Phần mở đầu: Mấy vấn đề lý luận và phương pháp luận của môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam. Phần thứ nhất: Tư tưởng thời kỳ tiền sử và sơ sử, đó là tƣ tƣởng thời nguyên thủy, tƣ tƣởng buổi đầu dựng nƣớc. Phần thứ hai: Tư tưởng thời kỳ đấu tranh lâu dài giành độc lập dân tộc (Bắc thuộc từ cuối thế kỷ II trƣớc Công nguyên đến đầu thế kỷ X). Phần thứ ba: Tư tưởng thời kỳ phục hồi và xây dựng quốc gia độc lập (từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV), các tác giả đã trình bày, phân tích những bƣớc phát triển mới trong tƣ tƣởng nói chung của các nhà tƣ tƣởng về các mặt nhƣ: tƣ tƣởng chính trị - xã hội.
Phần thứ tƣ: Tư tưởng thời kỳ ổn định và thịnh vượng của chế độ phong kiến. Phần này tác giả tập trung luận giải tình hình chính trị - xã hội, văn hóa tƣ tƣởng cũng nhƣ những ảnh hƣởng của nó đối với việc hình thành tƣ tƣởng thời kỳ này, từ đó công trình đã khái quát những tƣ tƣởng cơ bản của Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông và các nhà sử học thời Lê. Phần thứ năm: Tư tưởng thời kỳ khủng hoảng và chia cắt của chế độ phong kiến (từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVII). Phần thứ sáu: Tư tưởng thời kỳ các cuộc chiến tranh nông dân và sụp đổ của các chính quyền Đàng trong, Đàng ngoài đƣợc nhóm tác giả trình bày từ Chƣơng XX đến chƣơng XXIII nhằm làm rõ: Một là, tình hình xã hội, văn hóa, tƣ tƣởng ở thời kỳ này; hai là, khái quát các quan điểm của ba nhà tƣ tƣởng tiêu biểu của thời kỳ này là Lê Quý Đôn, Lê Hữu Trác, Ngô Thì Nhậm.
Tất cả các công trình trên đã tập trung nghiên cứu những vấn đề liên quan đến điều kiện, tiền đề hình thành nhân sinh quan trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi. Đó là những điều kiện về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội,… hết sức sâu sắc, trong đó nền kinh tế với thủ công nghiệp, thƣơng nghiệp đƣợc sự quan tâm và phát triển nhanh chóng, các ngành nghề truyền thống nhƣ kéo tơ, dệt lụa, đan lát,… ngày càng phát triển; ruộng đất thuộc sở hữu nhà nƣớc, ruộng đất công làng xã và ruộng đất tƣ hữu; trên lĩnh vực chính trị, vai trò của 7 nhà vua đƣợc đề cao còn quyền lực của các quý tộc, tôn thất bị hạn chế; đặc biệt trên lĩnh vực văn hóa, chính sách khoan dung “Tam giáo đồng nguyên” đƣợc thay thế bởi tƣ tƣởng Nho giáo. Nhân sinh quan trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi còn là sự phản ánh dã tâm, âm mƣu xâm lƣợc thâm độc, tàn bạo của giặc Minh trên tất cả các lĩnh vực: về kinh tế, nhà Minh vơ vét của cải và bóc lột nhân dân Đại Việt một cách tàn độc, cho quân lính mặc sức cƣớp phá và thu gom tiền đồng trở về chính quốc; về chính trị, giặc Minh duy trì mô hình cai trị theo chế độ phong kiến phƣơng Bắc còn trên lĩnh vực văn hóa thì tất cả các sách điển chƣơng, các bộ luật cũng nhƣ các sách về lịch sử, văn hóa, địa lý,… đều bị quân giặc cƣớp đoạt và tiêu hủy. Mặc dù khi nghiên cứu về sự biến chuyển lịch sử - xã hội Việt Nam những năm cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV có rất nhiều tác phẩm phân tích trên nhiều góc độ khác nhau nhƣ Đại Việt sử ký toàn thư, Đại cương lịch sử Việt Nam (toàn tập), Lịch sử tư tưởng Việt Nam (tập 1),… song các dữ liệu chƣa làm rõ sự liên kết từ điều kiện kinh tế - xã hội đến tiền đề lý luận tác động đến sự hình thành nhân sinh quan trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi một cách chặt chẽ, hệ thống; đặc biệt, thậm chí không có một tác phẩm nào mang tính chuyên biệt phân tích vai trò nhân tố chủ quan ảnh hƣởng đến sự hình thành nhân sinh quan trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi hoặc nếu có thì tản mạn, rời rạc.
Chính vì vậy, tác giả trên cơ sở kế thừa những dữ kiện lịch sử giai đoạn cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV và sử dụng các đánh giá của những công trình để làm căn cứ cho nghiên cứu của mình, tác giả đặc biệt phân tích bƣớc chuyển sâu sắc về mặt lịch sử trên lĩnh vực kinh tế - xã hội đã tác động, ảnh hƣởng đến sự hình thành nhân sinh quan trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi nhƣ thế nào cũng nhƣ sự kế thừa các tiền đề lý luận trƣớc đó và đặc biệt là vai trò nhân tố chủ quan của Nguyễn Trãi tác động đến sự hình thành nhân sinh quan trong tƣ tƣởng của ông ra sao. Hướng thứ hai, các công trình nghiên cứu có liên quan đến nội dung, đặc điểm nhân sinh quan trong tư tưởng Nguyễn Trãi. 8 Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam, Nguyễn Trãi là một nhà văn hóa, nhà tƣ tƣởng lớn. Vì vậy, cho đến nay, đã có rất nhiều công trình khoa học, nhiều cuộc hội thảo khoa học thảo luận về con ngƣời, cuộc đời và tƣ tƣởng của ông.
Tuy nhiên, có thể nói rằng, đa số các công trình nghiên cứu về Nguyễn Trãi hầu hết mới chỉ tiếp cận ở phƣơng diện văn học, phƣơng diện sử học và chƣa nhìn thấy tính triết học, triết lý nhân sinh thấm đƣợm trong con ngƣời Nguyễn Trãi thông qua việc tìm hiểu nhân sinh quan trong tƣ tƣởng của ông. Đối với hƣớng nghiên cứu này, nổi bật có các tác phẩm: Ức Trai tập, tập thƣợng quyển 1, 2, 3 của tác giả Hoàng Khôi, Nxb. Phủ Quốc vụ khanh, Sài Gòn, xuất bản năm 1971. Nhà nghiên cứu Nguyễn Năng Tĩnh nhận xét: “sửa trị đời thì mới truyền cho đời đƣợc.
Cứ nhƣ thế, thì trong một nƣớc văn hiến, nhƣ nƣớc Đại Việt ta, đã có Ức Trai tiên sinh” (Ủy ban dịch thuật, 1971a, tập thƣợng, quyển 1, 2, 3, tr. Về hƣớng nghiên cứu nội dung nhân sinh quan trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi, không thể không kể đến tác phẩm Nguyễn Trãi toàn tập của Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Sử học, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 1976. Tác phẩm gồm: Phần Giới thiệu, Phần Tiểu sử Nguyễn Trãi và tiếp đó là các tác phẩm tiêu biểu của ông nhƣ: Lam Sơn thực lục, Bình Ngô đại cáo, Phú núi Chí Linh, Truyện cũ về Băng Hồ tiên sinh, Văn bia Vĩnh Lăng, Quân trung từ mệnh tập, Chiếu biểu viết dưới triều Lê, Dư địa chí, Ức trai thi tập, Quốc âm thi tập.
Có thể nói, các tác phẩm là tài liệu quý báu cho những độc giả quan tâm, muốn tìm hiểu về Nguyễn Trãi bởi lẽ qua tác phẩm ta có thể phần nào hiểu đƣợc cuộc đời, sự nghiệp văn chƣơng và lý tƣởng chính trị,… của ông một cách toàn diện. Tiếp đó là cuốn Thơ văn Nguyễn Trãi (tuyển chọn) của Phan Sĩ Tấn, Trần Thanh Đạm, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, xuất bản năm 1980, Nguyễn Trãi khí phách và tinh hoa dân tộc của Viện Văn học Việt Nam, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, xuất bản năm 1980, Nguyễn Trãi về tác giả và tác phẩm (tuyển 9 chọn) của Nguyễn Hữu Sơn, Nxb.
Giáo dục, Hà Nội, xuất bản năm 2002. Tất cả các công trình nghiên cứu trên đã trình bày một cách khá đầy đủ và có luận cứ khoa học các sử liệu bằng văn bản gốc liên quan đến nhân sinh quan trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi. Kế đến là cuốn Đại cương lịch sử triết học Việt Nam của Nguyễn Hùng Hậu, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2010.
Với bố cục gồm 6 chƣơng, tác giả tập trung nghiên cứu cơ sở hình thành và đặc điểm của triết học Việt Nam mỗi thời kì, mỗi giai đoạn nhất định. Nét nổi bật ở cuốn sách chính là qua phần trình bày khái quát bối cảnh lịch sử, tƣ tƣởng triết học mỗi thời kỳ, ta nhận thấy sự liền mạch trong quan điểm dân là gốc của Nguyễn Trãi. Đặc biệt, tƣ tƣởng ấy vẫn có giá trị cho đến ngày hôm nay, giúp chúng ta nhận thức về vai trò và sức mạnh to lớn của quần chúng nhân dân đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nƣớc, góp phần làm phong phú nhân sinh quan của Nguyễn Trãi, hiểu rõ tinh thần yêu nƣớc, thƣơng dân và sự trăn trở, suy tƣ về thời thế, về trách nhiệm, lẽ sống, lý tƣởng sống và đạo lý làm ngƣời của ông. Sau đó phải kể đến công trình Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam từ thời kì dựng nước đến đầu thế kỷ XX do Doãn Chính (Chủ biên), Nxb.
Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2013. Có thể nói, đây là tác phẩm trình bày hệ thống, bao quát toàn bộ điều kiện lịch sử kinh tế, chính trị, xã hội cũng nhƣ tƣ tƣởng của các triết gia tiêu biểu. Thông qua tác phẩm, có thể rút ra chính sự thay đổi tồn tại xã hội đã dẫn đến sự biến chuyển ý thức xã hội và cũng chính chiếc áo mới ấy buộc các nhà triết học phải đƣa ra những tƣ tƣởng phù hợp, đáp ứng yêu cầu của đất nƣớc. Tuy nhiên, khi nói đến nhân sinh quan trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi, chúng ta không thể bỏ qua cuốn Tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX của Doãn Chính (Chủ biên), Nxb.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2011. Tác phẩm gồm các bài viết về các chủ đề khác nhau của các nhà khoa học, trong đó có bài Tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly và những bài học 10 lấy dân làm gốc, Nhân nghĩa - tư tưởng anh hùng trong lịch sử trung đại Việt Nam, Góp phần tìm hiểu tư tưởng triết học của Nguyễn Trãi, Về tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi,… tất cả bài viết đã trình bày cô đọng bối cảnh lịch sử, tiền đề hình thành và nội dung chủ yếu nhân sinh quan trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi.