Tổng quan nghiên cứu

Công tác bảo tồn và trùng tu di sản văn hóa tại Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức lớn do tác động của thời gian và điều kiện khí hậu nhiệt đới khắc nghiệt. Theo thống kê của ngành văn hóa, trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2021, cơ quan quản lý nhà nước đã tiếp nhận và thẩm định tổng cộng 1.950 hồ sơ dự án tu bổ cùng thiết kế bản vẽ thi công cho các di tích quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt và di sản thế giới. Bên cạnh đó, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt quy hoạch tổng thể cho 29 trong tổng số 123 di tích quốc gia đặc biệt trên cả nước. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy nhiều dự án gặp sự cố nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng biến dạng kiến trúc hoặc hư hại cấu trúc gốc như hiện tượng muối hóa bề mặt gạch tại tháp Chăm Khương Mỹ hay sự cố sập mái hạ di tích Phu Văn Lâu.

Vấn đề cốt lõi nảy sinh từ việc thiếu hụt một hệ thống tiêu chí khoa học nhằm nhận diện đầy đủ các nhân tố tác động và chưa có công cụ tối ưu hỗ trợ lựa chọn phương án thiết kế, thi công phù hợp. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là xác định, đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhóm nhân tố then chốt đến quy trình cải tạo di tích, đồng thời xây dựng mô hình đánh giá phương án kỹ thuật dựa trên phương pháp lựa chọn theo ưu điểm. Phạm vi nghiên cứu tập trung thu thập dữ liệu chuyên gia tại Thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Đồng Tháp trong giai đoạn từ tháng 09/2023 đến tháng 11/2023. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp bộ công cụ định lượng giúp các chủ đầu tư tăng tính minh bạch trong xét duyệt phương án, đảm bảo giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành di tích và tối ưu hóa nguồn ngân sách đầu tư công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng các văn bản pháp lý chuyên ngành, trọng tâm là Luật Di sản Văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), Nghị định số 98/2010/NĐ-CP và Nghị định số 166/2018/NĐ-CP quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục lập và phê duyệt dự án bảo tồn di tích. Về mặt lý luận bảo tồn, tác giả kế thừa các nguyên tắc bất biến từ các văn kiện quốc tế kinh điển như Hiến chương Athen năm 1931, Hiến chương Venice năm 1964 và Công ước UNESCO năm 1972 về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới.

Ba khái niệm học thuật cốt lõi được định nghĩa chặt chẽ bao gồm:

  • Yếu tố gốc cấu thành di tích: Tập hợp các thuộc tính vật chất nguyên bản mang giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ đặc trưng, đòi hỏi phải bảo vệ nguyên trạng về mặt bằng và không gian kiến trúc.
  • Cải tạo và trùng tu di sản văn hóa: Hoạt động bảo quản, gia cường, tu bổ và phục hồi công trình nhằm kéo dài tuổi thọ di tích nhưng hạn chế tối đa sự can thiệp làm thay đổi đặc tính ban đầu.
  • Lý thuyết ra quyết định đa tiêu chí theo ưu điểm CBA (Choosing By Advantages): Hệ thống hỗ trợ ra quyết định logic gồm 7 bước tuần tự, dựa trên tầm quan trọng thực tế của các lợi thế giữa các phương án thay vì chỉ đánh giá điểm số cảm tính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa định tính và định lượng qua 3 giai đoạn chặt chẽ:

  • Thu thập dữ liệu sơ bộ: Phỏng vấn sâu 17 chuyên gia đầu ngành có từ 10 đến trên 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực di sản, gồm 7 cán bộ lãnh đạo chủ đầu tư, 2 chủ trì thiết kế, 1 chuyên gia thẩm tra, 2 chuyên gia tư vấn và 5 chỉ huy trưởng công trường nhằm hiệu chỉnh thang đo.
  • Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện với kích thước mẫu khảo sát tuân thủ nguyên tắc Bollen (quy mô mẫu tối thiểu gấp 4 đến 5 lần số lượng biến quan sát trong phân tích nhân tố). Bảng hỏi chính thức sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ mức 1 - Ảnh hưởng rất ít đến mức 5 - Ảnh hưởng rất nhiều).
  • Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng. Phép thử hệ số tin cậy Cronbach's Alpha được chọn để loại bỏ các biến rác có hệ số tương quan biến - tổng nhỏ hơn 0.30 và thang đo đạt chuẩn khi hệ số tổng thể từ 0.70 đến 0.95. Phân tích nhân tố khám phá EFA được ứng dụng để rút gọn tập biến quan sát thành các nhóm nhân tố đại diện, đáp ứng điều kiện kiểm định hệ số KMO nằm trong khoảng từ 0.50 đến 1.00, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê với mức Sig. nhỏ hơn 0.05 và tổng phương sai trích đạt trên 50%.
  • Toàn bộ quy trình khảo sát và thu thập dữ liệu thực địa diễn ra từ tháng 09/2023 đến tháng 11/2023 tại khu vực phía Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích định lượng dữ liệu khảo sát từ các chuyên gia và kỹ sư thực địa đã ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

  • Xác lập 4 nhóm nhân tố ảnh hưởng cốt lõi: Kết quả xoay ma trận nhân tố EFA đã tinh gọn toàn bộ hệ thống biến quan sát thành 4 nhóm nhân tố chính với tổng phương sai trích đạt trên 55%, bao gồm: (1) Nhóm bảo tồn yếu tố gốc; (2) Nhóm kỹ thuật của phương án thiết kế và thi công; (3) Nhóm tài chính và môi trường; (4) Nhóm chất lượng và quy định pháp lý chung.
  • Bảo tồn yếu tố gốc chiếm thứ hạng ưu tiên cao nhất: Giá trị trung bình của nhóm nhân tố bảo tồn yếu tố gốc đạt mức cao vượt trội, dao động từ 4.25 đến 4.60 trên thang điểm 5.0, trong đó tiêu chí giữ nguyên hiện trạng mặt bằng và bảo tồn cấu kiện gỗ cổ có tỷ lệ đồng thuận tuyệt đối trên 90%.
  • Kỹ thuật hạ giải và xử lý sinh vật gây hại: Khoảng 85% chuyên gia nhận định việc thiếu quy trình kiểm soát mối mọt, rêu mốc và kỹ thuật hạ giải không đồng bộ là nguyên nhân trực tiếp làm sụt giảm 30% đến 40% tuổi thọ công trình sau tu bổ.
  • Tính khả thi của mô hình CBA: Thực nghiệm đánh giá phương án lựa chọn nhà thầu tại dự án tu bổ di tích Đình Tân Phú Trung (tỉnh Đồng Tháp) cho thấy mô hình CBA 7 bước giúp phân định rõ ràng cách biệt về điểm ưu thế kỹ thuật giữa các hồ sơ dự thầu, nâng mức độ hài lòng của hội đồng thẩm định lên trên 95%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng sai hỏng trong trùng tu di tích tại các địa phương bắt nguồn sâu xa từ việc áp dụng rập khuôn quy trình xây dựng dân dụng thông thường vào công trình di sản đặc thù. Khi chủ đầu tư đặt nặng tiêu chí giá thành thấp thay vì năng lực bảo tồn chuyên sâu, rủi ro biến dạng di tích tăng cao trên 60%. Kết quả này tương đồng với các công bố quốc tế về rủi ro can thiệp di sản và hoàn toàn khớp với khuyến cáo của các chuyên gia đầu ngành trong nước.

Để phục vụ công tác báo cáo và quản lý trực quan, các dữ liệu phân tích nhân tố có thể được biểu diễn thông qua:

  • Bảng ma trận xoay EFA thể hiện trọng số tải nhân tố (Factor Loading) của từng biến quan sát lớn hơn 0.50, giúp người đọc nhận diện ngay mức độ liên kết của từng tiêu chí kỹ thuật.
  • Biểu đồ radar so sánh tổng điểm lợi thế CBA giữa các nhà thầu dự thầu, kết hợp đồ thị phân tán biểu diễn tương quan giữa tổng điểm ưu thế và chi phí đề xuất. Qua đó, chủ đầu tư dễ dàng nhận diện phương án có giá trị gia tăng bảo tồn cao nhất trên mỗi đơn vị chi phí đầu tư.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích định lượng và mô hình CBA, tác giả kiến nghị 4 giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả thiết kế và thi công dự án trùng tu:

  • Chuẩn hóa lập hồ sơ "Y bạ kỹ thuật" di tích: Chủ đầu tư và đơn vị tư vấn thiết kế phải tiến hành khảo sát chi tiết 100% hiện trạng cấu kiện gỗ, nền móng, hoa văn và lập sổ theo dõi tình trạng kỹ thuật trước khi hạ giải. Thời gian hoàn thiện hồ sơ khảo sát cần kéo dài tối thiểu từ 30 đến 45 ngày trước khi duyệt bản vẽ thi công nhằm giảm 50% các chi phí phát sinh ngoài dự toán.
  • Áp dụng bắt buộc quy trình ra quyết định CBA trong xét thầu: Đơn vị quản lý dự án cần chuyển đổi từ phương pháp chấm điểm dàn trải sang quy trình 7 bước của CBA để đánh giá hồ sơ kỹ thuật. Mục tiêu là đạt 100% tính minh bạch và gắn kết chặt chẽ tầm quan trọng của các giải pháp kỹ thuật truyền thống với chi phí thực hiện trong giai đoạn 2024 - 2026.
  • Đào tạo và cấp chứng chỉ hành nghề chuyên sâu: Cơ quan quản lý nhà nước thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch định kỳ 6 tháng một lần tổ chức tập huấn chuyên môn cho ít nhất 80% đội ngũ chỉ huy trưởng công trường, giám sát viên về kỹ thuật tu bổ truyền thống và ứng dụng công nghệ quét 3D laser hiện đại.
  • Thiết lập cơ chế dự phòng tài chính và kiểm soát môi trường: Doanh nghiệp thi công và ban quản lý cần phân bổ từ 10% đến 15% tổng mức đầu tư cho quỹ dự phòng rủi ro kỹ thuật ngầm, đồng thời xây dựng quy chuẩn xử lý triệt để mối mọt, chống muối hóa bằng vật liệu tương thích sinh thái ngay trong tuần đầu tiên tiếp nhận mặt bằng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Chủ đầu tư và Ban quản lý dự án di tích lịch sử - văn hóa: Tiếp cận công cụ định lượng CBA để đánh giá chính xác hồ sơ dự thầu, hạn chế rủi ro thất thoát vốn đầu tư công và kiểm soát nghiêm ngặt tiến độ thực hiện dự án.
  • Đơn vị tư vấn thiết kế và Chỉ huy trưởng công trường: Nắm vững hệ thống 4 nhóm nhân tố tác động then chốt, từ đó xây dựng biện pháp thi công hạ giải an toàn, lựa chọn vật liệu phục chế tương thích và bảo toàn tuyệt đối các cấu kiện kiến trúc cổ.
  • Cơ quan quản lý nhà nước về di sản và văn hóa: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở khoa học để ban hành, hoàn thiện các thông tư hướng dẫn, tiêu chuẩn kỹ thuật chuyên ngành về thẩm định dự án tu bổ theo đúng tinh thần Luật Di sản Văn hóa.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý Xây dựng, Kiến trúc: Tham khảo khung phương pháp luận kết hợp phân tích nhân tố khám phá EFA và mô hình ra quyết định CBA, mở rộng hướng nghiên cứu ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn công trình lịch sử.

Câu hỏi thường gặp

Yếu tố gốc cấu thành di tích được quy định và bảo tồn như thế nào trong quá trình thi công?

Theo Luật Di sản Văn hóa và Nghị định số 98/2010/NĐ-CP, yếu tố gốc là các thành phần vật chất nguyên bản thể hiện giá trị lịch sử và kiến trúc đặc trưng. Trong quá trình thi công, đơn vị thực hiện bắt buộc phải bảo vệ nguyên trạng về mặt bằng và không gian khu vực I, ưu tiên gia cường, bảo quản tại chỗ và chỉ thay thế cấu kiện khi có sự phê duyệt chính thức của hội đồng chuyên môn.

Phương pháp ra quyết định CBA đem lại lợi thế gì so với phương pháp chấm thầu truyền thống?

Phương pháp CBA gồm 7 bước giúp lượng hóa sự khác biệt giữa các giải pháp kỹ thuật dựa trên tầm quan trọng thực tế của từng ưu thế thay vì gán điểm số trừu tượng. Tại dự án di tích Đình Tân Phú Trung, CBA đã giúp hội đồng đánh giá chọn được nhà thầu có năng lực bảo tồn gỗ cổ vượt trội với mức chi phí tiết kiệm hơn khoảng 5% đến 8% so với dự toán ban đầu.

Kỹ thuật xử lý sinh vật gây hại và nấm mốc cần tuân thủ những nguyên tắc gì?

Khảo sát chuyên gia chỉ ra rằng việc diệt trừ mối mọt và nấm mốc phải tiến hành phân loại chính xác từng chủng loài gây hại. Quy trình thi công ưu tiên sử dụng phương pháp bẫy bả sinh học hoặc tiêm, ủ thuốc chuyên dụng không màu, không mùi, tuyệt đối không dùng hóa chất ăn mòn làm thay đổi tính chất cơ lý và màu sắc của gỗ cổ.

Quy mô mẫu và phương pháp xử lý số liệu trong luận văn có đảm bảo độ tin cậy khoa học không?

Nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt quy chuẩn thống kê với số lượng mẫu đạt chuẩn theo quy tắc Bollen (gấp 4 đến 5 lần số biến quan sát). Các kiểm định Cronbach's Alpha đạt hệ số tin cậy trên 0.70, kiểm định KMO đạt từ 0.50 đến 1.00 và phân tích EFA giải thích được hơn 50% phương sai toàn bộ, khẳng định tính đại diện cao của dữ liệu.

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng thế nào đến giải pháp thiết kế kiến trúc di sản tại khu vực phía Nam?

Sự gia tăng nhiệt độ, thay đổi lượng mưa thất thường và hiện tượng ngập úng tại Đồng bằng sông Cửu Long làm tăng tốc độ mục ải của kết cấu gỗ và muối hóa bề mặt gạch. Hồ sơ thiết kế bắt buộc phải tích hợp giải pháp tiêu thoát nước bề mặt, chống ẩm chân tường và tăng cường thông gió tự nhiên để nâng cao sức bền công trình.

Kết luận

  • Luận văn đã nhận diện và đo lường thành công 4 nhóm nhân tố cốt lõi ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thiết kế và thi công dự án cải tạo, trùng tu di sản văn hóa.
  • Khẳng định vai trò tối thượng của việc bảo tồn yếu tố gốc với mức độ ưu tiên hàng đầu, chiếm điểm số trung bình vượt trội trên 4.20/5.00 theo đánh giá của các chuyên gia.
  • Ứng dụng thành công mô hình ra quyết định đa tiêu chí CBA 7 bước vào dự án thực tế Đình Tân Phú Trung (Đồng Tháp), tạo đột phá về tính minh bạch trong xét thầu.
  • Lộ trình triển khai khuyến nghị đặt mục tiêu từ năm 2024 đến năm 2026 chuẩn hóa 100% hồ sơ y bạ kỹ thuật và tập huấn nghiệp vụ định kỳ 6 tháng/lần cho cán bộ quản lý di sản.
  • Đóng góp nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị cao cho ngành Quản lý Xây dựng; các chủ đầu tư và nhà thầu hãy áp dụng ngay mô hình CBA để bảo vệ vẹn nguyên di sản dân tộc cho muôn đời sau.