Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HÌNH TƯỢNG NGƯỜI CHIẾN SĨ TRONG TRANH CỔ ĐỘNG VÀ KHÁI QUÁT MÔN THIẾT KẾ ĐỒ HỌA, TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI 1. Một số khái niệm 1. Dạy - Học Có nhiều quan niệm khác nhau về dạy học như: Dạy học là một nghề trong xã hội hay dạy học là hoạt động của thầy giáo trên lớp. Cả hai quan niệm đều nói về vai trò của người giáo viên, các quan niệm như vậy đều là không đủ.
Nói đến Dạy - Học phải nói đầy đủ hai hoạt động tồn tại song hành: thầy dạy, học sinh học. Hai hoạt động này gắn bó không thể tách rời nhau được. Hoạt động dạy học ở đây được xem xét trong tương quan giữa hoạt động của người dạy và người học. Hoạt động dạy học của GV là một mặt của hoạt động sư phạm.
Nếu trước đây người thầy đóng vai trò trung tâm trong quá trình dạy và học, chủ động từ việc chuẩn bị nội dung giảng dạy, phương pháp truyền thụ, đến những lời chỉ dẫn, những câu hỏi. Còn người học tiếp nhận thụ động, học thuộc để “trả bài”. Tuy nhiên đến nay quan niệm này đã quá lỗi thời. Bởi góc độ khoa học sư phạm, quan niệm trên chỉ chú trọng hoạt động một mặt, hoạt động của người thầy mà không thấy được mặt kia của hoạt động sư phạm là hoạt động của trò.
Do đó, hoạt động dạy học là hoạt động tương tác có tính đặc thù nhằm hướng tới mục tiêu hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực cũng như kỹ năng của người học. Vậy GV thiết kế hoạt động dạy học một cách đầy đủ và cụ thể bao nhiêu thì công việc dạy học càng hiệu quả bấy nhiêu. (Trong cuốn Giao tiếp sư phạm (Nxb Giáo dục, Hà Nội,1966), hai tác giả Hoàng Anh - Vũ Kim Thanh có dẫn ý kiến của các nhà nghiên cứu Liên Xô trước đây như D.Aisue coi hoạt động sư phạm bao gồm hoạt động dạy và học có quan hệ mật thiết giữa thầy và trò). 11 Ngày nay, khái niệm dạy học hiện đại không chỉ quan tâm đến hoạt động dạy của giáo viên mà còn quan tâm đến hoạt động học của người học, có thể tóm lược như sau: Dạy - Học đều là hoạt động.
Dạy là hoạt động truyền đạt lại tri thức hoặc kĩ năng một cách có phương pháp. Học là quá trình tiếp xúc và tiếp thu thêm các kiến thức mới hoặc bổ sung trau dồi các kiến thức nâng cao từ các kiến thức cơ bản mà mình đã biết từ trước. Quá trình dạy học Phân tích khái niệm Quá trình dạy học trong Đề cương bài giảng chuyên đề phương pháp dạy học chuyên ngành 1 (lý luận dạy học) có nêu: “Quá trình dạy học là một quá trình dưới sự lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của người GV, người học tự giác, tích cực, chủ động tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức - học tập của mình nhằm thực hiện những nhiệm vụ dạy học”.13) Như vậy, Quá trình dạy học bao gồm hoạt động dạy của người dạy và hoạt động học của người học diễn ra liên tiếp, thâm nhập vào nhau. Hai hoạt động tác động và phối hợp với nhau, nếu thiếu một trong hai hoạt động đó thì quá trình dạy học không diễn ra.
Quá trình dạy và học liên hệ mật thiết với nhau, diễn ra đồng thời và phối hợp chặt chẽ sẽ tạo nên sự cộng hưởng của hoạt động dạy và hoạt động học, từ đó sẽ tạo nên hiệu quả cho quá trình dạy học. Thiết kế Đồ họa 1. Đồ họa Đồ họa (Graphic) gồm có đồ họa tạo hình và đồ họa ứng dụng. Đồ họa tạo hình là các thể loại tranh khắc, tranh được in trực tiếp qua bàn tay của họa sĩ.
Đồ họa ứng dụng hầu hết là các tác phẩm mỹ thuật được in ấn hàng loạt bằng quy trình công nghiệp, nhằm ứng dụng một cách phổ cập vào đời sống, như các thể loại tranh minh họa, trình bày sách, báo, tem, logo, bao bì, nhãn hiệu. và tranh cổ động. Thiết kế Đồ họa Có nhiều khái niệm về Thiết kế đồ họa (Graphic design). Hiểu đơn giản Thiết kế đồ họa là ngành học kết hợp giữa ý tưởng sáng tạo và khả năng cảm nhận thẩm mỹ, thông qua các công cụ đồ họa để truyền tải thông điệp bằng những hình ảnh đẹp, ấn tượng, đi vào lòng người.
Hay theo Từ điển Wikipedia, Thiết kế đồ họa là cụm từ để chỉ một chuyên ngành thuộc về mỹ thuật. Trong đó danh từ "đồ họa" để chỉ những bản vẽ được hiển thị trên một mặt phẳng (đa chất liệu), và động từ "thiết kế" bao hàm ý nghĩa kiến thiết, sáng tạo. Từ đó có thể hiểu, "thiết kế đồ họa" là kiến tạo một hình ảnh, một tác phẩm lên một bề mặt chất liệu nào đó, mang ý nghĩa nghệ thuật nhằm mục đích trang trí, làm đẹp, phục vụ nhu cầu con người. Tranh Cổ động - Chính trị 1.
Tranh cổ động Theo Từ điển tiếng Việt giải nghĩa “Cổ động” là dùng lời nói, sách báo, tranh ảnh tác động đến tư tưởng, tình cảm của số đông, nhằm lôi cuốn mọi người tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội nhất định.8) Theo từ vựng, “tranh” và “cổ động” là hai từ có nghĩa độc lập được ghép với nhau. Từ điển Hán Việt giải nghĩa, tranh cổ động là từ ghép của hai từ là “tranh” có nghĩa là bức vẽ và “cổ động” có nghĩa là động viên, khích lệ bằng tiếng trống, vì “cổ” có nghĩa là cái trống. Như vậy tranh cổ động là một loại tranh nhằm mục đích chuyển tải thông tin trực quan một cách ngắn gọn, nhanh chóng, rõ ràng thông qua ngôn ngữ đồ họa. Từ đó động viên, cổ vũ con người vươn lên; thu hút họ vào các hoạt động chính trị, xã hội cũng như các lĩnh vực khác của đời sống nhằm đạt mục đích đặt ra.14) Theo Từ điển Bách khoa toàn thư trên đĩa CD - ROM ENCARTA của hãng Microsoft, tranh cổ động được thể hiện bằng cụm từ tiếng Anh Posters hoặc Poster Propaganda (Tranh tuyên truyền) và được dịch nghĩa như sau: “Poster - là tranh quảng cáo hay thông báo được tạo ra hàng loạt, thông 13 thường được in trên giấy khổ lớn để trưng bầy nơi công cộng.
Poster thông thường gồm một hình vẽ hay minh họa màu có một nhãn hiệu hay một dòng chữ ngắn. Chúng dùng mục đích thương mại, quảng cáo cho các sản phẩm hoặc thông báo với công chúng về hoạt động giải trí, nhưng chúng vẫn còn được dùng như các phương tiện thông báo, giáo dục công cộng hoặc công cụ tuyên truyền, hoặc như một tác phẩm nghệ thuật thuần túy mà không có một thông điệp cụ thể nào cả”. Tranh áp phích cũng là một cách gọi khác của tranh cổ động theo phiên âm tiếng Pháp (Affiche), được hiểu là: “Đó là các tấm biển quảng cáo cho một mặt hàng hay nội dung một vấn đề về chính trị xã hội, có khả năng mang tới cho mọi người những hình ảnh, những thông tin nhanh, chính xác gây ấn tượng nhất kể cả với những người không có chủ định tìm hiểu bằng ngôn ngữ đồ họa trên tất cả các phương tiện có thể được”.9) Một số ngôn ngữ khác trên thế giới cũng có từ riêng để nói về tranh cổ động. Trong tiếng Đức, tranh cổ động là Plakat, được hiểu như là một dạng của tranh đồ họa, với hình vẽ đập vào mắt, in trên khổ lớn có kèm theo dòng chữ ngắn, nhằm mục đích quảng cáo, cổ động hoặc thông tin hay học tập.
Tranh cổ động còn được gọi bằng các tên khác như Bích chương, Tranh tuyên truyền, Tranh phổ biến, đặc biệt thường được sử dụng trong giai đoạn 1946 - 1954. Là loại tranh đồ họa trong nghệ thuật tạo hình dùng để tuyên truyền, cổ động, đòi hỏi người xem cảm thụ nhanh và gây ấn tượng mạnh qua hình vẽ và màu sắc để dễ thấy và dễ nhớ tranh thông qua lối thể hiện khái quát cao với những yêu cầu cụ thể như: Tính thời sự, tính súc tích, điển hình hóa. nhằm phục vụ nhu cầu tuyên truyền mang tính chính trị - xã hội, với phương châm kịp thời, dễ hiểu bằng lối biểu đạt rõ ràng và thuyết phục. Qua các giải nghĩa trên, có thể thấy tranh cổ động dù ở ngôn ngữ nào cũng đều thống nhất ngữ nghĩa là sự cổ vũ cho một chủ đề nội dung nào đó và thu hút sự chú ý của nhiều người bằng thủ pháp nghệ thuật đặc biệt.
Nhằm 14 tuyên truyền, cổ động cho một mục đích chính trị. văn hóa, một hoạt động kinh tế mang tính xã hội. Tranh Cổ động - Chính trị Cần phân biệt giữa tranh CĐCT và tranh Quảng cáo thương mại, căn cứ vào tính chất và mục đích của chúng. Loại hình tranh này, về hình thức và kỹ thuật thể hiện không khác với tranh quảng cáo, nhưng về chủ đề nội dung đã có sự thay đổi.
Yêu cầu của tranh cổ động đặt ra cao hơn so với tranh quảng cáo thông thường, vì đó là cổ động chính trị - xã hội. Tranh cổ động không những cần phải chuyển tải thông tin, tác động tới tâm lý - tình cảm con người mà còn phải hướng tới ý thức của họ, tới nhân sinh quan của họ, không chỉ tác động tới một người, tới một vài người mà là hàng nghìn, hàng vạn người, thậm chí một dân tộc. Tranh CĐCT còn được gọi một cái tên khác là tranh Đồ họa tuyên truyền là một sản phẩm mỹ thuật được làm ra nhằm phục vụ mục đích chính trị, quân sự cho một thể chế chính trị cụ thể, trong một thời điểm và hoàn cảnh nhất định. Đó là những tranh vẽ có nội dung gắn với các sự kiện xã hội trong một hoàn cảnh, một thời điểm nào đó.
Tranh CĐCT có ý nghĩa rộng lớn với xã hội cả về mặt chính trị, kinh tế và văn hóa xã hội. Tranh CĐCT tham gia cải tạo xã hội, thúc đẩy xã hội phát triển, nâng cao nhận thức của con người, nó là phương tiện hữu hiệu để truyền đạt thông tin. Qua lăng kính chủ quan và cách diễn đạt bằng ngôn ngữ tạo hình của người hoạ sĩ, nhiều vấn đề xã hội đã được tranh CĐCT chuyển tải tới quần chúng trong thòi gian ngắn nhất, trực diện và mạnh mẽ nhất. Những sự kiện chính trị hay lịch sử thường là khởi nguồn sáng tác cho tranh.
Nhìn chung, đó là những sự kiện lớn nằm trong mối quan tâm của nhiều người hoặc của toàn xã hội chứ không phải là vấn đề của riêng cá nhân. Điều này khiến nó khác với Tranh Quảng cáo thương mại.