với tổng cộng 95 hiện vật quý giá đã được kiểm kê khoa học. Trong đó, hiện vật bằng gỗ chiếm tỷ lệ áp đảo với 60 hiện vật (tương đương 63,16%), hiện vật bằng đồng có 14 đơn vị (chiếm 14,74%), hiện vật bằng sứ có 8 đơn vị (chiếm 8,42%), hiện vật bằng giấy có 8 đơn vị (chiếm 8,42%) và hiện vật bằng gốm đất nung có 5 đơn vị (chiếm 5,26%). Nổi bật nhất là 4 đạo sắc phong cổ nguyên vẹn qua các triều đại: niên hiệu Cảnh Hưng thứ 44 (năm 1783), niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 4 (năm 1796), niên hiệu Thành Thái thứ 3 (năm 1891) và niên hiệu Khải Định thứ 9 (năm 1924).

Thứ hai, kết quả khảo sát kỹ thuật bộc lộ tình trạng xuống cấp rõ rệt của hệ thống di tích. Tại xã Khánh An, có 66% di tích cấp quốc gia (2 trên 3 di tích là đình Yên Phú và đình Văn Giáp) đang bị xuống cấp, 20% di tích cấp tỉnh xuống cấp nặng (đền Thượng Yên Lý) và 20% di tích cấp tỉnh xuống cấp mức độ trung bình. Mặc dù đền Đức Đệ Nhị đã trải qua các đợt trùng tu lớn vào các năm 1919, 1956, 1967, 1981, 2002, 2006, 2007, 2009 và 2012, các cấu kiện khung gỗ lim chịu lực tại Tiền đường và Hậu cung vẫn thường xuyên đối mặt với nguy cơ mối mọt và biến dạng do điều kiện thời tiết nhiệt đới ẩm.

Thứ ba, cơ cấu nhân sự quản lý di tích còn rất mỏng và vận hành theo cơ chế kiêm nhiệm. Phòng Quản lý Di sản Văn hóa trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình chỉ có 5 biên chế và 1 cán bộ trưng tập để theo dõi 352 di tích toàn tỉnh. Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Yên Khánh chỉ có 4 cán bộ phụ trách toàn diện nhiều lĩnh vực, chỉ có 1 cán bộ theo dõi mảng di sản suốt 8 năm. Tại cấp xã, Ban quản lý di tích gồm 9 thành viên nhưng toàn bộ đều là cán bộ kiêm nhiệm.

Thứ tư, đền Đức Đệ Nhị giữ vai trò hạt nhân trong đời sống tâm linh thông qua lễ hội làng Yên Xuyên diễn ra 4 năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu (từ mùng 6 đến mùng 7 tháng Giêng). Lễ hội quy tụ sự tham gia của 12 di tích trong làng, duy trì khóa tế cổ truyền hoàn chỉnh với 54 bước xướng và đội tế chuẩn mực gồm 15 thành viên, đóng vai trò then chốt trong việc gắn kết cộng đồng cư dân.

Thảo luận kết quả

Thực trạng công tác quản lý cho thấy nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế bắt nguồn từ sự thiếu hụt nguồn lực tài chính chuyên trách và năng lực chuyên môn chưa đồng đều ở cấp cơ sở. Cơ chế cấp phát kinh phí từ ngân sách nhà nước chỉ đáp ứng một phần nhỏ nhu cầu tu sửa cấp thiết, trong khi việc huy động nguồn vốn xã hội hóa chưa có quy chế quản lý minh bạch dài hạn. Sự mở rộng của Khu công nghiệp Khánh Phú mang lại lợi thế kinh tế cục bộ nhưng cũng gia tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường, khói bụi và rung chấn tác động trực tiếp lên kiến trúc gỗ cổ truyền.

Để tối ưu hóa công tác theo dõi dữ liệu, các cơ quan quản lý có thể biểu diễn cơ cấu chất liệu 95 hiện vật thông qua biểu đồ tròn (với đồ gỗ chiếm trên 63%) và trình bày mức độ xuống cấp của 8 di tích xếp hạng bằng biểu đồ cột so sánh, phân loại rõ các nhóm cấu kiện chịu lực bị hư hại từ mái ngói, xà, cột đến hoành rui mè. Bảng ma trận phân công trách nhiệm giữa 9 thành viên Ban quản lý cấp xã cũng sẽ làm rõ ranh giới giữa kiểm tra hành chính và quản lý phụng tự thực địa.

So sánh với các nghiên cứu tiền quy hoạch di sản trên địa bàn tỉnh Ninh Bình, nghiên cứu tại đền Đức Đệ Nhị khẳng định rõ rằng mô hình kết hợp giữa cơ quan quản lý chuyên môn và Ban khánh tiết tự quản truyền thống mang lại hiệu quả bảo vệ hiện vật cao hơn hẳn so với hình thức quản lý hành chính đơn thuần.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện quy hoạch khoanh vùng bảo vệ và số hóa hồ sơ di tích. Ủy ban nhân dân huyện Yên Khánh cần chủ trì phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường tiến hành cắm mốc giới cố định 100% diện tích 625 m2 của khuôn viên đền Đức Đệ Nhị, hoàn thành cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất di tích trong giai đoạn 2018 - 2020. Đồng thời, lập danh mục số hóa 3D cho toàn bộ 95 hiện vật cổ và 4 đạo sắc phong để phục vụ lưu trữ khoa học trước năm 2021.

Thứ hai, chuẩn hóa và nâng cao năng lực chuyên môn cho bộ máy quản lý cấp cơ sở. Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cần định kỳ tổ chức các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ bảo tồn cho 100% cán bộ thuộc Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Yên Khánh cùng 9 thành viên Ban quản lý di tích xã Khánh An. Mục tiêu hướng đến là 100% người trực tiếp trông coi di tích nắm vững các quy định của Luật Di sản văn hóa và kỹ thuật phòng cháy chữa cháy cơ bản.

Thứ ba, đẩy mạnh cơ chế xã hội hóa nguồn lực tu bổ di tích. Ủy ban nhân dân xã Khánh An cần ban hành quy chế tiếp nhận và quản lý công khai nguồn tiền công đức, tài trợ từ các doanh nghiệp tại Khu công nghiệp Khánh Phú và nhân dân địa phương. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ đóng góp từ nguồn xã hội hóa đạt 40% đến 50% tổng kinh phí trùng tu, bảo đảm mọi dự án tu bổ đều tuân thủ nghiêm ngặt Thông tư số 18/2012/TT-BVHTTDL.

Thứ tư, khai thác giá trị di tích gắn liền với phát triển du lịch văn hóa tâm linh bền vững. Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Yên Khánh cần phối hợp với các công ty lữ hành xây dựng tuyến du lịch kết nối đền Đức Đệ Nhị với 11 di tích trong không gian lễ hội làng Yên Xuyên và quần thể danh thắng Tràng An - Cố đô Hoa Lư. Phấn đấu thu hút khoảng 15.000 đến 20.000 lượt khách tham quan chiêm bái mỗi năm trong giai đoạn 2020 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa: Lãnh đạo và chuyên viên tại Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Yên Khánh cùng Ủy ban nhân dân xã Khánh An có thể ứng dụng trực tiếp mô hình phân cấp quản lý và quy trình bảo vệ 24 di tích cơ sở được đề xuất trong luận văn.

Nhóm nghiên cứu, giảng viên và sinh viên: Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Quản lý văn hóa, Di sản học, Văn hóa học tại các trường đại học sử dụng luận văn làm tư liệu nghiên cứu điển hình về phương pháp điền dã và xử lý bài toán quản lý di tích cấp tỉnh trong bối cảnh nông thôn mới.

Nhóm ban quản lý di tích cơ sở và ban khánh tiết làng xã: Các thành viên Ban quản lý di tích cấp xã và Ban khánh tiết các thôn làng có thể tham khảo phương pháp thống kê, phân loại, bảo quản 95 hiện vật quý cũng như cách thức tổ chức khóa tế 54 bước xướng bảo đảm đúng phong tục truyền thống.

Nhóm doanh nghiệp và tổ chức phát triển du lịch: Các đơn vị kinh doanh lữ hành, phát triển du lịch di sản tiếp cận được nguồn dữ liệu lịch sử xác thực về danh tướng thời Đinh để xây dựng các tour du lịch trải nghiệm văn hóa cội nguồn tại đồng bằng sông Hồng.

Câu hỏi thường gặp

Đền Đức Đệ Nhị thờ vị nhân thần nào và có giá trị lịch sử ra sao?
Đền thờ Lịch Lộ Đại Vương, vị tướng tài ba có công giúp Đinh Bộ Lĩnh tuyển mộ 3 vạn nghĩa binh dẹp loạn 12 sứ quân, giải vây tại động Đỗ Giang và lập nên triều Đinh thế kỷ X. Di tích là bằng chứng lịch sử quan trọng minh chứng cho truyền thống yêu nước của vùng đất Yên Khánh.

Hệ thống hiện vật cổ tại đền Đức Đệ Nhị gồm những gì?
Di tích hiện lưu giữ 95 hiện vật cổ có giá trị văn hóa nghệ thuật cao. Điển hình gồm 60 hiện vật gỗ (khám thờ cao 170 cm, 2 ngai thờ, 2 nhang án, 7 đại tự), 14 đồ đồng, 8 đồ sứ và đặc biệt là 4 đạo sắc phong thời Hậu Lê và triều Nguyễn từ năm 1783 đến năm 1924.

Lễ hội đền Đức Đệ Nhị được tổ chức với quy mô như thế nào?
Được tổ chức 4 năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu từ mùng 6 đến mùng 7 tháng Giêng trong khuôn khổ hội làng Yên Xuyên. Lễ hội quy tụ 12 di tích tham gia rước kiệu, với kiệu đền Đức Đệ Nhị dẫn đầu đoàn rước và thực hiện khóa tế cổ truyền gồm 54 bước xướng.

Áp lực lớn nhất đối với việc bảo tồn di tích đền Đức Đệ Nhị là gì?
Thách thức lớn nhất đến từ tác động môi trường khi Khu công nghiệp Khánh Phú hoạt động cận kề, cùng với sự thiếu hụt kinh phí bảo dưỡng thường xuyên khiến các cấu kiện gỗ lim cổ truyền dễ bị mối mọt, ẩm mục trong điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa.

Luận văn đưa ra giải pháp gì để nâng cao hiệu lực của ban quản lý cấp xã?
Luận văn kiến nghị kiện toàn Ban quản lý 9 người theo hướng phân công rõ trách nhiệm từng ủy viên, tổ chức tập huấn chuyên môn định kỳ hàng năm và áp dụng quy chế minh bạch nguồn tài chính xã hội hóa, kết hợp chặt chẽ với các bậc cao niên trong Ban khánh tiết thôn Bùi.

Kết luận

  • Đền Đức Đệ Nhị tại xã Khánh An, huyện Yên Khánh là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh mang giá trị kiến trúc nghệ thuật tiền nhất hậu đinh đặc sắc cùng kho tàng 95 hiện vật quý giá.
  • Di tích là không gian phụng thờ Lịch Lộ Đại Vương, nắm giữ vị trí trung tâm trong đời sống tâm linh và lễ hội làng Yên Xuyên quy tụ 12 di tích tham gia.
  • Công tác quản lý giai đoạn 2013 - 2018 đạt nhiều kết quả tích cực trong bảo tồn nhưng bộ máy nhân sự còn mỏng và thiếu hụt nguồn kinh phí tu bổ chuyên sâu.
  • Luận văn đã xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về cắm mốc giới quy hoạch 625 m2, bồi dưỡng nhân lực, xã hội hóa nguồn vốn và phát triển du lịch di sản.
  • Đóng góp khoa học của đề tài là tài liệu thực tiễn quý báu giúp các cấp quản lý từ tỉnh Ninh Bình đến huyện Yên Khánh hoàn thiện cơ chế bảo tồn di sản bền vững giai đoạn 2018 - 2025.

Các cơ quan quản lý văn hóa và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác các cứ liệu thực chứng từ công trình này để triển khai các dự án quy hoạch bảo tồn di tích làng xã hiệu quả trên thực tế.