Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Nghệ thuật hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975, đã minh chứng cho một giai đoạn lịch sử hào hùng của nhân dân Việt Nam đứng lên kháng chiến chống lại đế quốc, thực dân xâm lược. Hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 đã được nhiều nhà nghiên cứu, sưu tầm nghệ thuật trong và ngoài nước tìm hiểu ở nhiều góc độ khác nhau, mỗi nhà nghiên cứu lại có góc nhìn và đưa ra những nhận định, đánh giá khác nhau về giai đoạn đó.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề đã cho thấy năm 1984, tác giả Nguyễn Phi Hoanh đã xuất bản cuốn Mỹ thuật Việt Nam, đây là một cuốn sách viết về mỹ thuật Việt Nam đầu tiên đề cập đến sự hình thành và phát triển của Mỹ thuật Việt Nam. Ở chương VIII, tác giả đề cập đến sự hình thành trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (CĐMTĐD) và cho rằng đây là tiền thân của nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại [44, tr. Chương IX: tác giả nêu sự ra đời của nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cùng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Hồ Chủ tịch, lời kêu gọi này được đa số các họa sĩ đi theo ủng hộ kháng chiến. Chính các họa sĩ đi theo kháng chiến, họ chính là những nhân tố chính hình thành trường Mỹ thuật Việt Bắc và những cuộc triển lãm hội họa ở chiến khu Việt Bắc, sau hoà bình lập lại những tác phẩm của họ mang đi dự triển lãm hội họa ở các nước XHCN tại Moskva năm 1958 [44, tr.
Tác giả cho rằng Hội họa Việt Nam được hình thành từ trường CĐMTĐD, các họa sĩ Việt Nam thế hệ đầu được đào tạo từ ngôi trường này là những họa sĩ nòng cốt thúc đẩy sự hình thành và phát triển hội họa Việt Nam về sau này. Năm 1999, Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội - Viện Mỹ thuật đã xuất 10 bản cuốn Kỷ yếu Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX, Nxb Mỹ thuật [133, tr. Cuốn sách tập hợp các bài nghiên cứu của các nhà nghiên cứu mỹ thuật, các họa sĩ đã từng tham gia trực tiếp trong kháng chiến bàn luận về Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX, trong đó đánh giá bàn luận về sự hình thành và phát triển của Hội họa Việt Nam qua các giai đoạn kháng chiến chống Pháp - Mỹ. Năm 2003 Nguyễn Thu Thuỷ biên tập cuốn Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX.
Trong cuốn sách chia mỹ thuật Việt Nam làm ba giai đoạn: Giai đoạn 1- Sự ra đời của trường CĐMTĐD năm 1925 đã góp phần quan trọng hình thành một thế hệ họa sĩ tài năng của Việt Nam, họ đã tiếp thu kỹ thuật, chất liệu tạo hình của phương Tây và sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị vừa có tính dân tộc, vừa có tính hiện đại. Sự ra đời nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã tạo nên một nền mỹ thuật mới. Các họa sĩ hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong cuốn sách cũng đưa ra nhiều tên tuổi của họa sĩ trực tiếp tham gia kháng chiến bằng nghề nghiệp của mình như: Tô Ngọc Vân, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Hiêm, Nguyên Sĩ Ngọc, Phan Kế An, Nguyễn Sáng….
Họ vừa cầm bút vẽ vừa cầm súng chiến đấu. Những tác phẩm của họ mang tính hiện thực, mô tả đời sống kháng chiến của toàn quân, toàn dân và sự đổi mới của nhân dân Việt Nam. Họ vừa hăng say lao động sản xuất vừa sẵn sàng chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, những bức tranh của các họa sĩ giai đoạn này là nguồn cổ vũ, khích lệ tinh thần đồng bào và chiến sĩ cả nước trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Trong cuốn sách Mỹ thuật Việt Nam, thế kỷ XX, tác giả Nguyễn Quân chia Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX làm 4 giai đoạn: Ở Giai đoạn 2, Mỹ thuật Đông Dương 1925/1945, đây là cuộc tiếp biến cách tân trong văn hóa dưới thời thuộc địa [107, tr.
Giai đoạn 3, tác giả nhận định Cách mạng tháng Tám thành công, nghệ thuật đã có bước chuyển mình với Mỹ thuật của hai cuộc kháng chiến [107, tr. Tác giả nhận định; năm 1925 thành 11 lập trường CĐMTĐD. Nghệ thuật tạo hình Việt Nam đã phản ánh chân thực nhất diễn trình lịch sử văn hóa chính trị xã hội Việt Nam chuyển từ thời kỳ phong kiến sang thuộc địa với những cuộc tiếp xúc giao lưu văn hóa Đông - Tây. Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời các họa sĩ đi theo cách mạng, họ dùng nghệ thuật phục vụ hai cuộc chiến tranh dai dẳng và khốc liệt… cho đến ngày thống nhất đất nước.
Trong cuốn sách tác giả đã cho biết sự hình thành trường CĐMTĐD, sự ra đời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh là yếu tố cho sự ra đời của hội họa kháng chiến ở Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 [107, tr. Trong cuốn Mỹ thuật Hà Nội thế kỷ XX, Nxb Mỹ thuật (2007) tác giả Trần Khánh Chương nhận định từ năm 1925 khi người Pháp mở trường CĐMTĐD, thời gian này được cho là bắt đầu từ những Hoạt động mỹ thuật Việt Nam. Cách mạng tháng Tám thành công, nhiều họa sĩ đi theo cách mạng bắt tay vào sáng tác những đề tài mới nhằm cổ vũ tuyên truyền cho cách mạng… Năm 1946 hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, các họa sĩ lên chiến khu bằng nhiều con đường khác nhau dùng tài năng nghệ thuật của mình phục vụ <Cách mạng - Kháng chiến= về căn bản, diễn biến của hội họa Việt Nam chính là sự chuyển hóa nhuần nhuyễn các thành tựu của thời kỳ trước sang khuynh hướng HTXHCN. Giai đoạn này các họa sĩ có những cảm xúc mới với những đề tài mới, mang tính hiện thực xã hội phản ánh đời sống kháng chiến của nhân dân ta [26, tr.
Cuốn Hội Mỹ thuật Việt Nam 60 năm xây dựng và phát triển, Nxb Mỹ thuật (2017) của Trần Khánh Chương biên soạn trong sách chia bốn phần, phần thứ nhất tác giả khái quát về mỹ thuật Việt Nam trước cách mạng tháng Tám, và mở trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương năm 1925 [28, tr. Giai đoạn 2 từ 1945 - 1954 đề cập đến hoạt động mỹ thuật trong cách mạng tháng Tám và kháng chiến chống thực dân Pháp, những hoạt động mỹ 12 thuật trong chín năm kháng chiến của các họa sĩ như: Phan Kế An, Lương Xuân Nhị, Sĩ Ngọc, Mai Văn Hiến, Dương Bích Liên, Nguyễn Đỗ Cung, Tô Ngọc Vân, nguyễn Sáng… [28, tr. Qua khảo lược các cuốn sách của các nhà nghiên cứu cho thấy, các nhà nghiên cứu đã tổng hợp những kiến thức lớn. Tuy nhiên các cuốn sách này, chủ yếu là những công trình mô tả lại, diễn trình của lịch sử mỹ thuật Việt Nam và giới thiệu các họa sĩ đã tham gia kháng chiến ngay từ những năm đầu cách mạng, những thế hệ họa sĩ sau này tiếp bước cha anh vẽ nên trang sử hào hùng của cách mạng.
Như vậy cho thấy các tác giả đã không để tâm nghiên cứu một cách chuyên sâu, chuyên biệt, hệ thống và triệt để về đề tài kháng chiến trong hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975. Vì vậy, theo NCS, đây là nhân tố quan trọng để luận án có thể khai thác Hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài kháng chiến. Tình hình nghiên cứu về sự ảnh hưởng phương pháp sáng tác lên Hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 Trong Kỷ yếu Phương pháp Hiện thực xã hội chủ nghĩa trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam của Viện Mỹ thuật (1982) đã tập hợp các tham luận về phương pháp HTXHCN, đề cập đến Hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài kháng chiến và một số vấn đề liên quan đến phương pháp HTXHCN, cho rằng hội họa HTXHCN ở Việt Nam đã có những thành công nhất định. Trong đó họa sĩ Trịnh Phòng cho rằng phương pháp sáng tác HTXHCN đã giúp <người họa sĩ đã nhận thức được quy luật khách quan, đưa ra những thủ pháp sáng tác tích cực góp phần giải quyết các yêu cầu của xã hội thời kháng chiến tạo nên những hình thức, nội dung nghệ thuật đặc sắc mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam= [132, tr.
Trong cuốn Mỹ thuật Việt Nam hiện đại do Nguyễn Lương Tiểu Bạch làm chủ biên xuất bản năm (2005), ở phần 2 tác giả đề cập đến mỹ thuật thời 13 kỳ kháng chiến chống Pháp 1945 - 1954, mỹ thuật thời kỳ chiến tranh chống Mỹ và xây dựng chủ nghĩa xã hội 1955 - 1975. Cuốn sách tổng hợp và đưa ra những thành tựu nổi bật của nền nghệ thuật hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975. Nhóm tác giả nhận xét phương pháp sáng tác HTXHCN, phong cách lãng mạn cách mạng là hai xu hướng chủ yếu xuyên suốt hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975. Hai phương pháp này được các họa sĩ tiếp nhận từ Liên Xô, Trung Quốc và các nước thuộc XHCN với phương pháp này: <hình tượng con người trong tranh luôn được đề cao, họ phải là chủ nhân của một đất nước đang đổi mới luôn vui vẻ hạnh phúc trong lao động, trong kháng chiến sẵn sàng chấp nhận những khó khăn gian khổ, luôn có niềm tin yêu trung thành với Đảng với lãnh tụ có tinh thần lạc quan tập thể, yêu CNXH, yêu nước…= [5, tr.
Trong sách nhóm tác giả đã bàn đến phương pháp sáng tác HTXHCN và lãng mạn cách mạng khi bình luận tác giả, tác phẩm trong giai đoạn này. Hội Mỹ thuật Việt Nam (2008), Hình tượng Bác Hồ trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam, Nxb Mỹ thuật [49, tr. Trong cuốn sách, tập hợp các bức tranh sáng tác về Bác Hồ và cho rằng đây là những bức tranh sáng tác về đề tài lãnh tụ có giá trị nghệ thuật cao của các họa sĩ Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 khi áp dụng phương pháp HTXHCN. Trong cuốn sách đã chọn lọc nhiều tác phẩm vẽ về đề tài ca ngợi lãnh tụ để in, đây là những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao được cho là mang tính kinh điển của nền Hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài ca ngợi lãnh tụ.
Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội - Hội Mỹ thuật Hà Nội (2010), xuất bản cuốn sách Một thời Hà Nội.
