Luận án tiến sĩ về văn hóa chính trị trong thời kỳ thịnh Trần

Chuyên khảo Văn hóa chính trị thời kỳ thịnh trần phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực giai đoạn 2020-2025

• Tác giả: Nghiêm Thị Thu Nga
• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Vinh
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Văn Hóa Chính Trị Thời Thịnh Trần
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về văn hóa chính trị
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về văn hóa chính trị thời thịnh Trần
• 1.3. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN NIỆM VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ GIỚI THUYẾT VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN
• 2.1. Quan niệm về văn hóa chính trị
• 2.2. Giới thuyết về văn hóa chính trị thời thịnh Trần
• 3. CHƯƠNG 3: DIỆN MẠO CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN
• 3.1. Định hướng giá trị trong chính trị
• 3.2. Sự vận hành chính trị
• 3.3. Nhân cách chính trị
• 3.4. Ngoại hiện chính trị
• 4. CHƯƠNG 4: GIÁ TRỊ TIÊU BIỂU CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN VÀ BÀI HỌC ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP XÂY DỰNG VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trị thời thịnh Trần
• 4.2. Bài học đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa chính trị nước ta hiện nay từ kinh nghiệm của thời Trần
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu văn hóa chính trị thời thịnh Trần

Nghiên cứu văn hóa chính trị thời thịnh Trần là một lĩnh vực quan trọng, góp phần làm sáng tỏ những giá trị văn hóa chính trị của dân tộc Việt Nam. Văn hóa Trần không chỉ là nền tảng cho sự phát triển của chính trị mà còn phản ánh sâu sắc những đặc điểm xã hội của thời kỳ này. Trong chương này, tác giả đã tổng hợp và phân tích các công trình nghiên cứu hiện có, từ đó chỉ ra những khoảng trống trong nghiên cứu về văn hóa chính trị. Đặc biệt, việc thiếu một cái nhìn tổng thể về thời kỳ Trần đã dẫn đến những hiểu biết hạn chế về sự phát triển của chính trị Việt Nam qua các thời kỳ. Những nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào các khía cạnh lịch sử mà chưa đi sâu vào mối quan hệ giữa văn hóa và chính trị. Điều này đòi hỏi một sự tiếp cận mới, hệ thống hơn trong việc nghiên cứu văn hóa chính trị của triều đại này.

1.1. Tình hình nghiên cứu về văn hóa chính trị

Tình hình nghiên cứu về văn hóa chính trị đã có những bước tiến đáng kể, đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay. Các học giả đã chỉ ra rằng văn hóa chính trị là một phần không thể thiếu trong việc hiểu rõ những biến động trong chính trị. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng di sản văn hóa của triều Trần có ảnh hưởng sâu sắc đến các chính sách và quyết định chính trị của các nhà lãnh đạo. Việc nghiên cứu văn hóa chính trị không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các nhân vật lịch sử mà còn giúp nhận diện được những giá trị cốt lõi của văn hóa Trần. Từ đó, có thể rút ra những bài học kinh nghiệm cho chính sách hiện đại.

1.2. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa chính trị, vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm rõ hơn. Đặc biệt là mối liên hệ giữa văn hóa chính trị và chính sách thời Trần, cũng như tác động của văn hóa đối với các quyết định chính trị. Nghiên cứu này cần khai thác sâu hơn về các nhân vật lịch sử có ảnh hưởng lớn trong thời kỳ này, từ đó tìm hiểu cách mà họ đã xây dựng văn hóa chính trị của mình. Những vấn đề như tôn giáo và chính trị, chiến tranh và hòa bình cũng cần được xem xét kỹ lưỡng để có cái nhìn toàn diện hơn về văn hóa chính trị thời thịnh Trần.

II. Quan niệm về văn hóa chính trị và giới thuyết về văn hóa chính trị thời thịnh Trần

Chương này tập trung vào việc xác định khái niệm văn hóa chính trị và cách mà nó được thể hiện trong thời kỳ thịnh Trần. Văn hóa chính trị không chỉ là những giá trị, quan niệm mà còn là cách thức mà những giá trị này được thực hiện trong thực tiễn. Tác giả đã chỉ ra rằng, trong thời kỳ này, văn hóa chính trị mang tính đặc thù, phản ánh sự hòa quyện giữa tôn giáo và chính trị. Các nhà lãnh đạo thời Trần đã sử dụng tôn giáo như một công cụ để củng cố quyền lực và tạo dựng sự đồng thuận trong xã hội. Điều này không chỉ giúp họ duy trì quyền lực mà còn tạo ra một di sản văn hóa phong phú cho các thế hệ sau.

2.1. Quan niệm về văn hóa chính trị

Khái niệm văn hóa chính trị được hiểu là tổng thể các giá trị, niềm tin và quy tắc ứng xử trong lĩnh vực chính trị. Trong bối cảnh thời kỳ Trần, văn hóa chính trị thể hiện rõ nét qua các chính sách và quyết định của các nhà lãnh đạo. Nghiên cứu này chỉ ra rằng văn hóa chính trị không chỉ đơn thuần là một yếu tố trong chính trị mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển xã hội. Điều này cho thấy rằng, để hiểu rõ về chính trị Việt Nam, cần phải xem xét một cách toàn diện về văn hóa chính trị.

2.2. Giới thuyết về văn hóa chính trị thời thịnh Trần

Giới thuyết về văn hóa chính trị thời thịnh Trần được xây dựng dựa trên những đặc điểm nổi bật của thời kỳ này. Văn hóa chính trị không chỉ là sự phản ánh của các giá trị xã hội mà còn là kết quả của những biến động lịch sử. Thời kỳ thịnh Trần chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của văn hóa, với nhiều thành tựu nổi bật trong các lĩnh vực như nghệ thuật, văn học và triết học. Điều này đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự hình thành và phát triển của văn hóa chính trị trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

III. Diện mạo của văn hóa chính trị thời thịnh Trần

Diện mạo của văn hóa chính trị thời thịnh Trần thể hiện qua nhiều khía cạnh khác nhau, từ định hướng giá trị đến sự vận hành chính trị. Các giá trị này không chỉ phản ánh quan điểm của các nhà lãnh đạo mà còn thể hiện tâm tư, nguyện vọng của nhân dân. Tác giả đã phân tích các yếu tố cấu thành nên diện mạo này, từ đó chỉ ra rằng, văn hóa chính trị thời thịnh Trần không chỉ là sản phẩm của một thời kỳ mà còn là nền tảng cho những biến động chính trị sau này.

3.1. Định hướng giá trị trong chính trị

Định hướng giá trị trong văn hóa chính trị thời thịnh Trần được xác định bởi các quan điểm chính trị và xã hội. Những giá trị này không chỉ đến từ các nhà lãnh đạo mà còn được hình thành từ sự tương tác giữa các tầng lớp xã hội. Chương này phân tích vai trò của các nhân vật lịch sử trong việc định hình các giá trị chính trị, từ đó tạo ra một bức tranh tổng thể về văn hóa chính trị thời kỳ này.

3.2. Sự vận hành chính trị

Sự vận hành của văn hóa chính trị trong thời kỳ thịnh Trần phản ánh cách mà các chính sách được thực hiện và quản lý. Các nhà lãnh đạo đã áp dụng những nguyên tắc của văn hóa chính trị vào thực tiễn, từ đó tạo ra những chính sách phù hợp với nguyện vọng của nhân dân. Điều này cho thấy rằng, văn hóa chính trị không chỉ là lý thuyết mà còn là thực tiễn sống động trong đời sống chính trị.

IV. Giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trị thời thịnh Trần và bài học đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay

Chương này tập trung vào việc nhận diện những giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trị thời thịnh Trần và rút ra những bài học cho văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay. Những giá trị này không chỉ có giá trị lịch sử mà còn mang tính thời sự trong bối cảnh hiện đại. Tác giả đã chỉ ra rằng, việc nghiên cứu văn hóa chính trị thời thịnh Trần không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn tạo ra những bài học quý giá cho việc xây dựng văn hóa chính trị hiện đại.

4.1. Giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trị thời thịnh Trần

Giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trị thời thịnh Trần được thể hiện qua nhiều khía cạnh khác nhau, từ sự hòa quyện giữa tôn giáo và chính trị đến những chính sách phát triển bền vững. Những giá trị này đã góp phần tạo nên một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của văn hóa chính trị Việt Nam. Tác giả đã phân tích các yếu tố cấu thành nên giá trị này, từ đó chỉ ra rằng, những giá trị này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện đại.

4.2. Bài học đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa chính trị nước ta hiện nay

Bài học từ văn hóa chính trị thời thịnh Trần có thể áp dụng vào việc xây dựng văn hóa chính trị hiện đại. Những giá trị như sự đồng thuận, tinh thần đoàn kết và lòng yêu nước vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay. Tác giả đã chỉ ra rằng, việc áp dụng những bài học này vào thực tiễn sẽ giúp củng cố văn hóa chính trị và nâng cao tính tích cực chính trị trong xã hội Việt Nam hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ nhu cầu cấp thiết trong việc định hình hệ hình lý luận văn hóa học về văn hóa chính trị (VHCT), vượt thoát khỏi các giới hạn đơn tuyến của chính trị học hành vi và triết học chính trị truyền thống. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học (Mã số: 62 31 06 40) với tiêu đề "Văn hóa chính trị thời thịnh Trần" do nghiên cứu sinh Nghiêm Thị Thu Nga thực hiện dưới sự hướng dẫn của GS. Hoàng Vinh tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh năm 2018, mang tính tiên phong trong việc giải mã toàn diện diện mạo, cấu trúc và giá trị của một nền chính trị quân chủ hưng thịnh bậc nhất lịch sử Đại Việt.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: Trong khi các công trình quốc tế và trong nước của Gabriel Almond & Sidney Verba (1963), Lucian Pye (1961), hay Nguyễn Hồng Phong (1998) chủ yếu tiếp cận VHCT dưới lăng kính tâm lý học chính trị chủ quan hoặc quy giản thành "nghệ thuật làm chính trị", thì chuyên ngành văn hóa học vẫn thiếu vắng một khung lý thuyết hoàn chỉnh xác lập cấu trúc chỉnh thể của VHCT như một tiểu hệ thống thuộc văn hóa tổ chức xã hội. Đặc biệt, giai đoạn thịnh Trần (1225–1329) chưa từng được khảo sát hệ thống dưới tư cách một nền VHCT phức hợp đa thành tố.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và giả thuyết khoa học (Hypotheses) được xác lập:

• RQ1: Cấu trúc lý thuyết của VHCT dưới góc độ văn hóa học bao gồm những thành tố căn bản nào?
  H1: VHCT là một tiểu hệ thống của văn hóa tổ chức xã hội, được định hình qua bốn thành tố tương tác hữu cơ: Định hướng giá trị chính trị, Sự vận hành chính trị, Nhân cách chính trị, và Ngoại hiện chính trị.
• RQ2: Diện mạo đặc thù của VHCT thời thịnh Trần (1225–1329) biểu hiện như thế nào qua bốn thành tố cấu trúc trên?
  H2: VHCT thời thịnh Trần vận hành theo mô hình "quân chủ quý tộc thân dân" dựa trên nền tảng dung hợp tư tưởng Tam giáo đồng nguyên, chế độ lưỡng quyền Thượng hoàng - Hoàng đế, thiết chế thái ấp - điền trang và biểu tượng quyền lực độc lập tự chủ.
• RQ3: Những giá trị cốt lõi và quy luật hưng suy của VHCT thời thịnh Trần để lại bài học thực tiễn nào cho công cuộc xây dựng hệ thống chính trị Việt Nam hiện nay?
  H3: Tư tưởng "khoan thư sức dân", tinh thần dân chủ quân chủ quý tộc và sự liêm chính của nhân cách lãnh đạo là những biến số quyết định tính bền vững của thể chế chính trị.

Khung lý thuyết tổng quát tích hợp chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử mác-xít với lý thuyết hệ thống văn hóa của Lê Quý Đức. Không gian nghiên cứu bao quát 12 lộ của quốc gia Đại Việt kéo dài từ Lạng Giang đến Hóa Châu (từ Lạng Sơn đến Thừa Thiên Huế ngày nay), đặt trong tương quan địa chính trị khu vực với nhà Nguyên - Mông ở phương Bắc và Chiêm Thành ở phương Nam. Phạm vi thời gian tập trung vào 104 năm thịnh trị (1225–1329), từ thời điểm vua Trần Thái Tông tức vị đến khi vua Trần Minh Tông nhượng vị.

---

Literature Review và Positioning

Quá trình tổng quan tài liệu lịch sử và lý thuyết cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa các dòng học thuật phương Đông, phương Tây và Việt Nam:

                          ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                          │         CÁC KHUYNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU VĂN HÓA CHÍNH TRỊ   │
                          └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                      │
         ┌────────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────────┐
         │                                            │                                            │
         ▼                                            ▼                                            ▼
┌─────────────────────────────────┐        ┌───────────────────────────────────┐        ┌──────────────────────────────────┐
│ 1. Phương Đông Cổ - Trung Đại   │        │ 2. Phương Tây Hiện Đại            │        │ 3. Việt Nam Hiện Đại             │
├─────────────────────────────────┤        ├───────────────────────────────────┤        ├──────────────────────────────────┤
│ • Đức trị (Khổng Tử, Mạnh Tử)   │        │ • Hành vi chủ quan (Almond, Verba)│        │ • Nghệ thuật chính trị           │
│ • Pháp trị (Hàn Phi Tử)         │        │ • Tâm lý học cấu trúc (L. Pye)    │        │ • Văn hóa trong chính trị        │
│ • Vô vi nhi trị (Lão Tử)        │        │ • Thượng tầng kiến trúc (Liên Xô) │        │ • Thành tố văn hóa (Lê Quý Đức)  │
└─────────────────────────────────┘        └───────────────────────────────────┘        └──────────────────────────────────┘

Ở phương Đông cổ đại, ba trục tư tưởng chính trị thống trị bao gồm: học thuyết Đức trị của Khổng Tử ("Vi chính dĩ đức, thí như Bắc thần, cư kỳ sở nhi chúng tinh củng chi"), học thuyết Pháp trị của Hàn Phi Tử với bộ ba phạm trù "Pháp - Thế - Thuật", và tư tưởng Đạo trị "Vô vi nhi trị" của Lão Tử. Ở phương Tây, từ khởi nguyên triết học của Platon (Nền cộng hòa) và Aristoteles (Chính trị), phạm trù VHCT chuyển sang giai đoạn khoa học thực nghiệm với Johann Gottfried Herder (1784), Alexis de Tocqueville (1835), và đạt tới bước ngoặt hành vi học qua công trình kinh điển The Civic Culture của Gabriel Almond & Sidney Verba (1963). Almond & Verba định nghĩa: "VHCT của một dân tộc là cách chia sẻ riêng của các thành viên của dân tộc ấy những dạng thức của sự định hướng quan tâm tới các khách thể chính trị". Quan điểm này quy giản VHCT thành chiều cạnh tâm lý - chủ quan (nhận thức, tình cảm, đánh giá).

Ngược lại, trường phái Heidelberg (2007) và các học giả Liên Xô (như E. Dodin, G. Grat) tiếp cận VHCT như một cấu trúc khách quan gắn với phương thức sản xuất và hoạt động thể chế. Tại Việt Nam, các tác giả Đặng Xuân Kỳ, Vũ Khiêu, Hoàng Chí Bảo (2001), Phạm Ngọc Anh & Bùi Đình Phong (2004) tiếp cận VHCT như "nghệ thuật làm chính trị", trong khi Nguyễn Đăng Dung (2003), Phan Xuân Sơn (2008), và Phạm Ngọc Quang (2002) coi VHCT là giá trị đạo đức hoặc phương diện của văn hóa.

Luận án định vị nghiên cứu của mình thông qua việc đối thoại phản biện với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

1. Đối thoại với mô hình "Civic Culture" của Almond & Verba (1963): Phê phán sự phiến diện khi chỉ coi VHCT là các định hướng tâm lý chủ quan của cá nhân, luận án khẳng định VHCT phải là một chỉnh thể khách quan bao gồm cả thể chế thực hành và biểu tượng vật chất.
2. Đối thoại với nghiên cứu của Oliver W. Wolters (1999) và A. Poljakov (1985): Trong khi Wolters nhìn nhận cấu trúc quyền lực Đại Việt thế kỷ XIII–XIV theo thuyết "mandala" phân mảnh và quyền lực mang tính thủ lĩnh cá nhân, luận án chứng minh nhà Trần đã thiết lập một hệ thống quân chủ quý tộc tập quyền mềm dẻo, có khả năng tích hợp khối đại đoàn kết quốc gia vượt trội thông qua thể chế dòng họ và tư tưởng thân dân.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước đột phá lý luận khi tái định nghĩa và hoàn thiện cấu trúc VHCT từ góc nhìn chuyên ngành Văn hóa học. Kế thừa và mở rộng quan điểm của Emily A. Schultz (phân biệt Culture tổng thể và cultures đặc thù) cùng mô hình ba phân hệ văn hóa của Lê Quý Đức (văn hóa sản xuất vật chất, văn hóa sản xuất tinh thần, văn hóa tổ chức xã hội), tác giả đưa ra định nghĩa chuẩn xác:

"Văn hóa chính trị là một thành tố của văn hóa xã hội, bị quy định bởi trình độ, tính chất văn hóa của một cộng đồng người trong việc tổ chức, quản lý đời sống cộng đồng cũng như trong việc nắm giữ và thực thi quyền lực của cộng đồng, thể hiện ra như một 'kiểu', 'dạng', 'nền' chính trị nhất định trong lịch sử."

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập 4 mệnh đề cấu trúc (Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1 - Value Orientations): Định hướng giá trị chính trị là tầng sâu ý thức hệ, tích hợp triết lý quyền lực, mục tiêu tối cao (độc lập, tự cường) và hệ tư tưởng dẫn đường (Tam giáo đồng nguyên).
• Mệnh đề 2 (P2 - Political Operation): Sự vận hành chính trị là phương thức thực thi quyền lực thông qua thể chế (chế độ Thượng hoàng, vương hầu quý tộc), thiết chế quản lý (bộ máy quan chế, thái ấp - điền trang) và công nghệ chính trị (nghệ thuật quân sự, ngoại giao nhu đạo, tuyển dụng Thái học sinh).
• Mệnh đề 3 (P3 - Political Personality): Nhân cách chính trị là sự tích hợp giữa phẩm chất đạo đức, tài năng lãnh đạo và phong cách hành vi của chủ thể cầm quyền (vua, quan, tướng lĩnh) và thần dân.
• Mệnh đề 4 (P4 - Political Semiotics): Ngoại hiện chính trị là hệ thống biểu tượng vật chất hóa quyền lực (kiến trúc cung điện Thăng Long, Thiên Trường, Lỗ Giang; trang phục cung đình; chữ húy; danh xưng; nghi lễ).

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│               MÔ HÌNH KHUNG PHÂN TÍCH VĂN HÓA CHÍNH TRỊ                 │
└───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                    │
    ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
    │                               │                               │
    ▼                               ▼                               ▼
┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐
│ 1. ĐỊNH HƯỚNG GIÁ TRỊ │       │ 2. SỰ VẬN HÀNH        │       │ 3. NHÂN CÁCH          │
│ • Triết lý quyền lực  │◄─────►│ • Thiết chế bộ máy    │◄─────►│ • Minh quân           │
│ • Tam giáo đồng nguyên│       │ • Lưỡng quyền vua-Thượng│     │ • Lương tướng         │
│ • Độc lập tự chủ      │       │ • Thái ấp, khoa cử    │       │ • Ý thức thần dân     │
└───────────┬───────────┘       └───────────┬───────────┘       └───────────┬───────────┘
            │                               │                               │
            └───────────────────────┬───────┴───────────────────────────────┘
                                    │
                                    ▼
                        ┌───────────────────────┐
                        │ 4. NGOẠI HIỆN CHÍNH TRỊ│
                        │ • Kiến trúc hành cung │
                        │ • Chữ húy, trang phục │
                        │ • Biểu tượng vương quyền│
                        └───────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết cấu trúc - chức năng (Structural-Functionalism), Ký hiệu học văn hóa (Cultural Semiotics) và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (Historical Materialism).

Điều kiện biên (Boundary conditions) được xác lập nghiêm ngặt: Mô hình áp dụng tối ưu cho thể chế quân chủ quý tộc Đại Việt thế kỷ XIII–XIV (1225–1329), nơi hệ tư tưởng Nho giáo chưa chiếm vị thế độc tôn tuyệt đối, cho phép các yếu tố Phật giáo Trúc Lâm và Đạo giáo dân gian cùng tham gia điều tiết hành vi chính trị của giới tinh hoa cầm quyền.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (Critical Realism) và nhận thức luận duy vật biện chứng. Luận án triển khai mô hình thiết kế nghiên cứu liên ngành định tính lịch sử (Qualitative-Historical Interdisciplinary Design) với 3 cấp độ phân tích (Multi-level analysis):

1. Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Cấu trúc thể chế chính trị, hệ thống luật pháp, chính sách ngoại giao và mô hình kinh tế thái ấp - điền trang của nhà nước Đại Việt.
2. Cấp độ trung mô (Meso-level): Sự cố kết dòng tộc họ Trần, cơ chế tương tác giữa tầng lớp quý tộc tôn thất và quan lại xuất thân khoa cử qua các kỳ thi Thái học sinh.
3. Cấp độ vi mô (Micro-level): Nhân cách chính trị, hành vi đạo đức và thế giới quan tâm linh của các cá nhân lịch sử kiệt xuất (Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Quốc Tuấn).

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                     THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU LIÊN NGÀNH                      │
└───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                    │
    ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
    │                               │                               │
    ▼                               ▼                               ▼
┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐
│ CẤP ĐỘ VĨ MÔ (Macro)  │       │ CẤP ĐỘ TRUNG MÔ (Meso)│       │ CẤP ĐỘ VI MÔ (Micro)  │
│ • Thể chế 12 lộ       │       │ • Khối liên minh gia tộc│     │ • Trần Thái Tông      │
│ • Ngoại giao Nguyên/Chiêm│    │ • Thái ấp - điền trang│       │ • Trần Quốc Tuấn      │
│ • Luật pháp, quân sự  │       │ • Khoa thi Thái học sinh│     │ • Trần Nhân Tông      │
└───────────────────────┘       └───────────────────────┘       └───────────────────────┘

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực học thuật khắt khe thông qua chiến lược kiểm chứng tam giác hóa tứ giác (4-fold Triangulation):

• Tam giác hóa nguồn dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản chính sử Hán Nôm (Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục), văn bản hành chính - tác phẩm văn học thời Trần (Hịch tướng sĩ, Khóa hư lục, thơ văn Lý - Trần), tư liệu khảo cổ học thực địa (di chỉ hành cung Lỗ Giang, đền Trần - Thái Lăng, kinh thành Thăng Long, Thiên Trường) và các ghi chép dã sử, văn bia cổ.
• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích văn bản học (textual hermeneutics), phương pháp logic - lịch sử, phân tích cấu trúc - chức năng và phương pháp chuyên gia.
• Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical Triangulation): Vận dụng đồng thời lý thuyết văn hóa học, nhân học chính trị và xã hội học lịch sử.
• Tam giác hóa người nghiên cứu (Investigator Triangulation): Tổ chức phỏng vấn sâu và tham vấn các chuyên gia đầu ngành về lịch sử trung đại, triết học và văn hóa học Việt Nam nhằm kiểm định độ tin cậy của các luận điểm.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│            QUY TRÌNH TAM GIÁC HÓA TỨ GIÁC (4-FOLD TRIANGULATION)       │
└───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                    │
    ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
    │                               │                               │
    ▼                               ▼                               ▼
┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐
│ 1. DỮ LIỆU (Data)     │       │ 2. PHƯƠNG PHÁP        │       │ 3. LÝ THUYẾT          │
│ • ĐVSKTT, Cương mục   │       │ • Phân tích văn bản   │       │ • Văn hóa học         │
│ • Văn bia, khảo cổ    │       │ • Logic - lịch sử     │       │ • Nhân học chính trị  │
│ • Di chỉ Lỗ Giang     │       │ • Phỏng vấn chuyên gia│       │ • Duy vật lịch sử     │
└───────────────────────┘       └───────────────────────┘       └───────────────────────┘
                                    │
                                    ▼
                        ┌───────────────────────┐
                        │ 4. CHUYÊN GIA         │
                        │ • Tham vấn lịch sử    │
                        │ • Kiểm định văn hóa học│
                        │ • Phê bình nguồn sử liệu│
                        └───────────────────────┘

Data và phân tích

Mẫu khảo sát sử liệu bao quát toàn bộ 104 năm lịch sử thịnh Trần, đối chiếu 175 năm toàn vương triều Trần với các mốc biến động kinh tế - xã hội. Nguồn tư liệu khảo cổ học tại hành cung Lỗ Giang (Thái Bình) cung cấp dữ liệu định lượng và cấu trúc vật chất chuẩn xác: kỹ thuật móng trụ kép đôi và kép ba chịu lực cao, hệ thống bó nền cọc gỗ - trụ đá, cùng hàng trăm hiện vật đất nung mang biểu tượng vương quyền như hàm rồng, mai rồng, ngói mũi sen và riềm mái lá đề hình rồng. Các kỹ thuật phân tích logic hình thức và phân loại học (typology) được triển khai triệt để nhằm đảm bảo tính hợp thức nội tại (internal validity) và tính khái quát hóa lịch sử.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập mô hình 4 thành tố toàn diện của VHCT dưới góc độ Văn hóa học: Giải quyết dứt điểm sự phiến diện của các hướng tiếp cận đơn ngành trước đây, chứng minh VHCT là một thực thể văn hóa sống động bao gồm giá trị, vận hành, nhân cách và ngoại hiện.
2. Cơ chế lưỡng quyền "Thượng hoàng - Hoàng đế" và thiết chế "Quân chủ quý tộc thân dân": Phát hiện ra rằng sự kết hợp độc đáo giữa chế độ Thượng hoàng chỉ đạo tối cao và Hoàng đế trực tiếp điều hành, cùng mạng lưới vương hầu nắm giữ thái ấp - điền trang và hôn nhân nội tộc họ Trần không dẫn đến cát cứ phân liệt mà tạo nên khối liên minh chính trị - quân sự siêu bền vững, chống chịu thành công 3 cuộc xâm lăng của đế quốc Nguyên - Mông (1258, 1285, 1287–1288).
3. Mẫu hình nhân cách chính trị "Tam giáo dung hợp - Phật hoàng - Anh hùng cứu quốc": Làm rõ sự xuất hiện của những nhân cách chính trị chưa từng có trong lịch sử: các vị vua - thiền sư (Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông) kết hợp hài hòa giữa đức hiếu sinh Phật giáo, trách nhiệm xã hội Nho gia và tinh thần an nhiên Đạo gia; cùng bậc đại danh tướng Trần Quốc Tuấn với tư tưởng chính trị bất hủ: "khoan thư sức dân để làm kế sâu gốc bền rễ... đó là thượng sách để giữ nước".
4. Hệ thống ký hiệu quyền lực độc lập và phi Hán hóa (Ngoại hiện chính trị): Dựa trên nghiên cứu trang phục của Trần Quang Đức (2013) và khảo cổ học Đức Văn (2014), luận án chứng minh triều Trần đã chủ động xây dựng quy chế áo mũ kế thừa thời Lý, tham khảo nhà Tống nhưng kiên quyết cải biến, loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng y phục nhà Nguyên, đồng thời sáng tạo hệ thống kiến trúc cung điện - hành cung đa trung tâm (Thăng Long - Thiên Trường - Lỗ Giang - Vũ Lâm).
5. Nghệ thuật chính trị "Dĩ bất biến, ứng vạn biến" trong bang giao: Vận dụng linh hoạt chiến lược kết hợp nhu - cương, sẵn sàng nhún nhường về danh nghĩa ngoại giao nhưng kiên quyết bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền tối cao của quốc gia Đại Việt.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│               5 PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN TIẾN SĨ                   │
└───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                    │
    ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
    │                               │                               │
    ▼                               ▼                               ▼
┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐
│ 1. Mô hình 4 thành tố │       │ 2. Lưỡng quyền & Thể  │       │ 3. Nhân cách Tam giáo │
│ • Chuẩn hóa lý thuyết │       │    chế quý tộc dòng họ│       │ • Vua Thiền sư        │
│ • Góc nhìn Văn hóa học│       │ • Thượng hoàng-Hoàng đế│      │ • Trần Quốc Tuấn:     │
│ • Khắc phục phiến diện│       │ • Thái ấp - điền trang│       │   "Khoan thư sức dân" │
└───────────────────────┘       └───────────────────────┘       └───────────────────────┘
                                    │
                    ┌───────────────┴───────────────┐
                    │                               │
                    ▼                               ▼
        ┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐
        │ 4. Ngoại hiện độc lập │       │ 5. Nghệ thuật bang    │
        │ • Khảo cổ Lỗ Giang    │       │    giao nhu đạo       │
        │ • Áo mũ phi Nguyên    │       │ • Giữ vững chủ quyền  │
        │ • Biểu tượng rồng Trần│       │ • Linh hoạt thực tiễn │
        └───────────────────────┘       └───────────────────────┘

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận (Theoretical Implications): Bổ sung một khung lý thuyết phân tích hoàn chỉnh cho chuyên ngành Văn hóa học khi tiếp cận các hiện tượng chính trị lịch sử và hiện đại; làm sâu sắc thêm học thuyết duy vật lịch sử về vai trò của văn hóa tổ chức xã hội đối với sự tồn vong của nhà nước.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Implications): Cung cấp quy trình tích hợp liên ngành mẫu mực giữa văn hóa học, sử học, khảo cổ học và chính trị học, có khả năng chuyển giao để nghiên cứu VHCT các triều đại Lý, Lê sơ, Nguyễn.
• Về mặt chính sách và thực tiễn (Policy Implications):
  1. Xây dựng thể chế liêm chính và kiểm soát quyền lực: Vận dụng bài học phân quyền minh bạch và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu từ kinh nghiệm chế độ Thượng hoàng thời Trần.
  2. Thực thi triết lý "Lấy dân làm gốc": Thể chế hóa chính sách "khoan thư sức dân" thành các chương trình an sinh xã hội, giảm gánh nặng thuế khóa, thúc đẩy kinh tế đa thành phần phát triển bền vững.
  3. Chuẩn hóa văn hóa công vụ và đạo đức lãnh đạo: Đưa các tiêu chí nhân cách chính trị truyền thống (trí, dũng, nhân, liêm) vào quy trình quy hoạch, đào tạo và đánh giá đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị Việt Nam thời kỳ mới.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả xuất sắc, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn nguồn dữ liệu (Data limitations): Nguồn sử liệu Hán Nôm sơ cấp thời Trần bị thất lạc nghiêm trọng sau các cuộc chiến tranh và sự tàn phá của nhà Minh đầu thế kỷ XV, buộc nghiên cứu sinh phải sử dụng nhiều tư liệu thứ cấp qua các bộ quốc sử thời Hậu Lê và Nguyễn (ĐVSKTT, Cương mục).
• Điều kiện biên về đối tượng (Boundary conditions): Trọng tâm nghiên cứu chủ yếu tập trung vào giai tầng tinh hoa cầm quyền (vua, vương hầu, quan lại, tướng lĩnh), chưa đào sâu thỏa đáng đến đời sống VHCT của tầng lớp nông dân và nô tỳ tại các làng xã và thái ấp.
• Dữ liệu khảo cổ học chưa đồng bộ: Việc khai quật các hành cung thời Trần (như Lỗ Giang, Thiên Trường) vẫn đang trong quá trình mở rộng, chưa cung cấp đầy đủ định lượng về quy mô tổng thể của các công trình ngoại hiện chính trị.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) đề xuất 4 định hướng:

1. Mở rộng ứng dụng khung phân tích 4 thành tố để so sánh đối chiếu VHCT thời Lý (1009–1225) và thời Lê sơ (1428–1527).
2. Nghiên cứu sâu về VHCT của cư dân làng xã Đại Việt thời trung đại thông qua văn bia và hương ước cổ.
3. Ứng dụng phương pháp nhân học hình ảnh và mô hình hóa 3D các di chỉ khảo cổ học để tái hiện trực quan hệ thống ngoại hiện chính trị thời Trần.
4. Xây dựng bộ chỉ số đánh giá văn hóa chính trị công vụ áp dụng cho hệ thống hành chính công Việt Nam hiện đại dựa trên các giá trị truyền thống cốt lõi.

---

Tác động và ảnh hưởng

Luận án khẳng định vị thế học thuật vững chắc với tầm ảnh hưởng đa lĩnh vực:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Tạo tiền đề cho hàng loạt công trình nghiên cứu sau đại học về văn hóa chính trị truyền thống, đóng góp trực tiếp vào hệ thống giáo trình giảng dạy chuyên ngành Văn hóa học, Lịch sử văn hóa Việt Nam và Văn hóa công vụ tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và các viện nghiên cứu lớn.
• Tác động chính sách và thể chế (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học lịch sử vững chắc cho các Nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng văn hóa trong Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh (Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI, Nghị quyết Trung ương 4 khóa XII).
• Tác động văn hóa - xã hội (Societal Benefits): Khơi dậy niềm tự hào dân tộc và "Hào khí Đông A", củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc trước những thách thức an ninh phi truyền thống và bảo vệ chủ quyền biển đảo quốc gia.
• Ý nghĩa quốc tế (International Relevance): Đưa ra một trường hợp điển cứu mẫu mực (case study) về mô hình quản trị nhà nước quân chủ Đông Nam Á vượt qua thành công các cuộc xâm lược bành trướng của đế chế Mông Cổ thế kỷ XIII.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình khung lý thuyết chuẩn hóa, hệ thống phương pháp nghiên cứu liên ngành chặt chẽ và nguồn tài liệu tham khảo phong phú.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu cao cấp: Khai thác các phát hiện mới về sự kết hợp giữa Tam giáo đồng nguyên và nghệ thuật trị quốc để phát triển các bài giảng chuyên đề về Lịch sử tư tưởng và Văn hóa chính trị Việt Nam.
• Cán bộ lãnh đạo, quản lý và hoạch định chính sách: Tiếp nhận các bài học lịch sử sâu sắc về phương sách dùng người thực tài, nghệ thuật đối nhân xử thế chính trị và quy luật cố kết lòng dân để duy trì sự ổn định thể chế.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa và ngoại giao: Vận dụng nghệ thuật bang giao hòa hiếu, linh hoạt của nhà Trần vào công tác đối ngoại và ngoại giao văn hóa hiện đại.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và nó đã mở rộng học thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc xác lập cấu trúc 4 thành tố của VHCT từ góc độ chuyên ngành Văn hóa học (Định hướng giá trị - Vận hành - Nhân cách - Ngoại hiện). Công trình đã mở rộng trực tiếp học thuyết cấu trúc văn hóa tổ chức xã hội của Lê Quý Đức và vượt thoát khỏi giới hạn của học thuyết "Civic Culture" (Almond & Verba, 1963), chuyển dịch trọng tâm từ chiều cạnh tâm lý hành vi thuần túy sang một chỉnh thể văn hóa - lịch sử toàn diện.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu thiên về sử liệu biên niên của Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm (1972) hay nghiên cứu chính trị học lý thuyết của Nguyễn Văn Huyên (2004), luận án đã thực hiện bước đột phá phương pháp luận khi kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp phân tích văn bản Hán Nôm, phương pháp logic - lịch sử với giải mã ký hiệu học khảo cổ (từ di chỉ hành cung Lỗ Giang) và phỏng vấn chuyên gia đa ngành.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ và sâu sắc nhất là cơ chế "Hôn nhân nội tộc dòng họ" và "Thái ấp - điền trang" thời Trần – vốn thường bị đánh giá tiêu cực theo nhãn quan Nho giáo hậu kỳ như một sự bảo thủ gia tộc – thực chất lại là một phát kiến công nghệ chính trị thiên tài trong thế kỷ XIII. Cơ chế này đã phong tỏa triệt để nguy cơ tiếm quyền từ ngoại thích (bài học xương máu từ sự sụp đổ của nhà Lý), đồng thời tạo ra các cứ điểm kinh tế - quân sự bán độc lập có khả năng tự trang bị quân đội tinh nhuệ để đánh bại các đạo quân xâm lược hùng mạnh nhất thế giới thời bấy giờ.

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) có được cung cấp rõ ràng không?

Có. Luận án cung cấp tường minh quy trình nghiên cứu 4 bước: (1) Khảo sát và phân loại nguồn sử liệu/khảo cổ; (2) Phân rã đối tượng theo 4 thành tố cấu trúc; (3) Phân tích đối chiếu chéo liên ngành; (4) Tổng hợp quy nạp giá trị và quy luật lịch sử. Quy trình này cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng chính xác trên các tập dữ liệu lịch sử của các triều đại khác.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?

Luận án định hình lộ trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào việc số hóa và giải mã toàn diện hệ thống ngoại hiện chính trị các triều đại phong kiến Việt Nam; xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về nhân cách chính trị các danh nhân lịch sử; và chuyển giao mô hình văn hóa công vụ truyền thống vào thực tiễn cải cách hành chính nhà nước.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Văn hóa chính trị thời thịnh Trần" của NCS. Nghiêm Thị Thu Nga đại diện cho một công trình nghiên cứu chuẩn mực, kết hợp xuất sắc giữa độ sâu lý luận văn hóa học và bề dày tư liệu lịch sử. Sáu đóng góp đột phá cốt lõi được khẳng định:

1. Xác lập hoàn chỉnh khái niệm và mô hình cấu trúc 4 thành tố của nền VHCT dưới lăng kính chuyên ngành Văn hóa học.
2. Tái hiện sống động diện mạo VHCT thời thịnh Trần (1225–1329) như một điển hình rực rỡ của nền quân chủ quý tộc thân dân Đại Việt.
3. Giải mã bản chất dung hợp tư tưởng Tam giáo đồng nguyên trong việc định hình triết lý trị quốc và nhân cách các bậc minh quân, lương tướng.
4. Chứng minh vai trò lịch sử của các thiết chế đặc thù (chế độ Thượng hoàng, thái ấp - điền trang, kỳ thi Thái học sinh) trong việc cố kết sức mạnh dân tộc.
5. Khám phá các biểu trưng độc lập tự chủ của hệ thống ngoại hiện chính trị qua chứng tích khảo cổ học và văn hóa y phục.
6. Đúc kết hệ thống bài học lịch sử có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc cho sự nghiệp xây dựng, đổi mới nền VHCT và văn hóa công vụ Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho cách tiếp cận VHCT truyền thống ở phương Tây. Khi bàn về VHCT, cả hai nhà tư tưởng này đều đặc biệt chú ý đến quan điểm, thái độ cơ bản của con người đối với các vấn đề như: quyền lực, tác động của chính thể đến người dân, cách thức để quản lý các mối quan hệ xã hội. Học thuyết chính trị - xã hội của Platon quan tâm đến vấn đề nhà nước và 10 theo ông, trong nhà nước đó, các nhà triết học là những người cầm quyền. Còn Aristoteles thì nhấn mạnh vai trò của chính trị trong việc xác định tư cách tồn tại của con người khi ông coi con người là “động vật chính trị”.

Ông cho rằng mục đích cao nhất của chính trị là làm sao để mọi người có thể sống và sống tốt hơn, sứ mệnh của nhà nước, của những người cầm quyền - chủ thể chính trị - không chỉ là đảm bảo cho mọi người sống bình thường mà còn là làm sao để mọi người sống hạnh phúc: “Mục đích của nhà nước là cuộc sống phúc lợi., bản thân nhà nước là sự giao thiệp của các gia tộc và dân cư nhằm đạt được sự tồn tại một cách hoàn thiện và tự lập” [147, tr. Cho đến cuối thế kỷ XVIII, thuật ngữ “VHCT” mới xuất hiện bởi nhà triết học cổ điển Đức I.Herder (1744 - 1803) khi ông nghiên cứu mối quan hệ tương tác giữa văn hóa và chính trị. Trong cuốn sách Các phương pháp triết học lịch sử nhân loại (năm 1784), lần đầu tiên ông đưa ra khái niệm “VHCT”, “sự chín muồi của VHCT” hay “những đại biểu của VHCT” [147, tr.Tocqueville (1805-1859), là học giả người Pháp nhưng đã viết một số khảo luận về hệ thống chính trị của Hoa Kỳ. Nền dân chủ Mỹ là một trong những tác phẩm nổi tiếng của ông.

Trong tác phẩm này, ông đã đưa các giá trị văn hóa lên vị trí hàng đầu trong việc phân tích về nền dân chủ ở Mỹ. Tocqueville khẳng định: “Nếu không có những quan điểm và thói quen thích hợp về vai trò của dân chúng thì đến cả những thể chế dân chủ sáng giá nhất cũng khó có thể tránh khỏi sự lung lay từ cơ sở” [147, tr. Nhà chính trị học nổi tiếng khác của Mỹ là L.Pye, năm 1961, khi biên soạn Bách khoa toàn thư khoa học xã hội quốc tế, đã đưa ra định nghĩa rõ hơn về VHCT: Văn hóa chính trị là một hệ thống thái độ, niềm tin và tình cảm; nó đem lại ý nghĩa và trật tự cho quá trình chính trị; nó đưa ra tiền đề cơ bản và quy tắc chế ước hành vi của hệ thống chính trị; nó bao gồm lý tưởng chính trị và quy phạm vận hành của một chính thể. Bởi vậy, VHCT là biểu hiện hình thức tập hợp tâm lý chính trị và góc độ chủ quan; một loại VHCT vừa là lịch sử tập thể của một 11 hệ thống chính trị, lại vừa là sản phẩm của lịch sử đời sống của các cá thể trong hệ thống đó; do đó, nó bắt rễ sâu xa trong lịch sử các sự kiện chung và lịch sử cá nhân [68, tr.

Nói cách khác, VHCT thuộc phương diện chủ quan trong hệ thống chính trị, nó chế ước chế độ chính trị và xác định hành vi chính trị của con người. Mặc dù vấn đề VHCT xuất hiện sớm như vậy, nhưng môn Nghiên cứu VHCT lại thực sự ra đời cùng với ngành khoa học chính trị hiện đại. Trong đó, nổi lên hai xu hướng nghiên cứu chính: Thứ nhất, coi VHCT chỉ là chiều cạnh chủ quan của hệ thống chính trị và quá trình chính trị. Công trình The Civic Culture, Political Attitudes and Democracy in Five Nations (“Văn hóa công dân - Những thái độ chính trị và nền dân chủ ở năm quốc gia”) của hai nhà khoa học Mỹ G.Verba, được coi là chuyên khảo đầu tiên khai phá và đặt nền móng cho môn Nghiên cứu VHCT ở phương Tây.

Hiện nay, nhiều công trình nghiên cứu về VHCT thường giới thiệu một định nghĩa được thừa nhận là “kinh điển” của G. Học giả này đã tiến hành khái quát các công trình nghiên cứu diện xã hội - văn hóa của các quá trình chính trị để đưa ra khái niệm VHCT: “VHCT của một dân tộc là cách chia sẻ riêng của các thành viên của dân tộc ấy những dạng thức của sự định hướng quan tâm tới các khách thể chính trị” [147, tr.Almond (cùng với S.Verba) là những người đầu tiên đưa ra quan điểm: VHCT chỉ là chiều cạnh chủ quan của hệ thống chính trị và quá trình chính trị. Almond cho rằng VHCT “gồm các yếu tố về nhận thức, tình cảm và giá trị. Nó hàm chứa nhận thức và ý kiến, quan niệm giá trị và tình cảm đối với chính trị” [68, tr.

Verba khẳng định: VHCT không phải là chế độ và cơ cấu chính trị, cũng không phải là mô hình hành vi chính trị: “nó không nói về các sự việc phát sinh trong lĩnh vực chính trị mà là nói về những suy nghĩ và niềm tin của người ta đối với các sự việc đó” [68, tr. Hai ông cũng đưa ra ba loại hình cơ bản của VHCT: văn hóa chính trị bộ lạc, văn hóa chính trị thần thuộc và văn hóa chính trị tham dự (hay văn hóa công dân). 12 Một số trường phái khoa học chính trị và các nhà nghiên cứu ở phương Tây sau này đã dựa trên cơ sở lý thuyết khoa học về VHCT của G. Tiêu biểu có thể kể đến: - Định nghĩa của nhóm nghiên cứu thuộc Trường Đại học Tổng hợp Berkeley (California) trong cuốn Đề cương bài giảng VHCT (năm 2006): “VHCT được tạo thành bởi những tri nhận, những giá trị và những bộc lộ cảm tình mà dân chúng của một cộng đồng/ tập thể nào đó mang lại cho một quá trình mà tại đó những giá trị chân xác sẽ được định vị” [147, tr.

Theo trường phái này, cả ba bộ phận hợp thành của VHCT trên đây chỉ được xem xét, phân tích khi đặt trong mối quan hệ với hệ thống chính trị và đặc biệt là trong quá trình chính trị, nơi mà những bộ phận này được “định vị”. Điều này có nghĩa là tương tự như trong cách tiếp cận và định nghĩa khái niệm của G.Verba, các chiều cạnh chủ quan của hệ thống chính trị và quá trình chính trị được xem như hệ quy chiếu gốc của môn nghiên cứu về VHCT. - Định nghĩa được công bố trong cuốn Từ điển chính trị xuất bản năm 2007 của trường phái học thuật Heidelberg (Đức): VHCT là khái niệm “dùng để chỉ chiều cạnh chủ quan của những cơ sở xã hội của các hệ thống chính trị. VHCT liên quan tới những bộ phận khác nhau của ý thức chính trị, những “phong thái”, những lối nghĩ và ứng xử “điển hình” của những nhóm xã hội hoặc của toàn xã hội.

VHCT bao gồm tất cả những đặc tính chính trị cá nhân của từng cá thể, tiềm ẩn trong những thái độ và các giá trị, bắt rễ trong những động cơ bẩm sinh của hành vi chính trị, và có trong những hình thức bộc lộ có tính chất biểu tượng và những ứng xử chính trị cụ thể” [147, tr. Đây cũng có thể coi là một quan điểm gợi mở những khía cạnh có tính phương pháp luận trong nghiên cứu về VHCT. Thứ hai, coi VHCT là một bộ phận trong chỉnh thể văn hóa chung của xã hội. Không phải tất cả các nhà khoa học chính trị hiện đại ở phương Tây đều dựa trên cơ sở lý thuyết khoa học về VHCT của G.

Xu hướng tiếp cận VHCT khác đáng chú ý ở phương Tây là coi VHCT là một bộ phận trong chỉnh thể văn hóa chung của xã hội. Nhà sử học và chính trị học Hoa 13 Kỳ P.Taquar đã nhiều năm có dự định giải quyết vấn đề về cách tiếp cận và các khái niệm, liên quan tới các phạm vi của khái niệm VHCT. Ông cho rằng: có thể nói về VHCT như một bộ phận tự trị (tách riêng) trong chỉnh thể văn hóa chung của xã hội. Lý giải vấn đề trên đây, quan điểm của ông có hai mặt tương liên đáng lưu ý là: Thứ nhất, luận chứng về ưu thế của cách tiếp cận văn hóa học đối với VHCT (khác với cách phân tích hệ thống hoặc phân tích tâm lý hẹp, chủ yếu dùng trong khoa chính trị học).

Thứ hai, trong khi phân tích phê phán khái niệm VHCT của Almond, học giả này cũng đã xây dựng nên hàng loạt vấn đề mang tính chất phương pháp luận, chủ yếu là để xác lập hệ hình khái niệm cho VHCT.Almond và những người kế tục ông chỉ tập trung chú ý vào một phương diện (dù đó là quan trọng nhất) của VHCT - đó chính là phương diện chủ quan (nhiều khi mang tính chất tâm lý học), nhận định đặc trưng của VHCT như “một tổ hợp những ý đồ và mục tiêu” của các nhân vật chính trị. Các trường phái chính trị học Nga với các tên tuổi như E.Piroparov… cũng đưa ra nhiều quan niệm khác nhau.Dodin: Văn hóa chính trị là quá trình xã hội hóa chính trị, suy cho cùng là quá trình phổ cập những giá trị và quy tắc chính trị nhất định” và “quá trình xã hội hóa trong chừng mực nào đó đưa đến sự ra đời các thiết chế xã hội, các giá trị và những chuẩn mực hành vi phù hợp với tiến trình phát triển [147, tr. Với quan điểm này, E.Dodin đã không đồng tình với các tác giả phương Tây khi quy VHCT về các khuôn mẫu xác định nào đó. Bởi điều đó thường mang tính chủ quan của nhà nghiên cứu và sẽ rất dễ nhầm lẫn với các hiện tượng bề mặt.

Thông qua lăng kính của những yếu tố cấu trúc cơ bản, G.Grat cho rằng VHCT được cấu trúc bởi 3 thành tố: “Cấu trúc của VHCT gồm: Văn hóa về ý thức chính trị, văn hóa hành vi chính trị và văn hóa vận hành các hành vi chính trị của Nhà nước” [191, tr. 14 Còn nhà chính trị học Liên Xô cũ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dùng VHCT mới để đả phá những thói quen do xã hội cũ để lại và xây dựng một nhà nước kiểu mới. Họ phê phán các học giả Mỹ quá nhấn mạnh định nghĩa VHCT là một thứ động cơ tâm lý, là thái độ chủ quan mà coi nhẹ vấn đề giai cấp và lợi ích giai cấp, bỏ qua việc đời sống chính trị luôn phụ thuộc vào lợi ích giai cấp và những mối quan hệ kinh tế nhất định. Theo họ, VHCT là thành phần quan trọng của văn hóa tinh thần, nó thuộc về lĩnh vực thượng tầng kiến trúc, có tính giai cấp và tính xã hội rõ ràng; nó phản ánh lợi ích, nguyện vọng và yêu cầu của một giai cấp nhất định.