Chương 1 TỔNG QUAN 1. TÌNH HÌNH MẤT RĂNG Ở VIỆT NAM VÀ TRÊN THẾ GIỚI 1. Tại Việt Nam Công tác chăm sóc sức khỏe răng miệng ở Việt Nam đã được quan tâm. Tuy vậy, tỷ lệ mất răng còn cao.
Theo kết quả điều sức khỏe răng miệng năm 1990 của Võ Thế Quang và cộng sự [21], tỷ lệ mất răng ở lứa tuổi 35 - 44 là 47,33%. Nhu cầu làm hàm giả tháo lắp từng phần hàm trên là 10%, từng phần hàm dưới là 3,67%, toàn bộ hàm trên là 3,33%, toàn bộ hàm dưới là 2,67% và làm răng giả cố định là 26,33%. Điều tra sức khỏe răng miệng toàn quốc lÇn 2 n¨ m 2000 cña TrÇn V ¨ n Trêng vµ L©m Ngäc Ấn 5: Tû lÖmÊt r¨ ng hoÆ c toµn bé mét hµm hoÆ c toµn bé c¶ hai hµm lµ 1,7%, nguyên nhân mất răng chủ yếu do sâu răng và bệnh nha chu 1. Trên thế giới Tại các nước đang phát triển, dịch vụ chăm sóc sức khỏe răng miệng còn hạn chế, răng thường bị nhổ do đau hoặc viêm.
Hiện tượng mất răng vẫn thường gặp ở các lứa tuổi. Trong khi đó ở các nước công nghiệp, tỷ lệ mất răng của người trưởng thành đã giảm rõ rệt trong những năm gần đây. Tuy nhiên tỷ lệ mất răng ở người trưởng thành và người già vẫn còn cao ở một số nước. Theo kết quả điều tra của WHO được tiến hành ở 48% các nước châu Âu năm 1998, tỷ lệ mất răng ở lứa tuổi 65 -74 dao động từ 12,8 - 69,6%, số răng mất trung bình từ 3,8 răng đến 15,1 răng [22].
Tại hội nghi nha khoa Na Uy 2001. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Ambjemsen đã báo cáo về tình trạng mất răng ở Na Uy: tỷ lệ mất răng ở lứa tuổi trên 65 là khoảng 50% trong những năm 1970-1980 và khoảng 30% ở cuối thập kỷ 90, trong đó trên 50% những người mất răng còn dưới 20 răng [23]. Trong 1 nghiên cứu sức khỏe răng miệng những người già 70 tuổi ở Thụy Điển của Osterberg T (386 người), có 70% bị mất răng trong đó 50,05% mất răng ở 2 hàm và 19,5% mất răng 1 hàm, tỷ lệ mất răng ở hàm trên cao hơn ở hàm dưới và ở vùng răng hàm nhiều hơn vùng răng cửa[24]. Cũng tại Thụy Điển, Norderyd O [25] nghiên cứu so sánh tình hình mất răng ở thành phố và ngoại ô vùng Jorkoping 1993.
Kết quả cho thấy tỷ lệ mất răng của nhóm người sống ở thành phố cao hơn ở nhóm người sống ở ngoại ô các lứa tuổi. Tỷ lệ mất răng ở nhóm người sống tại thành phố 87% trong khi đó tỷ lệ này là 13% ở nhóm người sống ở ngoại ô. Do chăm sóc sức khỏe răng miệng ngày càng tốt nên tỷ lệ mất răng nói chung ngày càng giảm ở các nước phát triển. Tuy nhiên, ở các nước đang phát triển, tỷ lệ mất răng vẫn còn cao.
ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI GIẢI PHẪU HÀM MẤT RĂNG TOÀN BỘ T×nh tr¹ ng mÊt r¨ ng toµn bé lµm thay ®æi rÊt nhiÒu vÒgi¶i phÉu - sinh lý ë bÖnh nh©n. Fourteau cho r»ng, nh÷ng biÕn ®æi nµy l¹ i ®îc t¨ng cêng bëi tuæi giµ 28, g©y khã kh¨ n cho sù b¸ m dÝnh cña hµm toµn bé. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Giải phẫu định khu hàm trên không răng 28 * KÝch thíc cung hµm: Sù tiªu x¬ng híng t©m cã khuynh híng lµm gi¶m ®êng kÝnh cung hµm. Cung hµm t¹o nªn vïng n©ng ®ì chÝnh.
KÝch thíc qu¸ nhá lµ yÕu tè bÊt lîi cho sù v÷ng æn cña phôc h×nh trong khi nhai, nhÊt lµ khi quan hÖ sèng hµm ®¶o ngîc. * H×nh d¸ ng cung hµm: Cung hµm cã thÓ vu«ng, tam gi¸ c, bÇu dôc. H×nh thÓ cung hµm ph¶n ¶nh cung r¨ng gi¶ t¬ng lai. Víi h×nh thÓ tam gi¸c, ta thiÕu sù n©ng ®ì ë vï ng r¨ ng nanh.
* § é ch¾c sèng hµm: Sèng hµm chÞu lùc nhê lí p niªm m¹ c kh¸ dµy vµ dÝnh tèt víi x¬ng hµm trªn. Khi mang hµm gi¶ kÐm khÝt cã thÓt¹ o nª n mét líp niªm m¹c sîi t¨ng sinh vµ biÕn d¹ng, ®îc gäi lµ sèng hµm di ®éng, chÞu lùc kÐm. PhÉu thuËt ®iÒu chØnh tríc phôc h×nh cã thÓ gióp æn ®Þnh vµ v÷ng ch¾c hµm gi¶. * H×nh d¸ ng vµ chiÒu cao sèng hµm: theo Klemetti vµ cộng sự 29 h×nh d¸ ng vµ chiÒu cao sèng hµm ¶nh hëng lí n ®Õn sù æn ®Þnh hµm gi¶.
Sèng hµm ph¼ng g©y bÊt lîi. Ngîc l¹i, sèng hµm qu¸ cao gióp hµm gi¶ æn ®Þnh vµ b¸m dÝnh tèt nhng g©y nhiÒu khã kh¨n khi lªn r¨ng. H×nh d¸ng vµ chiÒu cao sèng hµm phô thuéc vµ møc ®é tiªu cña x¬ng hµm. Theo t¸c gi¶ Vò Kho¸i 30 cã 3 lo¹i tiªu x¬ng: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Lo¹ i I: Sèng hµm næi cao, vßm miÖng s©u.
Lo¹ i II: Sèng hµm réng ch×a vµ n«ng. Lo¹i III: Sèng hµm thÊp, vßm miÖng n«ng, gÇn nh ph¼ng. Hµm gi¶ trong trêng hîp tiªu x¬ng lo¹i I b¸m dÝnh tèt nhÊt. Trêng hîp tiªu x¬ng lo¹i III kh«ng b¸m dÝnh ®îc nhê sèng hµm.
* Vßm miÖng: theo V ò Kho¸ i 31 , Farley và cộng sự 32 ®és©u cña vßm miÖng t¬ng øng v¬Ý thÓ tÝch vµ chiÒu cao cña sèng hµm, lµ mét yÕu tè cho sù v÷ng æn theo chiÒu däc vµ ngang. V ßm miÖng kh«ng ph¶i lµ bÒ mÆ t n©ng ®ì chÝnh bëi v×tÝnh chÞu nÐn cña niª m m¹ c kh¸ c nhau qu¸ râ: - Nh÷ng vïng Ýt chÞu nÐn ë ®êng gi÷a vµ vïng tríc cña c¸c v©n vßm miÖng. -Ở vïng ®êng ®an gi÷a , niªm m¹c máng vµ rÊt dÝnh vµo x¬ng. §«i khi, ®êng ®an gi÷a ph× ®¹ i t¹ o thµnh mét låi r¾n.
V ÒmÆt phôc h×nh, tï y theo trêng hîp, c¸c låi r¾n vßm miÖng cã thÓ lµ: + Mét cÊu tróc thuËn lî i cho sù n©ng ®ì vµ v÷ng æn cña phôc h×nh “b»ng c¸ ch ®ãng vai trß cña mét sèng hµm ë gi÷a”. + Mét cÊu tróc bÊt lîi do kÝch thíc cña låi r¾n hay do vÞtrÝcña nã khiÕn ta ph¶i thùc hiÖn gi¶m nÐn hoÆ c ®iÒu trÞtiÒn phôc h×nh. - Vïng chÞu nÐn ë nh÷ng triÒn bªn cña vßm miÖng do cã líp díi niªm m¹ c.V ï ng r¨ ng hµm nhá cã ®Æ c ®iÓm lµ cã nhiÒu tÕ bµo mì trong khi vï ng r¨ ng hµm lí n cã nhiÒu tuyÕn níc bät. Nh÷ng tuyÕn níc bät nµy cã thÓ t¹o nªn mét líp phñ lªn niªm m¹c vµ ch¶y thµnh d©y cÇn ph¶i ®îc lau ®i hay sóc s¹ch tríc khi lÊy khu«n 33.
C¸ c vï ng nµy t¹ o nªn vï ng Schroder: Cã thÓbÞ biÕn d¹ ng khi lÊy khu«n, chóng ®îc nÒn hµm che phñ nhng kh«ng tèt cho sù n©ng ®ì nÒn hµm theo theo NguyÔn V ¨ n C¸ t 33. * Låi cñ x¬ng hµm trªn: Lµ mét yÕu tè thuËn lî i cho sù v÷ng æn vµ sù lu. Låi cñ cã h×nh thÓ tèt, víi r·nh ch©n bím - hµm râ nÐt, lµ yÕu tè v÷ng æn theo chiÒu tríc- sau. Ngîc l¹i, khi låi cñ qu¸ to, nÒn hµm bao phñ låi cñ cã thÓ ch¹m víi hµm gi¶ hµm díi.
Låi cñ cã phÇn lÑm ë triÒn ngoµi th× Ýt thuËn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 lî i vµ g©y khã kh¨ n khi g¾n hµm gi¶. PhÉu thuËt tiÒn phôc h×nh cã thÓ c¶i thiÖn t×nh tr¹ ng trªn. Landa chia 5 lo¹ i 34 : Lo¹ i I: h×nh bÇu dôc hoÆc trßn: ë 1/3 sau ®êng gi÷a. Lo¹i II: h×nh dµi ë 2/3 sau ®êng gi÷a.
Lo¹i III: h×nh dÑt ë 1/3 tríc ®êng gi÷a. Lo¹i IV: n»m suèt chiÒu dµi cña ®êng gi÷a. * R·nh ch©n bím - hµm: lµ kho¶ng m« mÒm chÞu nÐn n»m sau låi cï ng, lµ gií i h¹ n sau cï ng cña biªn giíi nÒn hµm, nÕu vît qu¸ sÏ víng d©y ch»ng ch©n bím - hµm. * Ranh gií i gi÷a vßm miÖng cøng vµ vßm miÖng mÒm: Nã t¬ng øng ví i ®êng gÊp cña mµn hÇu, n»m t¹ i chç nèi gi÷a vßm miÖng cøng vµ vßm miÖng mÒm.
§ã lµ mét vïng rÊt quan träng cho sù lu cña phôc h×nh. Bê sau cña phôc h×nh ph¶i b¶o ®¶m sù kÝn b»ng c¸ ch lÊn nhÑ vµo niªm m¹ c vßm miÖng mÒm, viÖc nµy kh«ng lµm x¸ o trén nh÷ng vËn ®éng chøc n¨ ng cña mµn hÇu. V ×vËy ta ph¶i x¸ c ®Þnh chÝnh x¸ c gií i h¹ n nµy. Ph©n lo¹ i cña Landa dùa vµo ®é nghiª ng cña vßm miÖng mÒm chia ra ba lo¹ i: n»m ngang, chÕch nghiª ng hay dèc ®øng.
* N gh¸ ch tiÒn ®×nh: Lµ biªn giíi nÒn hµm phÝa tríc vµ hai bªn, gãp phÇn cho sù b¸ m dÝnh hµm gi¶ (Boucher 35, Taddei vµ cộng sự 1). § é s©u ng¸ ch tiÒn ®×nh lµ yÕu tè quan träng cho sù æn ®Þnh hµm gi¶. Khi lÊy khu«n vµnh khÝt cÇn x¸ c ®Þnh chÝnh x¸ c biª n gií i nµy (gií i h¹ n tèi ®a cã thÓmë réng nÒn hµm gióp t¨ng cêng b¸m dÝnh vµ æn ®Þnh cña hµm gi¶, mµ kh«ng bÞ c¶n trë cña c¸ c ho¹ t ®éng cña c¬, phanh m«i, d©y ch»ng. C¸ c phanh ph× ®¹ i hoÆ c b¸ m s¸ t ®Ønh sèng hµm sÏ lµm gi¶m sù b¸ m dÝnh, cÇn phÉu thuËt t¹ o l¹ i phanh.
V Ò phÝa sau trong vï ng s¸ t låi cï ng, ng¸ ch lî i më réng ra t¹ o kho¶ng trèng Eisenring. Bê ng¸ch lîi cña hµm gi¶ ph¶i tiÕp xóc mÆt trong m¸, nh vËy lµ chiÕm hÕt kho¶ng nµy nhng kh«ng lµm víng mám vÑt trong c¸c ®éng t¸c h¸ miÖng tèi ®a, ®a hµm díi sang bªn hoÆc ra tríc. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2: Giải phẫu định khu của hàm dưới không răng 36 * KÝch thíc cung hµm: So ví i cung r¨ ng thËt, cung hµm mÊt r¨ ng thay ®æi theo híng réng ra. Cã mét khuynh híng bÊt hµi hßa gi÷a sù tiªu x¬ng ly t©m ë hµm díi vµ híng t©m ë hµm trªn, khuynh híng nµy lµm ®é nghiªng cña trôc liª n sèng hµm t¨ ng thª m trong vï ng r¨ ng sau.
* H×nh thÓcung hµm: Ýt bÞthay ®æi h¬n cung hµm trª n 36. * § é ch¾c sèng hµm: Gièng nh hµm trªn sù n©ng ®ì sÏ tèt nhÊt nÕu sèng hµm r¾n ch¾c vµ ®îc t¹o bëi niªm m¹c sîi kh¸ dÇy vµ b¸m ch¾c vµo x¬ng. Khi phôc h×nh kÐm khÝt, cã thÓg©y ra “sèng hµm di ®éng", Ýt thuËn lî i cho sù n©ng ®ì. PhÉu thuËt tiÒn phôc h×nh cã thÓc¶i thiÖn nÒn tùa cña hµm gi¶.