Chương I: MÀU SẮC- PHƢƠNG PHÁP PHA MÀU 1.1 KHÁI NIỆM Màu sắc là sự phát sinh của ánh sáng. Màu sắc mà chúng ta phân biệt từ ánh sáng và cảm giác. Màu của vật thể mà ta thấy đƣợc là sự cộng hƣởng của màu sắc ánh sáng và màu của bản thân vật thể đó, màu của các sự vật xung quanh tác động vào màu của bầu khí quyển bao bọc xung quanh của vật thể đó nữa. Trong hội họa màu là một chất liệu cụ thể do một sắc tố đƣợc rút ra từ những hóa chất, khoáng chất, thảo mộc dẫn đến màu sắc, sắc tố.
Khi nói về màu sắc và ánh sáng, họa sĩ Dufi đã nói: ” không có ánh sáng thì hình thể không có sự sống, vì nếu chỉ màu sắc của bản thân của hình thể ấy, thì nó không thể biểu hiện một cách đầy đủ hình thể của nó. Do đó, trƣớc hết chúng ta tiếp nhận ánh sáng, rồi tới màu sắc, màu sắc bằng ánh sáng”, Vậy ánh sáng là gì? Đây là vấn đề chính cho việc nghiên cứu quang học từ xƣa đến nay. Để trả lời câu hỏi nói trên, qua nhiều năm nghiên cứu, ngày nay ngƣời ta đã xác lập một cách chắc chắn: ” Ánh sáng là các sóng điện từ có bƣớc sóng ngắn”. Theo thí nghiệm của nhà bác học Newton thì sau khi chùm tia sáng trắng đi qua lăng kính thì nó thành một quang phổ, gồm nhiều màu đơn sắc sắp xếp cạnh nhau, đƣợc gọi là hiện tƣợng tán sắc ánh sáng.
Sau khi đi qua lăng kính, thì quang phổ ấy hiện ra một dãy màu nhƣ màu sắc cầu vồng: Tím, Chàm, Lam, Lục, Vàng, Cam, Đỏ. Bác học Newton cho rằng, ánh sáng mặt trời đƣợc cấu tạo bằng vô số những tia bức xạ lan rộng từ màu đỏ đến màu tím. Theo thứ tự màu Đỏ tƣơng ứng với tia hồng ngoại màu Tím tƣơng ứng với tia tử ngoại. Đỏ vàng lục lam chàm tím Phổ của áng sáng trắng Hình.
PHÂN LOẠI VÀ PHƢƠNG PHÁP PHA MÀU - Sắc: là độ dậm nhạt của một màu nào đó khi pha đen hoặc trắng. - Quang độ: Là độ sáng hoặc tối của một màu, là tác dụng liên kết song song các độ đậm nhạt này với độ đậm nhạt kia. - Cƣờng dộ: Là mức độ mạnh hay yếu của một màu nào đó (thị giác cảm nhận đƣợc độ tƣơi thắm) dẫn đến sự kích thích thị giác. - Vòng thuần sắc: Là Vòng thuần sắc mà một sơ đồ màu mà trên đó toàn bộ là những màu nguyên sắc, nghĩa là màu ở tình trạng nguyên chất, với nguyên vẹn độ tƣơi thắm, làm cơ sở lý luận, phân tích, định vị màu sắc đƣợc các họa sĩ và các nhà sƣ phạm nghiên cứu để lý giải hệ thống về nguồn gốc vai trò, vị trí của các loại màu sắc đƣợc phát sinh ra trên cơ sở sự định vị hệ thống các màu cơ bản.
Về tên gọi thì có ngƣời gọi là Vòng thuần sắc, dịch theo thuật ngữ chính thống của Pháp và Anh là: “ Cercle chromatique” của Pháp ngữ, ngoài ra trong tiếng Anh còn có một từ rất nom na là “ Colors Wheel”. Hơn nữa, chữ “ Thuần sắc” ở đây có nghĩa chỉ đơn thuần là những “ Sắc” mà thôi, theo lý thuyết của quang học thì màu của ánh sáng thƣờng đƣợc gọi là “ Sắc” chứ ít gọi là màu nhƣ: sắc vàng, sắc xanh, sắc đỏ… Hình.2 5 Màu nguyên thuỷ còn gọi là màu bậc một (màu chính): màu cơ bản, màu nhóm 1, từ đó có thể pha ra các màu khác (trừ đen và trắng, không màu nào có thể pha trộn ra đƣợc), màu nguyên thuỷ gồm 3 màu: Vàng chanh- Đỏ- Xanh lam. Đây là định nghĩa đã có từ lâu rồi. Nó có giá trị tƣơng đối và đƣợc dùng làm cơ sở lý luận để giảng giải về màu sắc.
Bởi lẽ ngày nay, lĩnh vực công nghệ hóa màu đã có sự tiến bộ vƣợt bậc về sự nghiên cứu và sáng tạo màu. Và ngày nay, với sự phát triển của công nghệ vƣợt bậc, có những màu pha ra đƣợc mà ba màu chính không pha đƣợc. Thí dụ: màu dạ quang Vàng chanh,Cam, Đỏ hồng. Màu bổ túc: Là màu phụ, màu bậc 2, gồm các màu: Tímn - lục- cam.
Qua tên gọi này, có ba vấn đề cần quang tâm đúng mức - Gọi ba màu này là màu bậc 2 vì chúng đƣợc tạo ra từ cách pha trộn hai màu bậc 1 đứng cạnh nhau (pha với cân lƣợng gần bằng nhau mà ra) - Vì ba màu bậc 2 bổ sung dƣới dạng sung hợp làm tôn ba màu bậc 1 theo từng cặp nhƣ sau: Có 3 cặp màu tƣơng phản : Vàng –Tím Đỏ – Lục Lam- Cam Hình.3 - Màu Cam = Vàng chanh + Đỏ ( bậc 1 + bậc 1) - Màu Tím = Đỏ + Xanh lam ( bậc 1 + bậc 1) 6 - Màu lục = Xanh lam + Vàng chanh ( bậc 1 + bậc 1) Hình.5 + Ý nghĩa của từ ” bổ túc”, ” phụ” là vì hai màu bậc 1 và màu bậc 2 đối diện nhau trên vòng thuần sắc thì bổ sung cho nhau. Chúng ta gọi đây là cặp màu bổ túc trực diện vì khi sắp xếp hai màu này gần nhau, thì màu này làm nổi màu kia. 7 Màu bậc 3: Trên hệ thống vòng thuần sắc thì màu bậc 3 là những màu có đƣợc do sự pha trộn giữa từng cặp màu bậc 1 và 2, 2 và 1 với nhau. Nếu tiếp tục lấy màu bậc 1 và bậc 2 đứng cạnh nhau pha cùng số lƣợng từng đôi một ta có 6 màu: Vàng chanh + Cam = Vàng cam (nghệ) Đỏ + Cam = Đỏ cam (ghạch) Đỏ + Tím = Tím đỏ Tím + Xanh = Chàm Lục + Xanh = Xanh lục (phí thuỷ) Vàng + Lục = Vàng lục (lá mạ) + Màu bậc 4: Giữa các màu bậc 1 và 3, 2 và 3 là các màu bậc 4.
Có tất cả 12 màu bậc 4. Chúng có đƣợc là do sự pha trộn giữa màu bậc 1 và 3 hay 2 và 3 với phân lƣợng gần bằng nhau mà ra. Từ cách này ta cũng có thể có thêm 24 màu bậc 5 hay 48 màu bậc 6. Nhƣ vậy thì số lƣợng màu nguyên sắc, màu tƣơi trên vòng thuần sắc sẽ có sự liên kết vô cùng mạch lạc và phong phú.
Vì thế trên vòng thuần sắc thì các màu bậc 4, 5, 6 có vai trò nhƣ là những màu trung gian. + Màu trung gian: Trên vòng thuần sắc, nếu phân tích kỹ thì các màu bậc 2 là màu trung gian của hai màu bậc 1 đứng cạnh nhau. Các màu bậc 3 là trung gian của hai màu bậc 1 và màu bậc 2 đứng cạnh nhau. Các màu bậc 4 là trung gian của hai màu bậc 1 và màu bậc 3.
Bậc 1 với bậc 4 = bậc 5 Bậc 4 với bậc 3 = bậc 5 Bậc 4 với bậc 2 = bậc 5 + Màu nóng: Là màu gây cảm giác ấm áp, kích thích thị giác, ngã đỏ Ví dụ: Vàng cam - Vàng- Cam đỏ. Những màu đi từ vàng lục đến tím (theo chiều kim đồng hồ trong bảng phân màu) bao gồm màu vàng, đỏ, và các màu trung gian chúng là màu nóng. + Màu lạnh: Gây cảm giác mát mẻ, dễ chịu hoặc lạnh lẽo, màu ít có khả năng kích thích thị giác. Những màu đi từ tím đến vàng lục và các màu trung gian của chúng là màu lạnh (theo chiều kim đồng hồ trong bảng phân màu).6 + Màu đơn sắc: Chỉ sử dụng đen pha với trắng tạo nên sự liên kết các sắc độ một cách tinh tế.
9 + Màu tƣơng đồng: Là những màu có sự giống nhau. Trên vòng thuần sắc, thì màu tƣơng đồng là một đoạn của dãy màu nguyên sắc nối tiếp nhau, đứng cạnh nhau. Chúng ta ngắt bất kỳ một đoạn nào trên vòng thuần sắc thì dãy màu giông giống nhau. Đó là màu tƣơng đồng hay màu lân cận.
Khi muốn tìm màu hòa sắc, để tạo một chủ sắc hay màu chủ đạo, thì dãy màu tƣơng đồng là màu có khả năng làm nền, tạo hòa sắc chung tốt nhất.7 10 + Một nhóm màu, một dãy màu tiếp nối nhau, liên kết nhau chặt chẽ, không phân biệt nóng lạnh. + Màu chủ đạo: là những màu chiếm diện tích trội nhất trong toàn bộ diện tích bức tranh hay bộ trang phục. Nó thống trị toàn bộ các màu khác, giống nhƣ trong một bản nhạc phải có một âm giai chủ đạo. màu chủ đạo thƣờng là chủ đạo về tính chất nóng lạnh hoặc tƣơi hoặc tái.
Do đó một bức tranh hay bộ trang phục có nhiều màu nóng lạnh trộn với nhau, nhƣ khi nhìn từ xa với sự tƣơng tác, cộng hƣởng thì chúng ta sẽ thấy bức tranh dƣờng nhƣ nghiêng về màu nào đó: màu nóng hay màu lạnh. Màu nóng hay lạnh có khi ở những hình thái: ửng vàng, ửng nâu, ửng đỏ, ửng tím đỏ, tím xanh, xanh lam, xanh lục, ửng xanh rêu, lục xám…Nhƣ vậy khi gọi là màu chủ đạo lạnh, nghĩa là dùng nhiều màu sắc lạnh khác nhau để bố trí thành một hòa sắc lạnh. Sự phối màu ấy tạo ra một không khí chung cho toàn bức tranh. Với màu nóng, cũng sử dụng cách này để tìm màu chủ đạo + Sự khác nhau của những màu tạo nên màu chủ đạo, có thể ở dƣới các dạng sau đây: - Sự khác nhau về chuyển sắc hay sắc loại từ một màu cụ thể, chuyển sang một màu nào đó để tạo thành một loạt màu hòa hợp với nhau - Sự khác nhau về đậm nhạt, toàn bộ bức tranh có sắc đậm là chính hay sắc sáng là chủ đạo - Sự khác nhau về độ tƣơi, độ sáng chói, độ rực so với độ trầm, độ lắng đọng của màu ( màu nguyên sắc pha với đen) + Màu nhấn: trên phạm vi các sơ đồ giảng dạy về màu thuần sắc hay vòng thuần sắc, thì không có vị trí nào giành cho thuật ngữ màu nhấn.
- Màu nhấn là thuật ngữ là nói đến vai trò của một loại màu nào đó mà họa sĩ sử dụng để tô điểm vào khu vực hay nhân vật quan trọng nhất theo vị trí ý tƣởng và hình thức của tác phẩm - Về vai trò, tác dụng thì màu nhấn không phải là một tên màu: mà nó là loại màu bất kỳ có khả năng làm nổi bậc bất kỳ một vị trí nào đó làm cho ngƣời xem thấy rõ một hình ảnh, một vật, một góc cạnh nào đó mà tác giả muốn cho ngƣời xem thấy rõ. 11 - Màu nhấn không phải là màu cố định mà nó thay đổi theo tình huốn sử dụng.