phần mở đầu (8 trang), kết luận (3 trang), tài liệu tham khảo (8 trang), phụ lục (38 trang), nội dung đƣợc kết cấu 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu về tranh thiếu nhi (43 trang) Chƣơng 2: Ngôn ngữ tạo hình trong tranh thiếu nhi (53 trang) Chƣơng 3: Luận bàn về kết quả nghiên cứu của luận án (54 trang) luan an 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TRANH THIẾU NHI 1. Cơ sở lý luận để nghiên cứu tranh thiếu nhi 1. Một số khái niệm sử dụng trong luận án Vẽ tranh của thiếu nhi là một nhu cầu tự thân, là hoạt động sáng tạo, hoạt động này đƣợc hiểu là một hoạt động tạo hình không bị chi phối bởi các quy luật hay khoa học tạo hình mà hoàn toàn dựa vào cảm quan nhận thức về đối tƣợng và không gian. Khái niệm đặc trưng ngôn ngữ tạo hình (A.
language of fine arts; P. Theo Từ điển Tiếng Việt của Trung tâm Từ điển học, Nxb. Đà Nẵng (2016): “Đặc trƣng là nét riêng biệt và tiêu biểu, đƣợc xem là dấu hiệu để phân biệt với những sự vật khác” [80, Tr. Luận án sử dụng khái niệm “đặc trƣng” nhằm nhấn mạnh nét riêng biệt, tiêu biểu, không trùng lặp của đối tƣợng nghiên cứu.
- Theo Từ điển bách khoa Việt Nam (tập 3, Nxb Từ điển bách khoa 2003): Ngôn ngữ tạo hình biểu thị và truyền đạt những cảm xúc thẩm mĩ trƣớc hiện thực thông qua ngôn ngữ riêng. Các yếu tố của ngôn ngữ tạo hình là đƣờng, hƣớng, hình họa, màu sắc, ánh sáng - bóng tối, hình thể, khối, trang sức, mảng đặc, mảng trống, mức độ, bố cục, vv. Có 2 khuynh hƣớng trong nghiên cứu và tác động đối với ngôn ngữ tạo hình: 1) Coi ngôn ngữ tạo hình là trên hết; 2) Ngôn ngữ tạo hình chú trọng nội dung, ý nghĩa của bức tranh [19, Tr. - Từ điển Mỹ thuật phổ thông của tác giả Đặng Thị Bích Ngân, Nxb Mỹ thuật (2012): luan an 10 Ngôn ngữ là một hệ thống tín hiệu đặc biệt gồm những dấu hiệu và kí hiệu đƣợc sử dụng với mục đích trao đổi hoặc truyền đạt thông tin.
Trong nghệ thuật, mỗi chuyên ngành đều có ngôn ngữ riêng để biểu đạt loại hình nghệ thuật của mình. Đối với nghệ thuật tạo hình, tất cả những gì tạo nên tác phẩm và biểu đạt nên vẻ đẹp hay xấu trong tác phẩm hội họa, điêu khắc, đồ họa, trang trí., đƣợc gọi là ngôn ngữ nghệ thuật tạo hình; ví dụ nhƣ chủ đề tác phẩm, luật bố cục, những điểm chính về tổ chức không gian, đƣờng nét, hình khối, màu sắc…[36, tr. Theo hai cuốn từ điển trên, ngôn ngữ của mỗi loại hình nghệ thuật có những biểu hiện riêng. Ngôn ngữ hội họa đƣợc biểu hiện qua đƣờng nét, hình, màu sắc, bố cục… Họa sĩ (dù là ngƣời lớn hay thiếu nhi) đều phải sử dụng những yếu tố ngôn ngữ này để tạo ra bức tranh của mình.
Khái niệm thiếu nhi Theo Từ điển Tiếng Việt của Trung tâm Từ điển học, Nxb. Đà Nẵng (2016): “Thiếu nhi là trẻ em thuộc các lứa tuổi thiếu niên, nhi đồng; Thiếu niên là trẻ em thuộc lứa tuổi từ mƣời tuổi đến khoảng mƣời lăm tuổi; Nhi đồng là trẻ em ở độ tuổi từ bốn, năm đến tám, chín tuổi” [80, Tr. Nhƣ vậy thuật ngữ “thiếu nhi” sử dụng trong luận án là từ 4 tuổi đến 15 tuổi. Tranh thiếu nhi Để phục vụ cho việc triển khai nghiên cứu, NCS quan niệm rằng: tranh vẽ của thiếu nhi là hoạt động sáng tạo dùng nét, hình, màu, bố cục để diễn đạt, mô hình hóa hiểu biết và cảm xúc của thiếu nhi trƣớc con ngƣời, thiên nhiên, xã hội, trong đó: Nét: Là hành động vẽ đầu tiên trên bức tranh, là mục đích chủ yếu để vẽ hình, vẽ chi tiết và thƣờng là dạng nét mộc, nét tự nhiên, ít có sự tính toán.
Hình: Chỉ mang lại theo đặc điểm, theo ý niệm, không đạt tới mức độ luan an 11 đúng và giống và vẽ theo tự nhiên, phát triển theo từng giai đoạn, lứa tuổi khác nhau. Màu: Dùng theo cảm tính, tự nhiên, thói quen và chủ yếu là đùng màu cơ bản, nguyên chất. Bố cục: Thƣờng đặt hình kín tranh, dàn trải trên bề mặt nền, không thực sự tính toán. Nhƣ vậy, chúng ta có thể đƣa ra nhận định về tranh thiếu nhi ở một mức độ tƣơng đối nhƣ.
Tranh vẽ của thiếu nhi là những bức tranh đƣợc vẽ bằng ngôn ngữ tạo hình nhƣ nét, hình, màu, bố cục., để diễn đạt, mô hình hóa hiểu biết và cảm xúc của thiếu nhi trƣớc con ngƣời, thiên nhiên, xã hội. Cùng với đó nhằm giải thích và biểu đạt những hiểu biết về đối tƣợng theo quy luật nhận thức và khả năng biểu hiện nghệ thuật của lứa tuổi thiếu nhi, mang những nét đặc trƣng riêng. Những điểm căn bản của lý thuyết mỹ thuật học và lý thuyết tâm lý học và nghệ thuật 1. Lý thuyết mỹ thuật học Lý thuyết Mỹ thuật học trong Giáo trình mỹ thuật học [27] cho rằng: “một tác phẩm hội họa phải có đặc điểm ngôn ngữ về tạo hình nhƣ: đƣờng nét, hình, màu sắc, bố cục” [27.
Liệu hội họa hay tranh vẽ của thiếu nhi có ngôn ngữ tạo hình không? Số đông các nhà nghiên cứu có nói tới ngôn ngữ tạo hình trong tranh vẽ thiếu nhi. Theo họ, điểm bắt đầu của sáng tạo nghệ thuật ở ngƣời lớn và thiếu nhi là nhƣ nhau, chỉ khác nhau về mức độ biểu hiện tạo hình. Để xây dựng và hoàn thiện một bức tranh ngƣời lớn phải trải qua một quá trình dài vận dụng ngôn ngữ tạo hình và các nguyên tắc của tạo hình. Cách tạo hình lâu hay nhanh là do họa sĩ lựa chọn và còn phụ thuộc vào chất liệu thể hiện chúng (nhanh nhất có thể một giờ, một buổi hay một ngày; nhiều hơn có thể một tuần, một tháng hoặc nhiều tháng; thậm chí hàng luan an 12 năm, lâu hơn nữa là nhiều năm… Đối với thiếu nhi, do đặc điểm về tâm sinh lý lứa tuổi đang trên đà phát triển để trở thành ngƣời lớn (18 tuổi), các em phải trải qua rất nhiều giai đoạn, đồng nghĩa với việc tranh vẽ cũng phải trải qua nhiều giai đoạn, nhƣ những nhà nghiên cứu về tranh vẽ của thiếu nhi nhiều nƣớc trên thế giới đã chỉ ra.
Do đặc điểm trên nên thời gian để vẽ bức tranh thƣờng là rất ngắn so với ngƣời lớn (nhanh nhất có thể là 15 - 20 phút hay 30 phút, nhiều hơn một chút 45 phút hay một giờ; nhiều hơn nữa có thể vài giờ hoặc có thể vài ngày…). Thử giả định cho thiếu nhi vẽ nhƣ ngƣời lớn và thời gian cũng nhƣ ngƣời lớn các em cũng không làm đƣợc vì đơn giản các em còn nhỏ, lƣợng kiến thức và sự hiểu biết còn hạn hẹp, sự bền bỉ và sức chịu đựng còn rất hạn chế. Cho nên có thể tạm kết luận ngôn ngữ tạo hình của thiếu nhi phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi, có điểm tƣơng đồng với ngôn ngữ tạo hình của ngƣời lớn nhƣng rất khác nhau về mức độ biểu hiện và quá trình thể hiện tác phẩm. Lý thuyết Mỹ thuật học cho rằng: “việc sáng tạo một tác phẩm hội họa đã khó, nhƣng việc tìm hiểu tác phẩm đó càng khó hơn” [27, Tr.
Đánh giá tác phẩm hội họa chính là việc tìm hiểu, phân tích nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm đó. Phân tích tác phẩm đồng nghĩa với việc nghiên cứu, tìm hiểu tất cả các yếu tố đó, bằng cảm thụ, đánh giá đúng mức độ các giá trị của tác phẩm, tác giả. Nội dung liên quan tới đối tƣợng hiện thực nào đƣợc tác giả quan tâm khắc họa trong tác phẩm? Tác phẩm đề cập tới vấn đề nội dung tƣ tƣởng nhƣ thế nào? Quan điểm tiếp cận hiện thực của tác giả ra sao? Tƣ tƣởng và quan điểm nghệ thuật của tác giả là gì? Còn hình thức của tác phẩm đƣợc biểu hiện qua nhiều yếu tố nhƣ: chất liệu, ngôn ngữ tạo hình gồm các yếu tố màu sắc, đƣờng nét, hình, đƣợc sắp xếp, bố cục nhƣ thế nào để biểu hiện đề tài, ý tƣởng sáng tác? Các yếu tố đó vận động ra sao để tạo nên nhịp điệu cho tác phẩm? Nội dung và hình thức là hai mặt thống nhất biện luan an 13 chứng của một tác phẩm. Và điều quan trọng là ngƣời nghiên cứu phải đứng ở góc độ khách quan để nhìn nhận phân tích tác phẩm, tránh áp đặt tƣ tƣởng và cảm nhận chủ quan của mình cho tác giả và tác phẩm.
Tuy nhiên, tranh vẽ của thiếu nhi là do các em vẽ nhƣng lại do ngƣời lớn phân tích và đánh giá. Ngƣời lớn đứng ra tổ chức hoạt động vẽ tranh cho các em và cũng chính ngƣời lớn phân loại, chọn lọc những tranh đẹp để gửi trƣng bày triển lãm hay dùng để làm giáo cụ trực quan phân tích tranh cho các em trong giờ tạo hình. Thiếu nhi luôn ở thế bị động và phụ thuộc gần nhƣ hoàn toàn vào ngƣời lớn. Vì vậy việc có một cái nhìn khách quan khi đánh giá tranh thiếu nhi là một việc khó.
Vì muốn hiểu giá trị nghệ thuật tạo hình của thiếu nhi thì phải hiểu đƣợc tâm lý sáng tạo nghệ thuật của thiếu nhi, có nghĩa là phải có kiến thức lý luận cho vấn đề. Không thể sử dụng các tiêu chí đánh giá tranh ngƣời lớn cho tranh thiếu nhi. Vì vậy, việc xây dựng một bộ tiêu chí để đánh giá tranh thiếu nhi còn bị bỏ ngỏ. Mà sự chọn lựa những bức tranh đẹp của thiếu nhi là phụ thuộc vào sự cảm nhận, chủ quan từ phía ngƣời lớn đánh giá một bức tranh qua ý tƣởng, nội dung, hình thức từ tiêu chí đánh giá tranh của ngƣời lớn áp sang cho thiếu nhi, nên những tranh đƣợc giải thƣởng thƣờng rất già dặn về thủ pháp về bố cục hay không gian v., điều này có đúng cho các em hay không, xin thƣa rằng chƣa chắc.
Chính vì sự không chắc chắn nên rất cần có một bộ tiêu chí hay nét đặc trƣng ngôn ngữ tạo hình về tranh thiếu nhi để làm rõ đƣợc điểm yếu này. Đây có lẽ là một điều bỏ ngỏ không dễ một chút nào dành cho những nhà nghiên cứu tới tranh vẽ của thiếu nhi biên soạn ra trong tƣơng lai. Tóm lại, lý thuyết mỹ thuật học đã chỉ ra các đặc điểm của ngôn ngữ tạo hình trong một tác phẩm hội họa: nét, hình, màu, bố cục. Để đánh giá tranh vẽ thiếu nhi một cách khách quan, luận án sẽ sử dụng những đặc điểm luan an 14 ngôn ngữ tạo hình trên.