Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT HỘI HỌA Ở HÀ NỘI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Hội họa ở Hà Nội là trung tâm và nằm chung trong quy luật vận động của mỹ thuật Việt Nam. Những thay đổi của mỹ thuật Việt Nam được phản ánh qua các tác phẩm được sáng tác ở các trung tâm văn hóa nghệ thuật lớn của cả nước, trong đó Hà Nội và TP. HCM là những địa điểm nổi bật.
Nói cách khác sự thay đổi, đổi mới của mỹ thuật Việt Nam đa phần cũng chính là sự chuyển biến trong mỹ thuật ở hai trung tâm này. Do đó, để thấy được tình hình nghiên cứu về sự chuyển biến trong các tác phẩm hội họa ở Hà Nội, rất cần có cái nhìn bao quát về những nghiên cứu xung quanh sự đổi mới, chuyển biến của hội họa nói riêng, mỹ thuật nói chung ở Việt Nam. Sau đây là những nét tổng quan về hệ thống tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu chính của đề tài luận án. Chúng được xem xét dưới vai trò là tài liệu tham khảo cần thiết giúp NCS có những cái nhìn tổng thể khi nhận diện và phân tích, đánh giá các biểu hiện của sự chuyển biến trong hội họa Hà Nội.
Để có tính hệ thống cần thiết, NCS chia các tài liệu có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài thành các nhóm, bao gồm: Nhóm công trình nghiên cứu về hội họa Hà Nội; Nhóm công trình nghiên cứu liên quan sự chuyển biến, đổi mới của mỹ thuật Việt Nam. Những công trình nghiên cứu về hội họa ở Hà Nội Tài liệu tiếng nước ngoài: Luận án của NCS người Mỹ Nora Annesley Taylor thực hiện và hoàn thành năm 1997 tại Việt Nam The artist and the state: The politiecs of painting and national identity in Hà Nội, Việt Nam 1925-1995 [147], (tạm dịch: Nghệ sĩ với nhà nước: Hội họa và bản sắc quốc gia dân tộc ở Hà Nội, Việt Nam 1925 – 1995). Trọng tâm nghiên cứu theo hướng lịch sử mỹ thuật Hà Nội - Trung tâm mỹ thuật của cả nước, đã trải qua những thăng trầm từ 1925 khi Việt Nam là thuộc địa du nhập nghệ thuật của Pháp, và qua các giai đoạn phát triển của lịch sử mỹ thuật đến 1995.2015 luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.2015 11 Luận án tập trung trả lời tại sao các họa sĩ lại kết nối nghệ thuật của họ với tình cảm dân tộc và tiếp tục làm như vậy cho đến ngày nay. Trong đó tác giả cho thấy có ba yếu tố tạo nên nghệ thuật đổi mới trong giai đoạn nửa cuối thế kỷ XX: yếu tố thứ nhất, từ năm 1945 đến năm 1975, hưởng ứng lời kêu gọi quần chúng nhân dân góp sức xây dựng đất nước của Đảng và nhà nước.
Yếu tố thứ hai “Tính hiện đại trong nghệ thuật Việt Nam có thể được coi là sự diễn giải lại truyền thống”. “Nó đang làm cho cái mới ra khỏi cái cũ hoặc ngược lại làm cho cái ngoại lai trở thanh cái địa phương bằng tính liên kết và pha tạp” [147, tr. Yếu tố thứ ba “các nghệ sĩ đang lựa chọn nhiều hình ảnh, phong cách trong và ngoài nước, thay vì tuân theo một hệ tư tưởng thống nhất của châu Âu. Đó là lý do tranh hiện đại ngày nay có nhiều sự pha trộn” [147, tr.
Luận án trên là nguồn tư liệu rất đáng quan tâm, giúp NCS tiếp nhận thông tin tổng hợp về quan điểm phương Đông và phương Tây trong quá trình toàn cầu hóa có những tác động làm thay đổi tư duy và cá tính của họa sĩ, tạo nên những đổi mới trong sáng tác mỹ thuật ở Việt Nam trong thế kỷ XX nói chung và ở Hà Nội nói riêng. Cuốn sách The Fine art of Thăng Long - Hà Nội [59], (tạm dịch: Mỹ thuật Thăng Long - Hà Nội) được biên tập bởi tác giả Lê Thanh Hương, in bằng tiếng Anh và phát hành bởi Nxb Thế giới. Trọng tâm nghiên cứu về diễn trình lịch sử mỹ thuật Hà Nội từ năm 1010 đến 2010, kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Cuốn sách chia thành hai chương, chương một “The Fine art of Thang Long - Hanoi in the Feudel time - Mỹ thuật Thăng Long Hà Nội thời Phong kiến”, tóm lược lịch sử qua các thời kỳ và các di tích lịch sử qua các vương chiều.
Chương hai “Modern Fine Art of Hà Nội - Mỹ thuật hiện đại Hà Nội” bắt đầu từ thời Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương do người Pháp đào tạo tại Hà Nội (năm 1925). Trong nghiên cứu giai đoạn sau 1986, khi các nghệ sĩ Việt Nam có cơ hội giao lưu với các nền văn hóa khác, tác giả dẫn chứng phong cách một số họa sĩ điển hình của các loại hình mỹ thuật nói chung như “Hội họa, Đồ họa, Điêu khắc, Nghệ thuật trình diễn, Video art,… với một số đổi (LUAN.2015 luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail. Trong nghiên cứu tác giả nói đến hình thức thể hiện của sự chuyển biến qua xu hướng, phong cách tạo hình khi nghiên cứu các loại hình mỹ thuật nói chung. Những gợi ý từ công trình trên có nhiều giá trị cho nghiên cứu về sự chuyển biến trong tạo hình hội họa.
Trong nghiên cứu tác giả nhận định khá gần với quan điểm với tác giả Lora Anneslay Talor trong cuốn sách “Painters in Hanoi: An Ethnography of Vietnamese Art” rằng: “Không thể phân loại nghệ sĩ trẻ Hà Nội cũng như Việt Nam theo phong trào hay khuynh hướng nhất định. Tất cả đều cố gắng tạo dấu ấn riêng thông qua những hình thức, họa tiết nghệ thuật đa dạng. Tuy nhiên, nỗ lực của họ không đủ để hình thành bất kỳ trường phái mới nào trong nghệ thuật” [56, tr. Để dễ phân biệt thì đây được gọi là phong cách pha trộn nhiều trường phái khác nhau tạo nên sự chuyển biến mới của mỹ thuật Hà Nội.
NCS coi đây là một gợi ý quan trọng, cần tiếp tục đi sâu nghiên cứu để giải đáp sự chuyển biến của hội họa Hà Nội thông qua biểu hiện xu hướng, phong cách bằng lý luận mỹ thuật. Tài liệu tiếng Việt: Cuốn sách Mỹ thuật thủ đô Hà Nội thế kỷ 20 ra đời nhân kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội do Nxb Mỹ thuật phát hành năm 2000. Trong đó có nội dung nghiên cứu nói về 100 năm mỹ thuật hiện đại Thủ đô Hà Nội. Công trình nghiên cứu mang tính chất tổng hợp diễn trình lịch sử mỹ thuật ở Hà Nội và miêu tả có ba điểm nhấn quan trọng để nói lên những thay đổi và có đổi mới của mỹ thuật nơi đây.
“Thứ nhất, với sự ra đời của trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội, là khởi đầu cho nền mỹ thuật Việt Nam có tính chất bác học theo tinh thần một thời đại mới”. “Thứ hai, từ vị trí khởi đầu đó, đến nay có ảnh hưởng nhất và tiêu biểu nhất, nơi diễn biến chủ yếu của nền mỹ thuật đương đại Việt Nam”. “Thứ ba, phong trào mỹ thuật Thủ đô Hà Nội chính là cái diện mạo căn bản mỹ thuật Việt Nam, được bạn bè quốc tế gọi là trường phái Hà Nội” [87, tr. Ba dấu mốc mang tính khái quát cho thấy có những tác động của tiếp biến văn hóa tạo nên thay đổi lớn trong lịch sử mỹ thuật Hà Nội.2015 luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.2015 13 Một điểm chung mà nhiều tác giả đi trước đều nhắc đến là ở giai đoạn đầu đổi mới từ 1986 đến 1999, “lớp trẻ đang thử nghiệm, chưa định hình một khuynh hướng nào rõ rệt, họ coi trọng kỹ thuật hơn là cảm xúc, lớp trẻ cần giai đoạn khủng hoảng để trưởng thành hơn” [87, tr.
Công trình nghiên cứu trên là minh chứng cho thấy hội họa Hà Nội bước vào đổi mới cùng với mỹ thuật đang trên đà hội nhập, phát triển và họa sĩ trẻ cần thời gian để tiếp tục định hình phong cách mới. Điều đó cũng chứng tỏ việc lựa chọn hợp lý về giai đoạn nghiên cứu năm 2000 - 2015 của đề tài luận án, khi hội họa Hà Nội có nhiều thành tựu mới đạt được và có sự chuyển biến rõ nét, làm đa dạng, phong phú nền nghệ thuật này. Đây là nguồn tài liệu quan trọng với những dấu mốc lịch sử đã được kiểm chứng, cho thấy tầm quan trọng của những yếu tố tác động của giao lưu tiếp biến tạo nên đổi mới, tạo sự chuyển biến trong sáng tác hội họa Hà Nội giai đoạn 2000 – 2015, vấn đề còn chưa được nghiên cứu chuyên sâu và giải quyết một cách hệ thống từ góc độ Lý luận và lịch sử mỹ thuật. Cùng năm 2000, tác giả Trần Khánh Chương cho ra đời cuốn sách Mỹ thuật Hà Nội thế kỷ XX.
Công trình nghiên cứu của ông mang tính tổng quát về các hoạt động của mỹ thuật Hà Nội nói chung qua các giai đoạn từ năm 1925 đến năm 2000. Với mỗi phân đoạn của mỹ thuật Hà Nội ông đều đưa ra nhận định ngắn gọn về đặc điểm tinh thần, phong cách thể hiện nhất định. Giai đoạn 1925 – 1945 mỹ thuật tạo hình ở Hà Nội đặt nền móng cho mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Những năm 1945 – 1954, trong kháng chiến chống Pháp mỹ thuật giàu chất thơ, lãng mạn, ít miêu tả tranh sinh hoạt đời thường [26, tr.
Thời kỳ kháng chiến chống Mỹ 1965 - 1975 mỹ thuật Hà Nội đều ghi chép ký họa chiến trường và tranh sinh hoạt, ca ngợi tình quân dân, bám sát đời sống công nông binh. Đến năm 1986 nước ta bước vào thời kỳ đổi mới “tiếp thu tinh hoa của dân tộc thế giới, làm giàu đẹp nền văn hóa Việt Nam” [26, tr. Thành tựu của mỹ thuật giai đoạn đổi mới phong phú đa dạng, phong cách nghệ thuật “tiếp nhận lối tư duy, ngôn ngữ biểu đạt mang tính quốc tế thời đại công nghiệp” [26, tr. Tác giả nhận định: “Mỹ thuật Hà (LUAN.2015 luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.2015 14 Nội giai đoạn thế kỷ XX là có nhiều thay đổi so với trước, các tác phẩm có nội dung tư tưởng sâu sắc phản ánh được các vấn đề thời đại có chất lượng nghệ thuật cao, tính sáng tạo, tính nghề nghiệp vững vàng có nhiều tìm tòi mới, phong cách độc đáo trong kỹ thuật, chất liệu, có bản sắc dân tộc đậm đà, cảm xúc thẩm mỹ cao đẹp” [26, tr.