chương 1 của luận văn sẽ đi vào tập trung làm rõ các khái niệm “Tinh thần lạc quan trong hội họa”, “Đề tài lao động sản xuất”; đồng thời “Khái quát về hội họa Việt Nam giai đoạn 1954 – 1985” để nắm được những vấn đề chung của hội họa Việt Nam giai đoạn này. Khái niệm “Tinh thần lạc quan trong hội họa” Khái niệm “Tinh thần lạc quan” Lạc quan theo Từ điển Tiếng Việt của Nxb Khoa học Xã hội in năm 1994 được định nghĩa là “Vui tin ở đời, ở người, ở tương lai, trái với bi quan. Định nghĩa này đã đặt khái niệm lạc quan trong sự đối sánh với bi quan. Lạc quan đem lại cho con người một trạng thái tâm lý tích cực khi đứng trước mọi hoàn cảnh khó khăn thì vẫn luôn tin tưởng, hướng tới những điều tốt đẹp.
Tinh thần trong Từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 1994 của Nxb Khoa học xã hội được giải thích là “1. Thái độ hình thành trong ý nghĩ để định phương hướng cho hành động. Thái độ hình thành trong ý nghĩ, tâm tư, về mức độ chịu đựng một nỗi khó khăn hoặc đương đầu với một nguy cơ, trong một thời gian nhất định. Nghĩa sâu xa, thực chất của nội dung, thuộc trí tuệ, phương diện trừu tượng của đời sống con người.
Có thể thấy rằng, định nghĩa trên nêu ra khái niệm tinh thần dưới góc độ giá trị trừu tượng nhưng đồng thời cũng chính là nền tảng của suy nghĩ, định hướng cho nhiều khía cạnh trong đời sống con người. Bên cạnh đó, một số chuyên ngành khác lại có những nhận định khác nhau về tinh thần. Có thể kể đến trong tư tưởng 13 Triết học, cụ thể hơn là tư tưởng Triết học duy vật biện chứng đã nhìn nhận bản chất của tinh thần là sự phản ánh thế giới khách quan vào trong đầu óc của con người. Các nhà triết học duy vật biện chứng của thời kỳ hiện đại đã cho rằng: “Tinh thần, theo nghĩa rộng là một khái niệm đồng nhất với cái quan niệm, với ý thức là hình thức hoạt động tâm lý cao nhất.
Theo nghĩa hẹp của từ thì đồng nghĩa với khái niệm tư duy” [46; tr. Dưới góc độ tâm lý, từ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, tâm lý học được xác định là một ngành khoa học về tinh thần. Tinh thần chính là sự tổng hòa của các yếu tố tâm lý, tư duy, tình cảm, không phải là những gì cao siêu, xa lạ mà chính là những gì con người suy nghĩ, hành động và cảm nhận hàng ngày. Những cách định nghĩa về tinh thần đã góp phần làm rõ thêm ý nghĩa đa dạng, phong phú của tinh thần dưới nhiều góc độ và các lĩnh vực khác nhau.
Tinh thần được xem là một trong những giá trị cốt lõi của đời sống con người. Trái ngược với sự hữu hình của vật chất, tinh thần là nền tảng hình thành nên các yếu tố trừu tượng như tâm lý, tư duy, suy nghĩ, tình cảm, v.v… Nhờ có tinh thần, con người có thể đưa ra các định hướng về những phản ứng hay hành động trong cuộc sống. Những quan niệm về phạm trù tinh thần hết sức có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu về con người cũng như nghệ thuật. Từ việc xác định những khái niệm về “lạc quan” và “tinh thần” nêu trên, khái niệm “tinh thần lạc quan” có thể hiểu khái quát là một giá trị tư tưởng, phẩm chất tốt đẹp, giúp con người không bi quan mà kiên cường đối diện, trụ vững trước những gian khổ, khó khăn trong cuộc sống.
Trong đời sống xã hội, người có tinh thần lạc quan thường có những suy nghĩ, lời nói và hành động tích cực, tâm trạng luôn vui vẻ, thoải mái cùng nét mặt tươi vui. Trong cuốn Về tính dân tộc của nghệ thuật tạo hình, nhà nghiên cứu mỹ thuật Khương Huân có đoạn viết “Người Việt Nam yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, tâm lý họ là ham thích những sắc thái tươi mát…Người Việt Nam sống trong cuộc sống lao động vất vả, luôn luôn đấu tranh dũng cảm với thiên 14 nhiên, với giặc ngoại xâm, nhưng bao giờ họ cũng nhìn nhận sự vật với những tình cảm lạc quan, rất có hậu, hầu như không có thái độ bi quan trước cuộc sống…Người Việt Nam vui tính, lạc quan yêu đời nên rất trữ tình, tính trữ tình làm cho những câu ca dao, những bài dân ca và những sáng tác mỹ thuật càng thêm sinh động. Tinh thần lạc quan dường như đã trở thành một nét đẹp truyền thống từ xưa, luôn tiềm tàng và có sẵn từ trong tâm thức của con người Việt Nam. Trong tư tưởng Phật Giáo, tinh thần lạc quan thể hiện ở chỗ con người luôn chấp nhận thực tại, dù thực tại có đen tối đến đâu thì vẫn sẵn sàng đối mặt, cho đó là luật nhân quả.
Họ cho rằng những việc xảy đến là những điều đã định sẵn, con người có nghiệp, nếu gặp phải tai họa là do kiếp trước làm điều gì đó sai trái, nên hãy cứ chấp nhận hoàn cảnh để khỏi phải lo lắng, buồn phiền, không bi quan, tin tưởng vào tương lai để sống tiếp. Đặt trong lịch sử đất nước, tinh thần lạc quan như một ý thức tự nhiên của con người Việt Nam. Từ nhiều nghìn năm trước, họ đã phải đối mặt với những khó khăn, vất vả của cuộc sống lao động, của thiên nhiên hay đấu tranh chống giặc ngoại xâm, v.v… nhưng dường như trong tư tưởng của mình, người Việt cũng luôn nhìn sự vật, sự việc bằng một thái độ tích cực, không bi quan và luôn hướng tới tương lai tốt đẹp. Ngay từ những câu ca dao, sự lạc quan của người xưa được thể hiện rất đỗi mộc mạc, giản dị mà sâu sắc Văn học, Âm nhạc và Mỹ thuật là những lĩnh vực có thể mang đến cho chúng ta sự phản chiếu ngay lập tức nội dung mà tác giả muốn truyền tải và thông qua đó sẽ diễn ra sự thay đổi cảm xúc, tinh thần của người cảm thụ.
Ở lĩnh vực âm nhạc, đây có thể coi là món ăn tinh thần của con người từ xưa tới nay, có khả năng vực dậy tâm hồn người nghe. Từ những năm tháng kháng chiến gian khổ cho tới khi đất nước hòa bình thống nhất, cuộc sống hậu chiến khó khăn, thiếu thốn thì sự ra đời của các ca khúc ngợi ca đất nước, con người 15 trong đời sống, trong chiến đấu hay lao động sản xuất và động viên, khích lệ tinh thần của quần chúng nhân dân theo hướng tích cực. Khi nói tới tinh thần lạc quan trong văn thơ, không thể không kể tới tác phẩm nổi tiếng Nhật ký trong tù được Lãnh tụ Hồ Chí Minh viết trong thời gian bị giam giữ tại nhà tù ở Trung Quốc. Dù trong cảnh lao tù, Người vẫn giữ cho mình tinh thần lạc quan, niềm tin vào cuộc sống, luôn hướng tới tương lai tươi sáng trước những gian khổ, khó khăn của thực tại.
Trong nền Mỹ thuật dân gian Việt Nam, Tranh Làng Hồ – một trong số những dòng tranh dân gian ở Việt Nam với thể loại tranh sinh hoạt đã thể hiện những nguyện vọng, tình yêu cuộc sống, ước mơ của người dân lao động bằng những đường nét khỏe mạnh, màu sắc rực rỡ. Làng Việt ngày xưa với mái tranh vách đất thì thú treo tranh dân gian vào ngày Tết cũng là cách con người mang đến tiếng cười, sự sảng khoái, gửi gắm mong ước, niềm lạc quan, tự tin để sống một năm mới đầy hi vọng. Đó dường như là một nét đặc sắc của Tâm hồn Việt, Mỹ cảm Việt mà chúng ta vẫn luôn gìn giữ được. Đồng thời cũng chứng tỏ rằng người nghệ sĩ xưa cũng đã mang một tinh thần lạc quan trong tư tưởng, quan niệm của mình.
Mỹ thuật Việt Nam Hiện đại giai đoạn sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc năm 1954 phát triển cùng hai đề tài chính được các họa sĩ thời bấy giờ lựa chọn làm sáng tác chủ đạo là chiến tranh cách mạng và lao động sản xuất. Các tác phẩm được thể hiện bằng nhiều thể loại, chất liệu, đặc điểm tạo hình khác nhau nhưng hầu hết đều nói lên tinh thần lạc quan cách mạng, giúp cổ vũ tinh thần con người trong đời sống xã hội. Khái niệm “Hội họa” Hội họa theo Từ điển Tiếng Việt năm 1994 của Nxb Khoa học Xã hội là “Nghệ thuật tạo hình để truyền đạt tình cảm, tư tưởng bằng cách dùng đường nét màu sắc mà tạo nên hình người, cảnh vật. 16 Trong Từ điển Thuật ngữ Mỹ thuật phổ thông, Hội họa được định nghĩa là “Nghệ thuật vẽ dùng màu sắc, hình mảng, đường nét để diễn đạt cảm xúc của người vẽ trước vẻ đẹp của con người, thiên nhiên, xã hội.
Hội họa là một ngành của nghệ thuật tạo hình… Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học kĩ thuật, Hội họa cũng phát triển nhanh chóng, đa dạng và phong phú. Những khuynh hướng trừu tượng, hình thức mới với các chất liệu mới không nhất thiết phải theo quy luật cổ điển thông thường nữa mà phát triển tự do bởi các thế hệ họa sĩ trẻ sống ở thời đại mới, táo bạo, nhiệt tình, say mê tìm tòi sáng tạo. Điều này thể hiện rất rõ trong hội họa Việt Nam khoảng vài thập kỉ nay, nhất là từ ngày đất nước được hoàn toàn giải phóng. Thông qua những quan niệm về hội họa của hai cuốn Từ điển nói trên, ta có thể hình thành những định nghĩa tổng quan về hội họa: Hội họa là một môn nghệ thuật lâu đời, được hình thành song song với sự tồn tại của đời sống con người.
Hội họa được xem là một bộ môn của nghệ thuật tạo hình được sáng tác dựa trên quy luật dùng bố cục, màu sắc, đường nét, mảng khối, hình thể nhân vật, ánh sáng, không gian, v.v… với đề tài cụ thể để khắc họa suy nghĩ, ý tưởng cũng như cảm xúc của tác giả trước vạn vật của thế giới. Các tác phẩm hội họa được thể hiện trên các chất liệu chính như Sơn dầu, Lụa, Sơn mài, v.v… và từ đó truyền tải những chủ đề đa dạng, độc đáo với những phương thức biểu đạt mang đậm dấu ấn của người nghệ sĩ. Đặc trưng của hội họa là không gian phẳng và không gian đó bị giới hạn bởi chiều dọc, chiều ngang. Bởi vậy mà hội họa cũng chính là sự giải phóng không gian bị giới hạn đó bằng những sáng tạo của người nghệ sĩ.
Xác định khái niệm “Tinh thần lạc quan trong hội họa” Tinh thần lạc quan trong hội họa được xây dựng, thể hiện bằng cách sử dụng ngôn ngữ tạo hình như bố cục, màu sắc, hình thể nhân vật, không gian, ánh sáng, v.v… cùng chất liệu đặc thù là Sơn dầu, Sơn mài, Lụa, v.