Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ NHỮ NG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA NGHỆ THUẬT CHỮ TRONG THIẾT KẾ BÌA SÁCH 1. Cơ sở lý luâ ̣n và một số khái niệm được sử dụng trong luận án 1. Cơ sở lý luận của đề tài luận án Luận án xem đối tượng nghiên cứu “Nghê ̣ thuâ ̣t chữ trong thiết kế bìa sách” ở Việt Nam giai đoạn 2005-2015 như là một hiện tượng văn hóa xã hội. Nó luôn vận động để phù hợp với quy luật của hiện thực khách quan.
Vì thế quá trình thay đổi giá trị thẩm mỹ của NTC đều chịu tác động, ảnh hưởng từ các mối quan hệ hữu cơ như xã hội, môi trường, thị hiếu, công nghệ… Mặt khác lịch sử Việt Nam trong diễn trình phát triển cho thấy xã hội nước ta luôn bị ảnh hưởng bởi giao lưu văn hóa với nước ngoài. Vì vậy để phục vụ mục tiêu nghiên cứu thuyết Truyền bá văn hóa sẽ được NCS quan tâm sử dụng. Thuyết Truyền bá văn hóa Thuyết Truyền bá văn hoá nghiên cứu một hiện tượng văn hóa nghệ thuật ra đời ở một dân tộc, quốc gia này có ảnh hưởng đến một hay nhiều dân tộc hay quốc gia khác. Thuyết Truyền bá văn hóa chỉ ra loài người luôn xuất hiện những trung tâm văn minh.
Từ những trung tâm này các trào lưu tư tưởng, xã hội, văn học nghệ thuật… sẽ lan tỏa, ảnh hưởng ra các vùng lãnh thổ xung quanh. Những ví dụ cụ thể chứng minh cho thuyết này có thể kể đến trường hợp: Trung tâm văn minh Lưỡng Hà, văn minh Địa Trung Hải, văn minh Hoàng Hà - Dương Tử… Từ điển Bách khoa Văn hóa học [63] giải thích về Thuyết Truyền bá văn hóa như sau: “Truyền bá. Một trong những biện pháp quyết định của văn hóa, khi hiện tượng của nền văn hóa này truyền sang nền văn hóa khác, ảnh hưởng đến nền văn hóa đó, gọi là sự ‘truyền bá’ những quá trình văn hóa” [63, tr. Áp dụng các luận điểm của thuyết Truyền bá văn hóa vào vào nghiên cứu NTC trong thiết kế bìa sách giai đoạn 2005-2015 ở Việt Nam là hợp lý.
Nó giúp 21 củng cố, bổ sung thêm cơ sở lý luận cho việc lý giải những biểu hiện về phong cách bìa bị ảnh hưởng của Trung Quốc và phương Tây trong những thời kỳ đầu. Cho phép nhìn nhận các hiện tượng thay đổi thẩm mỹ của NTC với nguyên tắc tôn trọng tính khách quan của lịch sử để hạn chế những suy đoán chủ quan, mơ hồ hoặc cổ vũ cho chủ nghĩa dân tộc thái quá. Nếu phân định được cái gì ta tiếp nhận, ta ảnh hưởng thì những sáng tạo về sau của NTC trên bìa sách lại càng có ý nghĩa và giá trị. Việc chủ động đón nhận và thay đổi hình thức NTC, cũng như bố cục trên bìa sách giai đoạn 2005-2015 chính là một minh chứng thuyết phục cho sự sáng tạo, phá vỡ các quan niệm, quy ước cũ trước đây để thiết lập nên một trật tự mới hoàn toàn do người Việt và của người Việt.
Ngoài ra, NCS còn quan tâm tới các lý thuyết, luận điểm về tiếp biến, hỗn dung, biến đổi văn hóa… lấy ví dụ từ những trường hợp cụ thể ở Việt Nam của các học giả Nguyễn Từ Chi [12], Ngô Văn Doanh [15], Phạm Đức Dương [17], [18], Trần Quốc Vượng [86], [87], [88]. để vận dụng giải quyết các giả thuyết nghiên cứu được nêu trong luận án. Nghệ thuật chữ trên bìa sách và mối quan hệ sáng tạo giữa họa sỹ thiết kế, tác giả, đơn vị xuất bản. NTC là một thành tố khá đặc biệt và độc lập so với các thành tố mỹ thuật khác như hình ảnh, màu sắc… Dưới bàn tay của họa sỹ các thành tố này được kết hợp để tạo nên một tác phẩm nghệ thuật là bìa sách.
Dù sáng tạo ở dạng nào, thủ công hay máy móc thì bìa sách vẫn là một sản phẩm của lĩnh vực Mỹ thuật ứng dụng (Applied art) trực thuộc chuyên ngành Thiết kế Đồ họa (Graphics design). Sản phẩm - tác phẩm này được chia làm hai trạng thái có thể rõ ràng phân biệt. Trạng thái thứ nhất, khi người họa sỹ thiết kế bìa thì đây là sản phẩm của sáng tạo cá nhân. Họa sỹ được công nhận về tác quyền và bìa sách có thể đứng độc lập, được tôn trọng như mọi loại hình tác phẩm khác.
Đã có nhiều họa sỹ vẽ 22 bìa được trao giải thưởng của Hội Mỹ thuật và Hội Xuất bản Việt Nam [33], [34], [35], [36]. Trong quá trình thiết kế bìa, họa sỹ có toàn quyền sáng tạo và thể hiện ý tưởng của mình. Nhưng có một điều kiện: Sản phẩm của sáng tạo phải bám vào nội dung sách hay gợi ý của Nxb, tác giả, nhà văn. Đây chính là điểm đặc thù của lĩnh vực nghệ thuật này.
Vì vậy có thể gọi quá trình nói trên là “quá trình sáng tạo có điều kiện” hay nôm na hơn “sáng tạo bị phụ thuộc”. Trạng thái thứ hai, khi phát hành trên thị trường, bìa chuyển hóa trở thành một phần của cuốn sách. Mà cuốn sách bao gồm sự sáng tạo đóng góp của không chỉ riêng cá nhân họa sỹ. Vì vậy lúc này cả cuốn sách được coi là một tác phẩm phản ánh nhiều giá trị sáng tạo hợp thành và có thể coi tác giả, họa sỹ, Nxb, nhà in… là các chủ thể đồng sáng tạo.
Minh chứng từ các giải thưởng cho thấy một quyển sách nếu hội đủ các điều kiện, nó có thể được trao nhiều giải như: Giải Sách Hay dành cho tác giả; Giải Bìa đẹp dành cho họa sỹ; Giải Sách đẹp dành cho Nxb và các cơ sở in ấn [34]. Bìa sách cùng Nghệ thuật chữ trên nó là đối tượng của ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật. NTC và bìa sách từ lâu đã được giới chuyên môn công nhận là một sản phẩm thuộc lĩnh vực nghệ thuật thị giác. Trong cuốn Lịch sử của sách khi đề cập về loại hình trang trí sách cổ của châu Âu nhận định: “Những cuốn sách có hình vẽ này đã trở thành một bộ phận cấu thành quan trọng trong lịch sử hội họa” [41, tr.
Như vậy có thể thấy rằng bìa sách, NTC, hình ảnh minh họa… đã được công nhận là một thành tố của lịch sử mỹ thuật từ khá sớm. Trong cuốn Nghệ thuật đồ họa bao bì [37] cũng có nhiều đoạn khẳng định chữ là một môn nghệ thuật và là đối tượng của lịch sử mỹ thuật: Nghệ thuật tạo dáng chữ có sự tương đồng với nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, hội họa.Chữ viết là phương tiện khá độc lập trong thiết kế… Nó vừa là phương 23 tiện thông tin, vừa là phương tiện thẩm mỹ với khả năng biểu cảm mạnh mẽ. Có thể nói, hai thuộc tính này khiến cho chữ viết có vị trí sách ngang cùng hình ảnh, hình vẽ, thậm chí còn hơn nữa [36, tr. Với các dẫn chứng trên, Có thể khẳng định: NTC hiển nhiên là đối tượng của chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật.
Bìa sách là môi trường đặc biệt để nó triển khai và ứng dụng. Vì vậy tìm hiểu đặc điểm cùng diễn trình lịch sử của NTC trên bìa sách cũng có giá trị như tìm hiểu lịch sử ngành điêu khắc, kiến trúc và hội họa… 1. Một số khái niệm sử dụng trong luận án Để hệ thống những khái niệm có liên quan đến đề tài luận án, NCS đã tiếp cận, đối chiếu nhiều tài liệu khoa học bao gồm những công trình nghiên cứu lý luận nghệ thuật, từ điển (dưới dạng sách và công nghệ số)… với mục đích làm rõ lại những khái niệm sau. Nghệ thuật chữ Hiện nay ở Việt Nam khái niệm về NTC chỉ gói gọn trong giới hoạt động chuyên môn.
Ngoài ra nó chưa được đa số các thành phần khác trong xã hội hiểu rõ cặn kẽ vì đây là một khái niệm bao gồm nhiều nội hàm phức tạp. Trong Từ điển Bách khoa Việt Nam, NTC được giải thích là: “Nghệ thuật xử lý chữ viết, chữ in hoặc các ký hiệu thị giác khác để truyền đạt lời, ý một cách gợi cảm và đẹp mắt” [71, tr. Những năm gần đây trong giao tiếp và văn bản người ta thường dùng thẳng từ Typography để chỉ NTC. Typography là một môn nghệ thuật xuất phát từ châu Âu.
Có khá nhiều cách giải thích từ này. Định nghĩa cốt lõi mới nhất về Typography của Encyclopedia Britannica (Từ điển Bách khoa toàn thư số) viết: “The design, or selection, of letter forms to be organized into words and sentences to be disposed in blocks of type as printing upon a page” (Thiết kế, lựa chọn, các hình thức, kiểu dáng chữ để tổ chức thành các từ và câu được xử lý trong 24 những khối chữ trên một trang in) [103]. Còn tạp chí Heidelberg thì viết về Typography như sau: Theo nghĩa gốc, trình bày chữ (Typographie) có nghĩa “nghệ thuật trình bày các ấn phẩm theo quan điểm mỹ học”. Từ này xuất phát từ tiếng Hy Lạp typo có nghĩa là đặc tính và graphein có nghĩa là ghi chép.
Sau hàng thế kỷ, ý nghĩa này đã thay đổi và ngày nay trong thời đại truyền thông và bùng nổ thông tin, trình bày chữ đã trở nên chìa khóa của thông tin thị giác. Nó làm cho các nội dung và khái niệm được thể hiện và sinh động - trong in ấn cũng như trên màn hình [30, tr. Như vậy Typography (NTC) chủ yếu là dùng kỹ thuật sắp xếp, thiết kế, thay đổi hình dạng các ký tự, để tạo nên một loại ngôn ngữ mang tính hiển thị. Sự sắp xếp này liên quan đến việc lựa chọn kiểu chữ, kích thước, chiều dài, khoảng trống, điều chỉnh khoảng cách giữa các ký tự và nhóm ký tự.
Qua trích dẫn từ các tài liệu ở trên, đầu tiên có thể khẳng định NTC là một thành tố quan trọng thuộc lĩnh vực nghệ thuật thị giác nói chung và mỹ thuật nói riêng. Nói như vậy bởi dựa trên các định nghĩa và nguyên lý thiế t kế của NTC có thể thấy nó bao hàm hai yếu tố chính: Một là hệ thống quy định về cấu trúc ngữ pháp, hình ảnh các ký tự, cùng các nguyên tắ c sử du ̣ng. Hai là yếu tố mỹ thuật trong đó bao gồm các thành tố như bố cục, cấu trúc, nhịp điệu, đường nét, mảng, khối, khoảng cách, biểu tượng, hình ảnh, màu sắc… NTC chính là một loại hình nghệ thuật kết hợp giữa thẩm mỹ thị giác và ngữ nghĩa. Thông qua hình thức chữ để diễn đạt nội dung.