Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các khái niệm có liên quan đến đề tài luận án 1. Khái niệm về hình tượng thiếu nhi Trong hoạt động giáo dục thẩm mỹ, nghệ thuật được xem là phương tiện hữu hiệu, có tác động sâu sắc và toàn diện nhất tới nhân cách con người từ tuổi ấu thơ đến hết cuộc đời. Nghệ thuật nói chung, mỹ thuật nói riêng có ưu thế khác biệt, nó phản ánh cuộc sống bằng ngôn ngữ của nghệ thuật tạo hình đó là đường nét, màu sắc, hình khối.
Về cơ bản hình tượng nghệ thuật được sáng tạo nên trong sự thống nhất biện chứng vô cùng sinh động giữa cái chung và cái cá biệt, giữa cái chủ quan và khách quan. Vì thế hình tượng nghệ thuật không chỉ là giá trị thẩm mỹ mà còn là giá trị nhận thức, giá trị đạo đức. Với nghệ thuật tạo hình Việt Nam nói chung, các tác phẩm trong TLMTTQ nói riêng, hình tượng thiếu nhi được nhiều nghệ sĩ khai thác sáng tác bằng cung bậc của cảm xúc, chất liệu và phong cách khác nhau. Các tác phẩm mỹ thuật về hình tượng thiếu nhi đã có tác động mạnh mẽ trong công cuộc giáo dục thẩm mỹ, cũng như trong các công cuộc xây dựng nhân cách con người Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử, đặc biệt là triển lãm mỹ thuật toàn quốc giai đoạn từ năm 1985 - 2015.
Khái niệm về hình tượng Trong cuốn Từ điển tiếng Việt chỉ rõ: “Hình tượng là sự phản ánh hiện thực một cách khái quát bằng nghệ thuật dưới hình thức những hiện tượng cụ thể, sinh động, điển hình, nhận thức trực tiếp bằng cảm tính. Hình tượng nghệ thuật” [68, tr. Từ điển mỹ thuật phổ thông ghi về hình tượng: Hình ảnh các sự vật, trọng tâm là người, vật, phong cảnh, thông qua ghi chép thực tế hoặc trí nhớ của họa sĩ. Bằng óc sáng tạo và bàn tay khéo léo, họa sĩ tạo ra những hình tượng hội họa trong tranh, còn nhà điêu khắc tạo ra những hình tượng các phù điêu, tượng luan an 10 tròn… Nhà văn thể hiện được những hình tượng điển hình cũng như họa sĩ vẽ được những hình tượng đặc trưng về nhân vật hoặc về khung cảnh thiên nhiên.
Ở đây, từ hình tượng có ý nghĩa sâu sắc và đặc trưng, gạn lọc từ các hình ảnh dễ thấy hoặc quá quen thuộc bởi sự sáng tạo của người nghệ sĩ. Các hình tượng này thường tác động mạnh đến người xem [64, tr. Hình tượng thiếu nhi trong mỹ thuật được xem xét như sự chắt lọc về quá trình sáng tác của các họa sĩ tạo hình: Hình tượng: Một đối tượng được sản sinh bằng hư cấu hay sự tưởng tượng sáng tạo của nghệ sĩ theo những quan điểm thẩm mĩ nhất định giúp cho người ta hình dung được các sự vật các sự kiện , những con người, như khả năng vốn có của chúng. Ở mỗi loại hình nghệ thuật, HT bộc lộ dưới nhiều dạng khác nhau muôn hình muôn vẻ tùy theo lý tưởng thẩm mĩ nói chung và quan điểm thẩm mĩ cụ thể của từng tác giả.Hình tượng vừa là cơ sở tư tưởng vừa là sơ sở nghệ thuật của sự sáng tạo trong văn học [47, tr.
Với những khái niệm nêu trên là cơ sở khoa học khi nghiên cứu về hình tượng thiếu nhi trong các tác phẩm mỹ thuật. Như vậy, hình tượng thiếu nhi trong các tác phẩm TLMTTQ được khái niệm cô đọng là hình tượng hiện thực được các nghệ sĩ tạo hình thể hiện, biểu đạt bằng ngôn ngữ tạo hình mang tính đặc trưng với bối cảnh được diễn ra trong tác phẩm. Cụ thể là hình tượng về trẻ em với sự hồn nhiên, ngây thơ, trong sáng nhất. Khái niệm về thiếu nhi Trong Từ điển tiếng Việt đưa ra khái niệm trẻ em hoặc trẻ thơ: “hàm ý còn dại, ngây thơ.
Đàn trẻ thơ, Khuôn mặt trẻ thơ, Tâm hồn trẻ thơ” [67, tr. “Tuổi thơ: Độ tuổi còn nhỏ, còn non dại” [68, tr. Từ điển Biểu tượng văn hóa thế giới cũng xem thiếu nhi là hình ảnh gắn với trẻ thơ: “Tuổi thơ là biểu tượng của sự trong trắng, vô tội: là trạng thái chưa hề mắc tội lỗi… tuổi thơ là biểu tượng của tính chất phác tự nhiên, tính hồn nhiên” [8, tr. luan an 11 Cuốn Đại từ điển tiếng Việt có ghi về thiếu nhi: “Trẻ em thuộc lứa tuổi thiếu niên và nhi đồng (từ bốn đến mười bốn, mười lăm)” [107, tr.
Trong Từ điển Anh - Việt có từ Children với nghĩa: “. trẻ con, ngây ngô, ngây thơ, thật thà” [71, tr. Căn cứ từ những khái niệm nêu trên về thiếu nhi/trẻ em, nên trong luận án này NCS sử dụng từ hình tượng thiếu nhi trong các tác phẩm mỹ thuật, để thống nhất trong việc phân tích cũng như chỉ ra những đặc điểm riêng của hình tượng thiếu nhi qua các giai đoạn lịch sử và sự thành công của các tác phẩm mỹ thuật. Giới thuyết khái niệm về hình tượng thiếu nhi Cũng theo những quan điểm nêu trên NCS cho rằng hình tượng thiếu nhi trong TLMTTQ Việt Nam chủ yếu được thể hiện theo các mảng đề tài như: Hình tượng thiếu nhi trong gia đình, trong học tập, hình tượng thiếu nhi trong vui chơi, hình tượng thiếu nhi trong hoạt động xã hội, hình tượng thiếu nhi với phong cảnh quê hương đất nước.
Tuy nhiên, đây cũng chính là cơ sở để có thể nhận thấy các nhóm thể hiện về hình tượng thiếu nhi của các nghệ sĩ tạo hình Việt Nam đó là: Nhóm thứ nhất: Hình tượng thiếu nhi là đối tượng nghệ thuật, là nhân vật trực tiếp trong mỗi tác phẩm. Qua đó họa sĩ, nhà điêu khắc lấy hình ảnh các em thiếu nhi là đối tượng tạo hình, xây dựng nhân vật chính trong từng tác phẩm. Nhóm thứ hai: Hình tượng thiếu nhi trở thành đối tượng nghiên cứu gián tiếp của các tác phẩm TLMTTQ. Có khi các nhân vật các em thiếu nhi trở thành nhân vật phụ nhưng vô cùng sống động và hiện thực trước cảnh đẹp của cuộc sống đời thường cũng như vẻ đẹp của quê hương đất nước.
Song, dù ở góc nhìn nào thì hình tượng thiếu nhi cũng được thể hiện khá rõ nét sự ngây thơ, trong sáng, hồn nhiên. Từ đây có thể nhận thấy hình tượng thiếu nhi khi xuất hiện ở các TLMTTQ giữ vai trò quan trọng không thể thiếu trong quá trình sáng tác của các họa sĩ, nhà điêu khắc qua các giai đoạn của lịch sử Việt Nam. Chính từ luan an 12 những hoạt động của thiếu nhi cũng đã trở thành nguồn cảm hứng vô tận của các nghệ sĩ tạo hình Việt Nam. Thông qua những điều trên đã phần nào giúp cho NCS có thể lý giải về sự thể hiện hình tượng thiếu nhi với nhiều bút pháp, phong cách thông qua các cuộc triển lãm mỹ thuật toàn quốc trong giai đoạn 1985 - 2015.
Xây dựng hình tượng thiếu nhi thông qua ngôn ngữ của nghệ thuật tạo hình nhằm kết hợp nhuần nhuyễn giữa giáo dục chính trị, khoa học, đạo đức và thẩm mỹ. Đồng thời nó còn có ý nghĩa quyết định trong việc hình thành văn hóa thẩm mỹ của mỗi cá nhân khi cảm nhận những tác phẩm mỹ thuật về hình tượng thiếu nhi. Cũng thông qua nghệ thuật tạo hình, đề tài về hình tượng thiếu nhi được thể hiện mang tính giới thiệu để công chúng cảm nhận được từ cảm xúc thẩm mỹ của nghệ sĩ với nhiều bút pháp và cách thể hiện khác nhau. Mặt khác, hình tượng thiếu nhi được khai thác xây dựng và thực hiện trong lĩnh vực nghệ thuật tạo hình cũng là việc thực hiện chiến lược giáo dục thẩm mỹ toàn dân, cùng có sự phối hợp đồng bộ của nhiều ngành, từ trung ương đến địa phương dưới sự chỉ đạo thống nhất của nhà nước.
Ngoài ra còn là việc thực hiện một cách có hiệu quả “đưa nhân dân đến với nghệ thuật” một môi trường thẩm mỹ sáng tạo được hình thành trên phạm vi toàn xã hội. Khi ấy một quá trình tự giáo dục, tự hình thành thẩm mỹ sẽ được thực hiện một cách rộng rãi, góp phần tạo nên những con người mới có nhân cách phát triển trong một xã hội đa nhân cách. Xây dựng hình tượng thiếu nhi trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam hiện đại, là xây dựng văn hóa thẩm mỹ, là một trong những nhiệm vụ quan trọng của chiến lược phát triển nhân cách con người. Mỗi cá nhân đều sinh ra và lớn lên trong một hoàn cảnh nhất định, có nghĩa là mỗi thiếu nhi được phát triển từ môi trường và đời sống riêng.
Đương nhiên, hình tượng riêng hay hình thành nhân cách của họ đều chịu sự tác động sâu sắc của hoàn cảnh tự nhiên, xã hội, mà trong đó hoàn cảnh gia đình, xã hội mang tính quyết định đến sự phát triển nhân cách của con người. Vì vậy, không thể có một hình tượng thiếu nhi phát triển lành mạnh trong cá nhân thụ luan an 13 động, thờ ơ, đứng ngoài hệ thống giáo dục của gia đình và nhà trường. Bởi vì con người là tổng hòa của mối quan hệ xã hội, nhu cầu hướng tới chân - thiện - mỹ là ba chân kiềng của các nhu cầu tinh thần ấy. Điều đó còn có ý nghĩa đặc biệt trong việc hình thành, phát triển nhân cách con người, nên cần được quan tâm giáo dục từ lúc còn là thiếu nhi.
Có lẽ vì vậy mà nhiều hoạ sĩ đã tiếp cận hình tượng thiếu nhi như một đối tượng thẩm mỹ và gắn với cả yếu tố giáo dục. Việc xây dựng con người, từ hình tượng thiếu nhi là chức năng cơ bản và cũng là mục tiêu cuối cùng của mọi nền văn hóa. Giáo dục, phát huy đức tính tốt đẹp được tập trung từ độ tuổi thiếu nhi nhằm tạo ra một đời sống tinh thần cao đẹp, phong phú cho toàn thể nhân dân với tiêu chí hướng tới hình tượng thiếu nhi - chủ nhân tương lai của đất nước: “Có ý thức là chủ, ý thức trách nhiệm công dân có tri thức, sức khỏe và lao động giỏi, sống có văn hóa và tình nghĩa, giàu lòng yêu nước và tinh thần quốc tế chân chính” [3, tr. Có thể thấy mô hình xây dựng nhân cách con người Việt Nam luôn được duy trì, phát huy truyền thống văn hóa dân tộc.
Chính vì vậy sáng tác mỹ thuật về hình tượng thiếu nhi nghĩa là góp phần nâng cao giáo dục thẩm mỹ mang tính quy phạm của hệ thống giáo dục quốc dân. Nó như là hoạt động biểu hiện thái độ tích cực để đào tạo hình tượng thiếu nhi có tác động đến các thuộc tính tâm lý và nhân cách của con người Việt Nam.