Tổng quan luận án

Công trình Vai trò của các Thiền sư trong văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay do nghiên cứu sinh Tăng Xuân Dẫn (Thích Quảng Tiếp) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Anh Tuấn, bảo vệ năm 2015 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội. Luận án thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số: 62 22 80 05).

Về tính cấp thiết, thời kỳ Lý - Trần là giai đoạn phát triển hưng thịnh của Phật giáo Việt Nam, gắn liền với tinh thần tùy duyên, hòa quang đồng trần, cư trần lạc đạo và nhập thế hành đạo. Đương thời, các vị Thiền sư vừa thông hiểu Phật học vừa tinh tường Nho học, đóng vai trò là tầng lớp trí thức tham gia cố vấn triều chính, định hình đường lối trị nước thân dân xuất phát từ quan điểm từ bi, hỷ xả, lấy dân làm gốc. Thực tiễn này góp phần tạo nên sức mạnh đại đoàn kết dân tộc trong các cuộc kháng chiến chống quân Tống (1075 - 1077) và ba lần đánh thắng quân Nguyên Mông (1258, 1285, 1288). Trong bối cảnh hiện nay, việc nghiên cứu vai trò của các chức sắc, nhà tu hành theo quy định của pháp luật tín ngưỡng, tôn giáo và chính sách của Nhà nước có ý nghĩa quan trọng nhằm làm rõ sự đóng góp của Phật giáo vào công cuộc xây dựng nền văn hóa dân tộc.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là: phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận vai trò của các Thiền sư ở từng khía cạnh riêng rẽ như văn học, quân sự, ngoại giao hoặc lịch sử tôn giáo thuần túy, chưa có một công trình nào khảo sát, đánh giá một cách toàn diện và có hệ thống vai trò của các Thiền sư trong nền văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần dưới góc độ triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.

Mục đích nghiên cứu: Phân tích vai trò của các Thiền sư trong xây dựng và phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần, từ đó rút ra ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

  1. Trình bày khái quát về văn hóa Đại Việt và Phật giáo thời Lý - Trần, cùng diện mạo các Thiền sư tiêu biểu của hai triều đại.
  2. Phân tích vai trò của các Thiền sư trong việc xây dựng và phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần trên các phương diện chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo, đạo đức, văn học và nghệ thuật.
  3. Phân tích ý nghĩa rút ra từ vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần đối với các lĩnh vực chính trị - xã hội, tư tưởng, đạo đức, văn học, nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc ở Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Vai trò của các Thiền sư trong sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa lịch sử của vấn đề này.
  • Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào hoạt động và trước tác của các Thiền sư tiêu biểu thời Lý - Trần trên ba lĩnh vực: chính trị và xã hội; tư tưởng tôn giáo và đạo đức; văn học và nghệ thuật. Về không gian và thời gian, luận án giới hạn trong phạm vi nước Đại Việt dưới hai triều đại Lý (1009 - 1225) và Trần (1226 - 1400), cùng sự liên hệ thực tiễn với đời sống văn hóa xã hội Việt Nam hiện đại.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân loại và khảo sát hệ thống tài liệu nghiên cứu liên quan thành các nhóm nguồn chính:

Nhóm nguồn tư liệu gốc và văn khắc Hán Nôm:

  • Các bộ chính sử và truyện ký: Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử ký tiền biên (Ngô Thì Sĩ), Thiền Uyển Tập Anh (bản in năm 1990 của Phân viện Nghiên cứu Phật học tại Hà Nội và NXB Văn học).
  • Tuyển tập văn học và bi ký: Bộ sách ba tập Thơ văn Lý - Trần (1977, 1978, 1989), Hợp tuyển văn học Việt Nam tập 1 (Bùi Duy Tân chủ biên, 2004), Văn bia thời Lý (Nguyễn Văn Thịnh chủ trì), Văn bia thời Lý - Trần vùng Hải Hưng và lân cận (Tăng Bá Hoành, Nguyễn Văn Thịnh, 1985), Văn khắc Hán Nôm Việt Nam, tập 2: Thời Trần (Nguyễn Quang Hồng chủ biên, 2002), Một số vấn đề về văn bia Việt Nam (Trịnh Khắc Mạnh chủ biên, 2008), và đề tài nghiên cứu khôi phục di sản Hán Nôm tại Hải Dương của Hội Khoa học Lịch sử Hải Dương (Tăng Bá Hoành chủ nhiệm, 2010).

Nhóm công trình nghiên cứu lịch sử văn hóa và văn học:

  • Dương Quảng Hàm (1941) với Văn học Việt Nam sử yếu; Đinh Gia Khánh (1976) trong bài viết giới thiệu cho Hợp tuyển thơ văn Việt Nam, tập 2; Viện Sử học (1980) với Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời kỳ Lý - Trần; Bùi Văn Nguyên (1987) trong Lịch sử văn học Việt Nam, tập 2; Nguyễn Công Lý (1997) với Bản sắc dân tộc trong văn học Thiền tông Lý - Trần; Nguyễn Khắc Thuần (2002) với Nước Đại Việt thời Lý - Trần; Bùi Duy Tân (2004) với Văn học Việt Nam thế kỷ X - XVIII; Nguyễn Phạm Hùng (2008) với Các khuynh hướng văn học thời Lý - Trần; Thích Giác Toàn (2011) với Thẩm mỹ Phật giáo thời Lý - Trần qua văn chương.

Nhóm công trình nghiên cứu lịch sử Phật giáo và các Thiền sư:

  • Các công trình thông sử Phật giáo: Nguyễn Tài Thư (chủ biên, 1988) với Lịch sử Phật giáo Việt Nam; Nguyễn Đăng Thục (1991) với Lịch sử Phật giáo Việt Nam; Thích Minh Tuệ (1993) với Lược sử Phật giáo Việt Nam; Thích Đức Nghiệp (1995) với Đạo Phật Việt Nam; Nguyễn Lang (2000) với Việt Nam Phật giáo sử luận (3 tập); Lê Mạnh Thát (2001) với Lịch sử Phật giáo Việt Nam (2 tập); Nguyễn Duy Hinh (2009) với Lịch sử đạo Phật Việt Nam; Bồ Đề Tân Thanh - Nguyễn Đại Đồng (2012) với Phật giáo Việt Nam (từ khởi nguyên đến 1981).
  • Các công trình chuyên khảo về tư tưởng thiền học và Thiền sư: Tập văn Tuệ Trung Thượng sĩ với Thiền tông Việt Nam (nhiều tác giả, 1993); Thiền học đời Trần (nhiều tác giả, 1995); Nguyễn Hùng Hậu (1996, 1997) với Góp phần tìm hiểu tư tưởng triết học Phật giáo Trần Thái Tông và Lược khảo tư tưởng Thiền Trúc Lâm Việt Nam; Nguyễn Đăng Thục (1996) với Thiền học Trần Thái Tông; Thích Thanh Từ (1997, 2004) với Tham đồ hiển quyết và thi tụng các thiền sư đời Lý và Thiền sư Việt Nam; Trương Văn Chung (1998) với Tư tưởng triết học của Thiền phái Trúc Lâm đời Trần; Nguyễn Duy Hinh (1999, 2005) với Tuệ Trung, nhân sĩ, thượng sĩ, thi sĩ và Văn minh Đại Việt; Lê Văn Siêu (2004) với Việt Nam văn minh sử cương: Văn minh Đại Việt; Vũ Ngọc Khánh (2004) với Nhà Trần và con người thời Trần; Nguyễn Bích Ngọc (2009) với Nhà Lý trong văn hóa Việt Nam và Nhà Trần trong văn hóa Việt Nam; Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam (2010, 2011) với Phật giáo đời Lý và Phật giáo đời Trần; Thích Minh Trí (2012) với Quan hệ nhà nước quân chủ Lý - Trần với Phật giáo.
Nhóm tài liệu Công trình và tác giả tiêu biểu Phạm vi tiếp cận
Văn bản gốc và Sử liệu Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử ký tiền biên, Thiền Uyển Tập Anh, Thơ văn Lý - Trần, hệ thống văn bia thời Lý - Trần. Ghi chép lịch sử, hành trạng thiền sư, văn bia kim thạch, tác phẩm thơ văn thiền.
Lịch sử văn hóa - Văn học Dương Quảng Hàm (1941), Đinh Gia Khánh (1976), Bùi Văn Nguyên (1987), Nguyễn Công Lý (1997), Nguyễn Phạm Hùng (2008), Thích Giác Toàn (2011). Khảo sát thi văn thiền phái, đặc điểm thẩm mỹ, văn học Phật giáo thời Lý - Trần.
Lịch sử Phật giáo & Thiền học Nguyễn Tài Thư (1988), Thích Minh Tuệ (1993), Nguyễn Lang (2000), Lê Mạnh Thát (2001), Nguyễn Hùng Hậu (1996), Trương Văn Chung (1998), Thích Thanh Từ (2004). Tiến trình phát triển tông phái, tư tưởng triết học Trúc Lâm, hành trạng cao tăng.
Văn hóa học & Chuyên khảo triều đại Lê Văn Siêu (2004), Vũ Ngọc Khánh (2004), Nguyễn Duy Hinh (2005), Nguyễn Bích Ngọc (2009), Thích Minh Trí (2012). Văn minh Đại Việt, quan hệ tôn giáo - vương triều, vai trò nhập thế của trí thức Phật giáo.

Khoảng trống học thuật được luận án xác định là việc thiếu vắng một công trình tổng kết toàn diện, có cấu trúc chặt chẽ từ góc độ triết học Mác - Lênin nhằm giải thích mối quan hệ biện chứng giữa Phật giáo với việc kiến tạo văn hóa Đại Việt, từ đó đúc kết các bài học lịch sử cho công cuộc xây dựng văn hóa Việt Nam đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và hệ thống khái niệm: Luận án vận dụng thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, trọng tâm là học thuyết hình thái kinh tế - xã hội, mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, cũng như quy luật tương tác giữa các hình thái ý thức xã hội (chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật và triết học).

Hệ thống khái niệm và thuật ngữ công cụ được định nghĩa cụ thể:

  • Thiền sư: Căn cứ theo các thư tịch cổ (Tam đức chỉ quy, Tục cao tăng truyện), tài liệu Phật giáo chính tín của Pháp sư Thánh Nghiêm và Từ điển Nho - Phật - Đạo (Lao Tử và Thịnh Lê chủ biên, 2001), luận án xác định Thiền sư tại Việt Nam là danh xưng chỉ những bậc tu sĩ Phật giáo có đạo hạnh, tài năng xuất chúng, đạt trình độ thiền định uyên thâm, có cống hiến lớn cho sự nghiệp phát triển của đạo pháp và vận mệnh quốc gia.
  • Đại Việt: Dẫn theo nghiên cứu của Nguyễn Duy Hinh (2005), khái niệm này chỉ truyền thống văn hóa - lịch sử kéo dài từ mốc Ngô Quyền xưng vương năm 938 đến năm 1883, trong đó danh hiệu quốc gia Đại Việt chính thức xuất hiện từ năm 1054 dưới triều vua Lý Thánh Tông.
  • Tinh thần nhập thế của Phật giáo: Được xem xét qua các phạm trù "tùy tục, tùy duyên", "hòa quang đồng trần", "cư trần lạc đạo", thể hiện sự gắn kết hữu cơ giữa mục tiêu giải thoát tâm linh với trách nhiệm hộ quốc an dân.

Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp luận tôn giáo học mác-xít và tiếp cận nghiên cứu liên ngành (triết học, sử học, văn hóa học, văn học Hán Nôm).
  • Phương pháp nghiên cứu văn bản tài liệu gốc: phiên âm, dịch nghĩa, đối chiếu các văn bản chữ Hán cổ, văn bia, sử biên niên và ngữ lục thiền gia.
  • Phương pháp thống nhất lịch sử và lôgíc: phân tích sự phát triển của Phật giáo trong tiến trình củng cố nền độc lập tự chủ thời Lý - Trần.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp, so sánh đối chiếu và khái quát hóa.
  • Phương pháp khảo sát thực địa: nghiên cứu hiện vật, cấu trúc kiến trúc, tháp mộ và văn bia tại các trung tâm Phật giáo như chùa Quỳnh Lâm (Quảng Ninh), chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang), chùa Bổ Đà (Bắc Giang), và chùa Thanh Mai (Hải Dương).

Nội dung chính theo từng chương

Luận án gồm phần Mở đầu, 4 chương (9 tiết), Kết luận, Danh mục công trình của tác giả, Tài liệu tham khảo và Phụ lục.

Chương 1: Tổng quan tình hình và những vấn đề nghiên cứu liên quan đến luận án

Chương này dành cho việc hệ thống hóa nguồn tư liệu và lịch sử nghiên cứu. Tác giả tổng thuật chi tiết các nguồn sử liệu chính thống (Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử ký tiền biên), nguồn tư liệu thiền học (Thiền Uyển Tập Anh), di văn văn học (Thơ văn Lý - Trần) và hệ thống văn bia thời Lý - Trần (như bia chùa Báo Ân núi An Hoạch năm 1100, bia chùa Bảo Ninh Sùng Phúc năm 1107, bia Sùng Thiện Diên Linh năm 1121, bia chùa Hương Nghiêm năm 1124, bia chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh năm 1118, bia chùa Thanh Mai năm 1362). Đồng thời, chương 1 điểm luận các công trình nghiên cứu hiện đại về lịch sử Phật giáo, văn học thiền và quan hệ nhà nước - tôn giáo; xác định rõ những khoảng trống khoa học cần bổ khuyết và định nghĩa các thuật ngữ nền tảng của đề tài.

Chương 2: Khái quát về văn hóa Đại Việt và Phật giáo thời Lý - Trần

Chương 2 phân tích các tiền đề kinh tế, chính trị, xã hội quy định sự hình thành và phát triển của nền văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần. Sau thời kỳ Bắc thuộc, nhà nước phong kiến quân chủ tập quyền mới thành lập cần một hệ tư tưởng để quy tụ lòng dân và xây dựng bản sắc dân tộc độc lập. Trong bối cảnh Nho giáo chưa chiếm vị trí độc tôn, Phật giáo đã nhanh chóng đáp ứng nhu cầu này. Tác giả phân tích các đặc trưng cơ bản của văn hóa Đại Việt (tính dung hợp Tam giáo, tinh thần tự chủ dân tộc, tính nhân bản) và trình bày sự phát triển của các tông phái Phật giáo (Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường thời Lý; sự hợp nhất thành thiền phái Trúc Lâm thời Trần). Chương này cũng phục dựng chân dung, hành trạng của các Thiền sư tiêu biểu như Vạn Hạnh, Khuông Việt, Viên Chiếu, Từ Đạo Hạnh, Không Lộ, Mãn Giác, Diệu Nhân, Thông Biện cùng các vị Trúc Lâm Tam Tổ (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang).

Chương 3: Vai trò của các Thiền sư trong xây dựng, phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần

Đây là chương nội dung trung tâm của luận án, luận chứng vai trò của các Thiền sư trên ba lĩnh vực:

  • Lĩnh vực chính trị - xã hội: Các Thiền sư đóng vai trò cố vấn cho triều đình về đường lối trị quốc, bang giao mềm dẻo và tổ chức quốc phòng. Tinh thần "hộ quốc" trên nền tảng từ bi, hỷ xả đã góp phần xây dựng một chính quyền thân dân, hòa hợp đẳng cấp, tạo cơ sở chính trị - xã hội vững chắc cho khối đại đoàn kết dân tộc.
  • Lĩnh vực tư tưởng tôn giáo và đạo đức: Các Thiền sư phát triển tư tưởng yêu nước, dung hợp Tam giáo (Phật - Nho - Đạo), chuyển hóa giáo lý nhà Phật thành các chuẩn mực đạo đức xã hội phù hợp với truyền thống dân tộc. Tấm gương tu hành thanh tịnh, vô nhiễm giữa đời sống của các bậc cao tăng đã định hướng lối sống hướng thiện, nhân bản cho quần chúng.
  • Lĩnh vực văn học và nghệ thuật: Các Thiền sư là lực lượng chủ đạo khai sáng và phát triển dòng văn học viết thời Trung đại (chiếm phần lớn tác giả từ thế kỷ X đến thế kỷ XII). Thơ thiền Lý - Trần phản ánh nhân sinh quan an nhiên tự tại, vẻ đẹp thiên nhiên đất nước và tinh thần kiên cường bảo vệ độc lập. Bên cạnh đó, các Thiền sư còn là chủ thể khởi xướng, bảo tồn các lễ hội truyền thống, tổ chức xây dựng các đại danh lam, sáng tạo các công trình kiến trúc, điêu khắc đá và mộc bản mang giá trị văn hóa lâu bền.

Chương 4: Ý nghĩa từ vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần đối với Việt Nam hiện nay

Chương 4 đúc kết những bài học lịch sử và rút ra ý nghĩa thực tiễn đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa Việt Nam hiện đại:

  • Về chính trị - xã hội: Kế thừa tinh thần "hộ quốc an dân", khẳng định vai trò đồng hành cùng dân tộc của Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong việc củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, giữ vững ổn định chính trị và tham gia an sinh xã hội.
  • Về tư tưởng và đạo đức: Khai thác các giá trị đạo đức Phật giáo (hướng thiện, nhân văn, tương thân tương ái) để xây dựng nếp sống văn hóa, ngăn chặn suy thoái đạo đức và lối sống thực dụng trong nền kinh tế thị trường.
  • Về văn học và nghệ thuật: Kế thừa tinh thần nhập thế tích cực trong sáng tác văn học nghệ thuật đương đại; đồng thời nâng cao ý thức bảo tồn, phát huy giá trị của các di sản vật thể và phi vật thể như kiến trúc chùa tháp, nghệ thuật tạo hình và kho mộc bản kinh Phật (tiêu biểu là mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được UNESCO công nhận là Di sản ký ức thế giới năm 2012).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án nêu các đóng góp mới về mặt khoa học:

  1. Luận án phân tích một cách có hệ thống bối cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế - xã hội và tiền đề tư tưởng cho sự phát triển của văn hóa Đại Việt và Phật giáo thời Lý - Trần; làm rõ đặc điểm và diện mạo của các Thiền sư tiêu biểu qua các thời kỳ.
  2. Luận án phân tích toàn diện vai trò của các Thiền sư trong công cuộc xây dựng và phát triển văn hóa Đại Việt trên ba phương diện cơ bản: chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo - đạo đức xã hội, và sáng tạo văn học nghệ thuật.
  3. Luận án rút ra các bài học kinh nghiệm và ý nghĩa lý luận, thực tiễn từ vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần, làm cơ sở định hướng cho việc phát huy các giá trị văn hóa, đạo đức Phật giáo trong công cuộc đổi mới, hội nhập quốc tế của Việt Nam hiện nay.

Về mặt ứng dụng: Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở luận cứ khoa học phục vụ công tác hoạch định chính sách tín ngưỡng, tôn giáo của Đảng và Nhà nước; đồng thời là tài liệu tham khảo cho hoạt động nghiên cứu, giảng dạy môn Triết học, Tôn giáo học, Lịch sử tư tưởng và Văn hóa học Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế:

  • Do biến thiên của lịch sử và sự tàn phá của chiến tranh, nhiều văn bản, thư tịch gốc thời Lý - Trần đã bị thất lạc hoặc hư hại (nhiều văn bia bị mờ chữ, công trình kiến trúc cổ chùa Quỳnh Lâm, chùa Thanh Mai chỉ còn lại phế tích nền móng).
  • Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các Thiền sư tiêu biểu đã được ghi chép trong sử sách và bi ký, chưa thể bao quát toàn bộ hành trạng của tất cả tăng đồ trong hai triều đại.

Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Tiếp tục kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu văn bản học Hán Nôm với các phát hiện mới từ khảo cổ học tại các trung tâm Phật giáo Trúc Lâm (như Ngoạ Vân, Hồ Thiên, Yên Tử, Thanh Mai, Quỳnh Lâm).
  • So sánh, đối chiếu vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần với vai trò của tầng lớp Nho sĩ ở các triều đại tiếp nối (Hậu Lê, Nguyễn) trong tiến trình biến đổi của ý thức hệ phong kiến Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên thuộc các chuyên ngành Triết học, Tôn giáo học, Lịch sử Việt Nam, Văn học Hán Nôm và Văn hóa học.
  • Các cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo (Ban Tôn giáo Chính phủ, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc) trong việc nghiên cứu mô hình quan hệ giữa nhà nước và Phật giáo.
  • Giáo hội Phật giáo Việt Nam, các học viện Phật giáo trong công tác giảng dạy lịch sử Phật giáo Việt Nam và định hướng hoạt động Phật sự "nhập thế".
  • Đặc biệt, phần phụ lục khảo cứu về 4 danh lam (chùa Quỳnh Lâm, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà, chùa Thanh Mai) cùng danh mục các văn bia Hán Nôm thời Lý - Trần cung cấp nguồn tư liệu khảo cứu thực địa chi tiết.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa khái niệm "Thiền sư" trong bối cảnh lịch sử Việt Nam thời Lý - Trần như thế nào? Luận án kế thừa các định nghĩa từ thư tịch cổ và các nhà nghiên cứu tôn giáo để xác định: Thiền sư không chỉ đơn thuần là vị tỳ-kheo chuyên tu thiền định, mà trong bối cảnh lịch sử Việt Nam, Thiền sư là những bậc danh tăng có đạo hạnh cao dày, trí tuệ xuất chúng, thông hiểu cả Phật học lẫn Nho học, có uy tín xã hội lớn và có nhiều cống hiến đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ quốc gia Đại Việt.

2. Vai trò của các Thiền sư trong lĩnh vực chính trị - xã hội thời Lý - Trần thể hiện qua những điểm nào? Các Thiền sư đảm nhiệm vai trò cố vấn cho các vua Lý - Trần về sách lược trị nước, tham gia hoạch định chính sách đối nội, đối ngoại hòa hiếu mềm dẻo, vận dụng tư tưởng từ bi, hỷ xả để xây dựng đường lối cai trị nhân đạo, "thương dân như con", "lấy dân làm gốc", qua đó tạo nên sự gắn kết xã hội và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.

3. Sự chuyển biến về lực lượng tác giả văn học từ thời Lý sang thời Trần được luận án chỉ ra như thế nào? Theo các tài liệu văn học sử được luận án dẫn dụng (như Hợp tuyển văn học Việt Nam của Bùi Duy Tân), từ thế kỷ X đến thế kỷ XII (chủ yếu thời Lý), lực lượng sáng tác văn học viết có trên 50 tác giả và đa số là các nhà sư. Từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XIV (thời Trần), lực lượng sáng tác có trên 60 tác giả và đa số đã chuyển sang tầng lớp nhà Nho, phản ánh sự chuyển dịch dần trong cơ cấu trí thức của xã hội Đại Việt.

4. Những di tích Phật giáo và di sản tư liệu nào được luận án khảo cứu thực địa chuyên sâu trong phần phụ lục? Luận án tiến hành khảo sát thực địa và trình bày tư liệu tại bốn trung tâm Phật giáo:

  • Chùa Quỳnh Lâm (Đông Triều, Quảng Ninh): gắn với lịch sử đúc tượng Di Lặc, tháp mộ thiền sư Chân Nguyên và kết quả khai quật khảo cổ 2007 - 2009.
  • Chùa Vĩnh Nghiêm (Yên Dũng, Bắc Giang): trung tâm đào tạo tăng đồ của Tam tổ Trúc Lâm và kho mộc bản kinh Phật được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu ký ức thế giới năm 2012.
  • Chùa Bổ Đà (Việt Yên, Bắc Giang): di tích kiến trúc truyền thống thờ Tam giáo, vườn tháp và mộc bản kinh khắc trên gỗ thị.
  • Chùa Thanh Mai (Chí Linh, Hải Dương): nơi lưu giữ bảo vật bia Thanh Mai Viên Thông tháp bi dựng năm 1362 thời vua Trần Dụ Tông ghi lại sự nghiệp Trúc Lâm Tam Tổ.

5. Ý nghĩa lớn nhất của mô hình "hộ quốc an dân" thời Lý - Trần đối với Phật giáo hiện nay là gì? Ý nghĩa cốt lõi là việc duy trì và phát huy truyền thống Phật giáo đồng hành cùng dân tộc; vận dụng các chuẩn mực đạo đức nhân bản, tinh thần nhập thế và lòng yêu nước để vận động tăng ni, Phật tử thực hiện tốt nghĩa vụ công dân, đóng góp vào việc ổn định trật tự xã hội, bảo tồn bản sắc văn hóa và phát triển đất nước.

Kết luận

Luận án Vai trò của các Thiền sư trong văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay của tác giả Tăng Xuân Dẫn (Thích Quảng Tiếp) là công trình nghiên cứu hệ thống dưới góc độ triết học duy vật lịch sử về những đóng góp của tầng lớp trí thức Phật giáo thời Lý - Trần. Công trình đã luận giải toàn diện sự tham gia của các Thiền sư vào việc định hình đời sống chính trị, tư tưởng, đạo đức, văn học và nghệ thuật của quốc gia Đại Việt thời kỳ độc lập tự chủ. Từ việc phân tích các di sản lịch sử và văn vật kim thạch, luận án đã rút ra những bài học có giá trị thực tiễn đối với công tác tôn giáo và sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam đương đại.