Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN THIẾT KẾ ÁO DÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Để tìm tính mới cho đề tài Sự tiếp biến nghệ thuật thiết kế áo dài của phụ nữ Việt từ những năm 1930 đến năm 2017, NCS cần có những nghiên cứu tổng quan về các công trình đã công bố trong và ngoài nước ở các góc độ khác nhau. Trên cơ sở đó rút ra được những bài học và định hướng nghiên cứu của luận án. Các công trình nghiên cứu về tiếp biến văn hóa nghệ thuật Năm 2006 công trình của nhà nghiên cứu Phan Ngọc, với tác phẩm Sự tiếp xúc văn hóa Việt Nam với Pháp của Nxb VHTT – Viện văn hóa, Hà Nội.
Tác giả đã phác họa lại một quá trình tiếp xúc với văn hóa Pháp thời cận đại (1858 – 1945). Tác phẩm đã nhấn mạnh những diễn biến tư tưởng của người Việt Nam dưới tác động của hệ tư tưởng của Phương Tây và những biến đổi về tư duy trong văn học, nghệ thuật tạo hình, âm nhạc. Những tác động hệ tư tưởng Phương Tây trong quá trình giao lưu văn hóa Việt – Pháp đã tạo đà hình thành một hệ tư tưởng mới trong văn hóa truyền thống của người Việt. Tác phẩm đã cung cấp tư liệu quí báu về quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa khi có sự tiếp xúc với văn hóa Phương Tây giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX.
Do đó thông qua tác phẩm, NCS có những thông tin cần thiết về những mốc thời gian, về diễn biến tư tưởng của người Việt. Từ đó là cơ sở xác định mốc sự kiện và những yếu tố tác động tới sự tiếp biến trong văn hóa mặc của người Việt. Năm 2012 tác giả Phạm Thị Phương Thái và Lee Mi Jung đã giới thiệu bài viết “Dấu ấn của giao lưu văn hóa Đông – Tây trong trang phục áo dài Việt Nam” trên tạp chí Khoa học và Công nghệ. Nội dung bài viết đề cập đến sự tác 12 động của văn hóa Phương Đông (nước Trung Hoa) và Phương Tây (nước Pháp) đến nguồn gốc hình thành áo dài qua quá trình giao lưu văn hóa.
Trong những luận điểm của bài viết NCS đặc biệt chú ý nhận định về nguồn gốc của áo dài khi tác giả cho rằng: … áo tứ thân trang phục truyền thống của Việt Nam đã chịu ảnh hưởng trực tiếp từ Qi Pao của Trung Quốc và được thay đổi hình dáng. Đặc biệt phần quần của Qi Pao đã ảnh hưởng đến áo tứ thân và tạo nên một kiểu trang phục mới gọi là áo năm thân. Nói một cách cụ thể, áo năm thân chịu ảnh hưởng theo phương pháp nối liền cổ áo và thay đổi từ váy sang quần của Qi Pao. Quá trình giao thoa đó đã ảnh hưởng dần tới những thiết kế may mặc của áo tứ thân cho đến năm thân.
Từ chiếc áo tứ thân, năm thân, mớ ba mớ bảy truyền thống của người Việt kết hợp với đường xẻ eo táo bạo của chiếc Xường xám Trung Quốc – Qi Pao, đặc biệt là sự kết hợp với chiếc quần của cư dân du mục đã tạo nên một chiếc áo dài Việt Nam đẹp hoàn hảo trong thiết kế vừa tinh tế, gợi cảm nhưng vẫn vô cùng kín đáo. Nhận định này của các tác giả là một vấn đề quan trọng mà NCS cần đặt thành câu hỏi nghiên cứu trong luận án về nguồn gốc tạo hình áo dài của phụ nữ Việt. Chính điều này NCS cần phải có những nghiên cứu làm rõ về những tiếp biến trong tạo hình áo dài của phụ nữ Việt, đặc biệt là yếu tố tạo hình nào trên áo dài được tiếp thu và biến đổi, thích nghi để phù hợp với nhu cầu, thị hiếu thẩm mỹ của phụ nữ Việt ở các giai đoạn lịch sử khác nhau ở Việt Nam. Bài viết của 2 tác giả tuy ngắn nhưng đã đưa ra những thông tin về sự tiếp biến của nguồn gốc hình thành áo dài hiện đại.
Đây cũng là tư liệu cần thiết để NCS tham khảo cho nội dung của luận án. Tác phẩm Tiếp nhận văn hóa ở Việt Nam Âu – Mỹ ở Việt Nam giai đoạn 1858 – 1975 và Tiếp nhận văn hóa ở Việt Nam Âu – Mỹ ở Việt Nam giai đoạn 13 1975 đến nay của tác giả Lương Văn Kế chủ biên, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2013. Nội dung tác phẩm đề cập khá sâu rộng những vấn đề về quá trình giao lưu và tiếp nhận văn hóa Phương Tây ở Việt Nam. Tác giả cho rằng văn hóa Phương Tây đã có ảnh hưởng liên tục và toàn diện tới đời sống xã hội và văn hóa Việt Nam, từ hạ tầng kinh tế, chính trị, pháp luật, tư tưởng, tôn giáo và đặc biệt là đến văn hóa nghệ thuật, mỹ thuật … Những thành tựu đó có sức lan tỏa rộng lớn về không gian và sức sống lâu bền về thời gian.
Nhận định của tác giả là nguồn tư liệu, cơ sở lý luận, luận giải về những tác động của quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa Phương Tây tới sự tiếp biến trong nghệ thuật thiết kế áo dài của phụ nữ Việt. Năm 2015, nhóm tác giả Nguyễn Thị Kim Loan (chủ biên), Nguyễn Thị Kim Chi và Nghiêm Xuân Mừng giới thiệu với công chúng tác phẩm Giao lưu văn hóa Việt – Pháp thời cận đại qua dữ liệu Văn hóa, Nghệ thuật. Nội dung tác phẩm cung cấp quy luật phát triển của văn hóa khi xã hội có những diễn biến mạnh mẽ về chính trị, tổ chức xã hội và kinh tế. Nội dung tác phẩm đặc biệt nhấn mạnh về những biến đổi trong tư duy của một số loại hình văn hóa nghệ thuật như: Văn học, hội họa, kiến trúc và âm nhạc khi có sự giao lưu, tiếp xúc với nền văn hóa Phương Tây ở giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX của Việt Nam.
Theo nhóm tác giả, đây chính là giai đoạn quan trọng tạo bước phát triển mới của văn hóa Việt Nam theo xu hướng hiện đại hóa, đưa nền văn hóa - nghệ thuật Việt Nam mang tính chất khu vực trở thành nền văn hóa – nghệ thuật mang tính quốc tế. Những tư liệu khảo cứu và cơ sở lý luận của tác phẩm là tư liệu quý giá cho nội dung nghiên cứu đề tài luận án của NCS. Các công trình nghiên cứu dưới góc độ Văn hóa Năm 2002, tác giả Phạm Đăng Trí có bài viết “Qua những tà áo, thử tìm hiểu thị hiếu về màu sắc của người Huế thủa trước” trong cuốn Nghiên cứu Huế, Tập IV, tr 188. Tác giả cho rằng màu sắc và thị hiếu thẩm mỹ được xây 14 dựng trong quá trình tác động giữa con người Huế với màu sắc thiên nhiên trong môi trường sống.
Với những quan niệm đặc trưng của người Huế như “Đối với màu tím, phụ nữ Huế quan niệm đó là một sắc trang nhã. Trông không buồn mà chỉ như mỉm cười. Không quá nồng nàn như bông hoa lài mà thoang thoảng như hương lan thanh đạm và tế nhị” [79]. Tác giả còn đối sánh màu sắc qua “kính khoa học” và nhận thấy “màu tím nằm dưới cùng trong quang phổ, phát ra bước sóng ngắn và sức sáng nhẹ nhàng…” [79].
Ông cho rằng phụ nữ Huế chọn màu tím là phù hợp với đức tính cũng như thể hiện sự “tinh tế” trong thị hiếu thẩm mỹ trên trang phục. Ngoài ra trong bài viết tác giả còn đề cập đến thị hiếu thẩm mỹ trang phục của nam giới và theo lứa tuổi. Bài viết tuy ngắn gọn nhưng đủ để cung cấp thông tin cho độc giả cũng như NCS về những quan niệm văn hóa và thẩm mỹ sử dụng màu sắc trên trang phục của người Huế xưa. Và thêm một nghiên cứu khẳng định giá trị văn hóa mặc của con người được xây dựng từ chính thiên nhiên, môi trường sống.
Năm 2012, tác giả Đỗ Thị Hòa đã giới thiệu tác phẩm Trang phục các dân tộc người thiểu số nhóm ngôn ngữ Việt – Mường, Tày – Thái, Kađai, Nxb Văn hóa Dân tộc – Hà Nội. Đây là tác phẩm thuộc dự án của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, với mục đích là sưu tầm, nghiên cứu, phổ biến và truyền dạy vốn văn hóa – văn nghệ dân gian các tộc người Việt Nam. Trong nội dung, tác giả đã lần lượt trình bày nghiên cứu theo một thứ tự thống nhất: giới thiệu về trang phục của tộc người, trang phục của trẻ em, trang phục cưới hỏi, trang phục tang lễ, trang phục thầy mo, điểm đặc biệt ở cuối mỗi tộc người, tác giả còn phân tích về giá trị thẩm mỹ của trang phục. Tác giả nhận định, giá trị thẩm mỹ của trang phục được nhìn nhận ở nhiều góc độ, như nghệ thuật tạo hình trang phục, nghệ thuật trang trí hoa văn trên trang phục, màu sắc trang phục, …và sự giao lưu văn hóa giữa các tộc người.
Qua công trình nghiên cứu này, đã gợi mở cho NCS về hướng nghiên cứu của đề tài, đặc biệt về phương pháp 15 tiếp cận nghệ thuật tạo hình trang phục của các nhóm người. Tuy nhiên, trong công trình tác giả nghiên cứu trang phục theo nhóm ngôn ngữ, nhưng tác giả đã tập trung nghiên cứu cộng đồng tộc người thiểu số mà hạn chế đề cập đến tạo hình của áo dài của phụ nữ Việt. Tác phẩm Ngàn năm áo mũ của tác giả Trần Quang Đức, xuất bản năm 2013, Nxb Thế giới, Hà Nội. Tác phẩm đã có những bước nghiên cứu về trang phục thời phong kiến khác so với những công trình trước đây, như phương pháp khảo cứu và giải mã tài liệu cổ do vậy đã có những kết quả tin cậy.
Nội dung tác giả mô tả tỉ mỉ bằng ngôn ngữ và hình ảnh về màu sắc, chất liệu, họa tiết trên trang phục ở các thời kỳ. Đặc biệt tác giả còn có sự đối sánh trang phục với một số nước như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Cuốn sách là nguồn tư liệu đáng quí về trang phục cổ truyền ở Việt Nam. Ngoài ra cuốn sách còn gợi mở về phương pháp nghiên cứu, khảo cứu những vấn đề liên quan đến những nguồn tư liệu mang tính lịch sử.
Tuy nhiên tác phẩm không đi sâu vào nghiên cứu giá trị nghệ thuật tạo hình trang phục truyền thống mà chỉ mang tính khảo cứu trang phục các thời kỳ. Năm 2014, tác giả Hữu Ngọc xuất bản cuốn sách Lãng du trong văn hóa Việt Nam, trong đó có bài “Chiếc áo dài – Một thách thức với cụ Khổng” , Nxb Thế giới, Hà Nội, tr 775.