Tổng quan về luận án
Bối cảnh chuyển giao văn hóa - xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX đánh dấu bước ngoặt hiện đại hóa mang tính tái cấu trúc toàn diện diện mạo văn học dân tộc. Tuy nhiên, trong suốt nhiều thập niên của thế kỉ XX, giới nghiên cứu văn học sử chủ yếu tập trung vào các thể loại chính thống như tiểu thuyết, thơ mới, kịch trường, vô tình đẩy các thể loại cận văn chương và phi hư cấu như bút kí, tùy bút, tản văn và đặc biệt là du kí ra vùng ngoại biên học thuật. Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Đặc điểm du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX" của nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Lễ (Chuyên ngành: Văn học Việt Nam, Mã số: 62 22 01 21, Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thái Học) là công trình tiên phong xác lập hệ thống thi pháp học thể loại cho du kí Việt Nam.
Khoảng trống nghiên cứu (research gap) then chốt được luận án chỉ ra là sự thiếu vắng một khung lý thuyết thể loại chuẩn xác và sự đánh giá phiến diện khi quy giản du kí về "tiểu loại của kí" hoặc chỉ nhìn nhận đơn thuần ở cấp độ "thể tài" (Nguyễn Hữu Sơn, 2005; Phan Cự Đệ, 2004). Các câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu trung tâm được luận án giải quyết bao gồm:
- Câu hỏi 1 (RQ1): Bản chất loại hình và đặc trưng thi pháp học của du kí với tư cách một thể loại văn xuôi tự sự độc lập là gì? (Giả thuyết H1: Du kí sở hữu cấu trúc thể loại tự thân hoàn chỉnh, không phải là tiểu loại phụ thuộc vào thể kí hay biến thể lỏng lẻo của báo chí).
- Câu hỏi 2 (RQ2): Sự vận động của du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX diễn ra theo quy luật nội tại và tương tác văn hóa - lịch sử nào? (Giả thuyết H2: Du kí giai đoạn này là mũi nhọn tiên phong của văn xuôi Quốc ngữ, phản ánh quá trình hiện đại hóa tư duy nghệ thuật từ cảm quan không gian trung đại sang ý thức cá nhân hiện đại).
- Câu hỏi 3 (RQ3): Những đặc trưng cốt lõi về cấu trúc trần thuật, hình tượng không gian - thời gian, ngôn từ và các phong cách tác giả tiêu biểu là gì? (Giả thuyết H3: Du kí kết hợp hữu cơ giữa tri thức khảo cứu duy lý với cảm hứng thẩm mĩ trải nghiệm, tạo nên tính đa dạng phong cách từ cổ điển, hiện đại đến huyền thoại hóa).
Khung lý thuyết (theoretical framework) của công trình được kiến tạo dựa trên Thi pháp học cấu trúc (Structural Poetics), Lý thuyết loại hình văn học (Literary Typology) kết hợp với các lý thuyết hiện đại về văn học du lịch (Travel Writing Theory) của Carl Thompson, Tim Youngs, Mikhail Bakhtin và Yuri Lotman. Phạm vi khảo sát của luận án bao quát 100% diện mạo tư liệu trên các cơ quan báo chí danh tiếng thời kỳ 1900–1945 (Nam Phong tạp chí, Nam Kỳ tuần báo, An Nam tạp chí, Phụ nữ Tân văn, Tri Tân, Thanh Nghị, Tao Đàn, Phong Hóa) và các ấn phẩm đơn hành, mở rộng quy mô vượt xa tuyển tập 62 tác phẩm Nam Phong của Nguyễn Hữu Sơn trước đó, tạo nên bước đột phá mang tính hệ thống hóa cho lịch sử văn học Việt Nam.
Literature Review và Positioning
Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước cho thấy du kí từng là tâm điểm của nhiều cuộc tranh luận học thuật về ranh giới giữa văn học và phi văn học, giữa hư cấu (fiction) và phi hư cấu (non-fiction).
Trên diễn đàn học thuật quốc tế, Hiệp hội Du kí Quốc tế (ISTW) từ thập niên 90 của thế kỉ XX đã chứng kiến sự đối lập sâu sắc giữa hai trường phái:
- Trường phái phi hư cấu nghiêm ngặt: V. Guminski (1977) và Claire Lindsay (2010) khẳng định du kí là thể loại dựa trên thông tin xác thực của nhân chứng về một chuyến đi có thật ngoài đời thực, nơi tác giả, người kể chuyện và nhân vật chính là một thể thống nhất.
- Trường phái mở rộng biên độ hư cấu: V. Shachkova (2009) và V. Mikhailov (1999) lại xem du kí là "thể loại biện chứng", một hình thức trung gian nằm giữa tài liệu khoa học và tiểu thuyết tưởng tượng, nơi người kể chuyện sáng tạo đóng vai trò hạt nhân tổ chức thế giới nghệ thuật. Tim Youngs (2013) tại Đại học Cambridge gọi đây là "thể loại pha trộn" (hybrid genre) nằm giữa quan sát khoa học và hư cấu văn chương.
Tại Việt Nam, trước công trình này, các học giả như Tầm Dương (1967), Nam Mộc (1967), Hà Minh Đức (1995), Mã Giang Lân (2000) đều xếp du kí vào tiểu loại của thể kí. Đến năm 2005, Nguyễn Hữu Sơn định danh là "thể tài du kí", nhấn mạnh vào đề tài và nội dung hơn là hình thức thể loại. Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại từng nhận định khắt khe về Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876) của Trương Vĩnh Ký: "Tập du kí này viết không có văn chương gì cả, nhưng tỏ ra ông là một người có con mắt quan sát rất sành... viết Quốc ngữ mà trơn tuồn tuột như lời nói, ai cũng cho là dễ dàng, đã được kể là 'văn' đâu" [48, tr. 12]. Ngay cả Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí số 96 cũng từng phân định mang tính quy phạm: "Đi sang Tây, sang Tàu, đi Phú Xuân, đi Đồng Nai, gọi là cuộc 'du lịch', trở về viết bài 'du ký', còn do khả ; chớ đi tỉnh nọ sang tỉnh kia mà nói 'du lịch' với 'du ký' thì tưởng cũng khí quá vậy".
TIẾP CẬN TRUYỀN THỐNG (Tiểu loại kí / Thể tài)
[Kí / Văn học chung] ──> [Ghi chép sự thực] ──> [Thiên về thông tin/đề tài]
│
▼ (Bước chuyển mô thức)
ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN NGUYỄN HỮU LỄ (2015)
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ DU KÍ LÀ MỘT THỂ LOẠI TỰ SỰ ĐỘC LẬP VỚI THI PHÁP ĐẶC THÙ: │
│ 1. Điểm nhìn ngoại quan & Cái tôi trải nghiệm │
│ 2. Cấu trúc khúc đoạn & Cốt truyện hành trình │
│ 3. Không gian ý niệm & Thời gian tiệm tiến / đồng hiện │
│ 4. Đa tầng diễn ngôn: Triết luận - Khảo cứu - Thẩm mĩ │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
Luận án của Nguyễn Hữu Lễ định vị lại toàn bộ lịch sử vấn đề bằng việc vượt qua cả hai xu hướng quy giản: không hạ thấp du kí thành bản ghi chép nhật trình phi nghệ thuật, cũng không đồng nhất du kí với tiểu thuyết phiêu lưu viễn tưởng. Khi so sánh đối chiếu với nghiên cứu của V. Shachkova (2009) về du kí Mark Twain thập niên 60-70 thế kỉ XIX và công trình của V. Mikhailov (1999) về văn học du lịch Nga thế kỉ XVIII-XIX, luận án đã làm rõ tính đặc thù của du kí Việt Nam: vừa là công cụ định hình ngữ pháp văn xuôi Quốc ngữ, vừa là phương thức biểu đạt ý thức tự tôn dân tộc và tâm thức hiện đại hóa trước làn sóng tiếp biến văn hóa Đông - Tây.
Đóng góp lý thuyết và khung phân tích
Đóng góp cho lý thuyết
Luận án đã mở rộng và tái định hình các nguyên lý lý luận thể loại văn học, đặc biệt là lý thuyết tiến hóa thể loại của Yuri Lotman và Boris Tomachevski. Theo Tomachevski (1925), tiến trình văn học luôn diễn ra quy luật thay thế các thể loại tao nhã bằng các thể loại ngoại biên: "Từ các sân sau, dưới đáy của văn học, hiện tượng mới ngoi lên và tiến vào trung tâm". Luận án chứng minh du kí chính là "hiện tượng ngoại biên" đã thâm nhập mạnh mẽ vào trung tâm của nền văn xuôi tiếng Việt nửa đầu thế kỉ XX.
Luận án xác lập luận điểm đột phá: "Du kí là một thể loại văn xuôi thuộc loại hình tự sự mang đầy đủ đặc điểm của một thể loại và có khả năng tiếp nhận phương thức phản ánh hiện thực của một số thể loại và loại hình nghệ thuật gần với nó, đồng thời ảnh hưởng trở lại với những thể loại khác" [tr. 4].
Hệ thống đề xuất lý thuyết (Theoretical propositions) gồm 4 luận đề then chốt:
- Mệnh đề 1 (P1): Du kí là thể loại tự sự lấy "hành trình thực tại" làm khung cấu trúc bất biến, nhưng lấy "sự biến đổi nhận thức của chủ thể" làm mục tiêu thẩm mĩ tối hậu.
- Mệnh đề 2 (P2): Chủ thể trần thuật trong du kí không phải là cái tôi hư cấu tiểu thuyết mà là "cái tôi trải nghiệm" (experiential self) – nhân vật tự thân xuất hiện công khai với danh tính xã hội xác thực.
- Mệnh đề 3 (P3): Điểm nhìn trần thuật trong du kí mang tính ngoại quan (phi hướng nội), hướng ra thế giới nhằm tái cấu trúc hiện thực khách quan thông qua bộ lọc tư tưởng của tác giả.
- Mệnh đề 4 (P4): Thời - không gian nghệ thuật du kí là sự tích hợp giữa không gian vật lý tuyến tính với không gian ý niệm văn hóa.
KHUNG PHÂN TÍCH THI PHÁP THỂ LOẠI DU KÍ (NGUYỄN HỮU LỄ, 2015)
┌────────────────────────────────────────────────────────┐
│ CỐT TRUYỆN VÀ KẾT CẤU │
│ • Cốt truyện hành trình • Cốt truyện sự tích │
│ • Kết cấu khúc đoạn • Kết cấu trực quan / nhật trình│
└──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
│
┌──────────────────────────┴─────────────────────────────┐
│ ĐIỂM NHÌN VÀ CHỦ THỂ TRẦN THUẬT │
│ • Điểm nhìn ngoại quan • Điểm nhìn dịch chuyển │
│ • Cái tôi trải nghiệm • Nhân vật phát ngôn tự thân │
└──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
│
┌──────────────────────────┴─────────────────────────────┐
│ KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT │
│ • Không gian vật lý • Không gian ý niệm/văn hóa │
│ • Thời gian tiệm tiến • Thời gian đồng hiện │
└──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
│
┌──────────────────────────┴─────────────────────────────┐
│ HỆ THỐNG NGÔN TỪ │
│ • Ngôn từ tự thuật • Diễn ngôn khảo cứu │
│ • Diễn ngôn thẩm mĩ • Tính đa ngữ thời đại │
└────────────────────────────────────────────────────────┘
Khung phân tích độc đáo
Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 4 lý thuyết nền tảng:
- Thi pháp học cấu trúc (Structural Poetics - M. Bakhtin): Phân tích tính đa ngữ (heteroglossia), các dạng thức kết cấu và vai trò của người trần thuật.
- Không gian học triết học (Spatial Philosophy - Immanuel Kant): Phân biệt giữa không gian vật lý (đo bằng chiều dài, địa danh, phương tiện) và không gian ý niệm (a priori concept – ý niệm tiên nghiệm về cội nguồn, bản sắc, sự tự do).
- Lý thuyết du kí hậu thuộc địa (Postcolonial Travel Theory - Carl Thompson & Peter Hulme): Giải mã sự tương tác quyền lực, diễn ngôn tri thức và bản sắc cá nhân (Personal Identity) của kẻ lữ hành thuộc địa.
- Mĩ học tiếp nhận (Reception Aesthetics): Khảo sát quá trình chuyển hóa văn bản từ ghi chép lịch sử/công vụ sang tác phẩm văn học qua các thế hệ độc giả.
Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích này áp dụng nghiêm ngặt cho các văn bản văn xuôi lấy lộ trình thực tế làm hạt nhân tổ chức cốt truyện; loại trừ tiểu thuyết viễn tưởng thuần túy hoặc tản văn suy tưởng không gắn với sự dịch chuyển địa lý cụ thể.
Phương pháp nghiên cứu tiên tiến
Thiết kế nghiên cứu
Luận án theo đuổi lập trường bản thể luận và nhận thức luận Diễn giải học cấu trúc (Structural Hermeneutics / Interpretivism) kết hợp với quan điểm duy vật lịch sử cụ thể:
- Thiết kế đa tầng (Multi-level design): Khảo sát từ cấp độ vĩ mô (tiến trình lịch sử thể loại từ thế kỉ X đến thế kỉ XXI), cấp độ trung mô (loại hình, đề tài, cảm hứng, thi pháp kết cấu) đến cấp độ vi mô (phong cách tác giả tiêu biểu và cấu trúc ngôn từ từng tác phẩm).
- Quy mô mẫu khảo sát: Khảo cứu toàn diện 100% các tác phẩm du kí đăng tải trên các tuần báo, tạp chí lớn nhất Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX (Nam Phong, Tri Tân, Thanh Nghị, Phụ nữ Tân văn, Phong Hóa...) cùng hàng chục tập du kí xuất bản độc lập; đối chiếu với văn bản du kí trung đại từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX.
Quy trình nghiên cứu rigorous
Quy trình xử lý dữ liệu tuân thủ các bước nghiêm ngặt:
- Sưu tầm và Giám định văn bản học (Textual Bibliography): Tìm kiếm, phục chế, số hóa các bản in báo chí chữ Quốc ngữ và văn bản Hán Nôm từ các thư viện quốc gia và tư liệu lưu trữ.
- Đối chiếu lịch đại và đồng đại (Diachronic & Synchronic comparative analysis):
- Lịch đại: Đối chiếu sự chuyển biến hình thức từ thơ, phú, kí Hán văn (Lý Văn Phức, Phan Huy Chú, Phạm Phú Thứ) sang văn xuôi Quốc ngữ (Nguyễn Bá Trác, Phạm Quỳnh, Mãn Khánh Dương Kỵ).
- Đồng đại: So sánh du kí với các thể loại song hành đương thời như phóng sự của Vũ Trọng Phụng, tùy bút của Nguyễn Tuân, tiểu thuyết của Tự Lực Văn Đoàn.
- Tam giác giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp Thi pháp học (khảo sát hình thức nghệ thuật), Phong cách học (phân tích vi mô ngôn từ) và Văn hóa học (giải mã bối cảnh lịch sử - xã hội).
QUY TRÌNH PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VĂN BẢN VÀ THỂ LOẠI
[Thu thập kho văn bản báo chí 1900-1945]
│
▼
[Phân loại theo 3 khuynh hướng loại hình: Hán học - Hiện đại - Huyền thoại]
│
▼
[Mã hóa cấu trúc trần thuật (138 khúc đoạn nhật trình, kết cấu khung, lồng ghép)]
│
▼
[Phân tích diễn ngôn & Phong cách học tác giả (Phạm Quỳnh, Nguyễn Đôn Phục, Dương Kỵ)]
│
▼
[Tổng hợp lý thuyết: Xác lập thể loại Du kí độc lập trong Văn học sử]
Data và phân tích
| Tham số nghiên cứu | Chi tiết định lượng và định tính trong luận án |
|---|---|
| Tổng số chương | 5 chương nội dung chính, 186 trang toàn văn và danh mục tài liệu |
| Kho ngữ liệu báo chí | Nam Phong (62 bài tuyển tập và các số lẻ), Tri Tân, Thanh Nghị, Phụ Nữ Tân Văn, An Nam tạp chí, Phong Hóa |
| Đơn vị phân tích cấu trúc | Khảo sát chi tiết 138 khúc đoạn nhật trình trong Pháp du hành trình nhật kí (1922) của Phạm Quỳnh |
| Phân kỳ lịch sử | 5 giai đoạn: Thế kỉ X–XVII; Thế kỉ XVIII–XIX; Nửa đầu thế kỉ XX; Nửa sau thế kỉ XX đến 1980; Thập niên 1990 đến nay |
| Nhóm tác giả điển hình | 3 phong cách đại diện: Nguyễn Đôn Phục (Truyền thống), Phạm Quỳnh (Hiện đại), Mãn Khánh Dương Kỵ (Huyền thoại hóa) |
Luận án kiểm chứng độ tin cậy bằng cách đối chiếu trực tiếp giữa các văn bản nguyên bản trên báo chí đương thời với các bản dịch Quốc ngữ sau này (như bản dịch Thượng kinh kí sự năm 1923 của Nguyễn Trọng Thuật), loại bỏ triệt để các ngộ nhận văn bản học kéo dài nhiều thập kỉ.
Phát hiện đột phá và implications
Những phát hiện then chốt
- Giải cấu trúc ngộ nhận về bản chất "phi văn học" của chữ Quốc ngữ thời kỳ đầu: Luận án chứng minh du kí chính là mảnh đất thực nghiệm xuất sắc đầu tiên của văn xuôi Quốc ngữ. Trái với quan niệm của Vũ Ngọc Phan rằng văn xuôi Quốc ngữ thời Trương Vĩnh Ký "trơn tuồn tuột không phải là văn", du kí đã đặt nền móng kiến tạo câu văn xuôi nghị luận, miêu tả và biểu cảm chuẩn mực trước cả khi tiểu thuyết hiện đại ra đời.
- Khám phá đặc trưng "Kết cấu khúc đoạn" (Segmental structure): Trong tác phẩm tiêu biểu Pháp du hành trình nhật kí (1922) của Phạm Quỳnh với 138 khúc đoạn, luận án chỉ ra cấu trúc du kí vận hành theo dòng thời gian tiệm tiến, trong đó mỗi ngày là một lát cắt chứa đựng đầy đủ từ chi tiết sinh hoạt, tư liệu thống kê đến những rung cảm triết luận sâu sắc.
- Xác lập mô hình "Cái tôi trải nghiệm" và "Nhân vật tự thân": Khác với nhân vật hư cấu tiểu thuyết hay cái tôi trữ tình thuần túy trong tùy bút, nhân vật trung tâm của du kí là kiểu nhân vật phát ngôn tự thân, nơi hành trình địa lý bên ngoài chuyển hóa thành hành trình tự ý thức và biến đổi bản sắc nội tâm.
- Phát hiện 3 phong cách du kí trụ cột nửa đầu thế kỉ XX:
- Nguyễn Đôn Phục: Phong cách truyền thống, vận dụng bút pháp hoài cổ, triết lý về "sự đi" gắn với lịch sử và ngôn từ biền ngẫu trang trọng (Lời cảm cựu về mấy ngày chơi Bắc Ninh, 1925).
- Phạm Quỳnh: Phong cách hiện đại, giàu chất triệt luận, tư duy duy lý phương Tây, kết hợp khảo cứu văn hóa với ngôn ngữ báo chí khúc chiết (Ba tháng ở Paris, 1922).
- Mãn Khánh Dương Kỵ: Phong cách huyền thoại hóa, phục dựng không gian hoài niệm lịch sử Chămpa đầy chất thơ và tạo hình huyền bí (Indrapura).
- Đặc trưng ngôn từ lưỡng hợp (Khoa học - Thẩm mĩ): Du kí nửa đầu thế kỉ XX mang tính chất "đa ngữ thời đại" đặc thù, tích hợp tự nhiên hệ thống từ Hán Việt cổ kính, từ ngữ địa phương mộc mạc và hệ thống thuật ngữ khoa học phương Tây du nhập.
Implications đa chiều
- Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình lý thuyết thể loại du kí hoàn chỉnh cho ngành Lý luận văn học Việt Nam, lấp đầy khoảng trống học thuật tồn tại suốt 50 năm qua.
- Về mặt phương pháp luận: Mở ra hướng tiếp cận liên ngành (Thi pháp học - Địa lý nhân văn - Nghiên cứu văn hóa) có thể áp dụng cho các thể loại cận văn chương khác như hồi kí, nhật kí, phóng sự.
- Về mặt thực tiễn và biên soạn giáo trình: Kết quả nghiên cứu là tài liệu chuẩn mực phục vụ giảng dạy lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn 1900–1945 tại các trường đại học, đồng thời cung cấp nguồn tư liệu lịch sử - văn hóa quý giá cho ngành Du lịch học và Văn hóa học.
Limitations và Future Research
- Giới hạn nguồn tư liệu lưu trữ: Mặc dù đã khảo sát một khối lượng tư liệu đồ sộ trên báo chí nửa đầu thế kỉ XX, nhưng do điều kiện chiến tranh và thất lạc tài liệu, một số tác phẩm xuất bản tại Nam Kỳ hoặc các tờ báo tồn tại ngắn ngày chưa được thu thập 100% trọn vẹn.
- Tập trung chủ yếu vào du kí của giới trí thức tinh hoa: Luận án tập trung sâu vào các tác giả nổi tiếng (Phạm Quỳnh, Nguyễn Đôn Phục, Mãn Khánh Dương Kỵ, Huỳnh Thị Bảo Hòa...), chưa khảo sát sâu mảng du kí của tầng lớp bình dân hoặc các bài ký sự ngắn của du khách phổ thông.
- Chưa mở rộng tối đa sang lý thuyết Cổ động không gian (Spatiality / Geocriticism): Luận án chủ yếu sử dụng thi pháp học cấu trúc; các hướng tiếp cận địa - thi pháp học (Geopoetics) hay Bản đồ học văn học (Literary Cartography) hiện đại mới chỉ dừng lại ở mức gợi mở.
Chương trình nghiên cứu tương lai (4 hướng phát triển):
- Hướng 1: Ứng dụng Địa văn hóa học (Geocriticism) và công nghệ số (GIS Mapping) để tái hiện mạng lưới không gian hành trình của các tác giả du kí nửa đầu thế kỉ XX.
- Hướng 2: Nghiên cứu chuyên sâu về diễn ngôn giới (Gender discourse) trong du kí của các nữ tác giả thời kỳ đầu như Huỳnh Thị Bảo Hòa, Đạm Phương nữ sử, Phạm Vân Anh.
- Hướng 3: Khảo sát so sánh du kí Việt Nam với du kí khu vực Đông Á (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc) trong cùng thời kỳ hiện đại hóa đầu thế kỉ XX.
- Hướng 4: Nghiên cứu tiếp biến thể loại du kí trong kỷ nguyên truyền thông số (Travel vlogging, Digital travel writing).
Tác động và ảnh hưởng
- Tác động học thuật: Công trình là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống đầu tiên về thi pháp thể loại du kí tại Việt Nam. Luận án trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho các luận văn, luận án nghiên cứu về tiến trình hiện đại hóa văn học Quốc ngữ và thể loại kí.
- Ảnh hưởng ngành Văn hóa - Du lịch: Cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử và cảm thức không gian về hàng trăm danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử (Hương Sơn, Bà Nà, Sài Gòn, Huế, Hà Tiên...) phục vụ công tác bảo tồn di sản và phát triển du lịch văn hóa.
- Ý nghĩa xã hội: Tái định giá các giá trị văn hóa, tư tưởng yêu nước, ý thức tự hào dân tộc ẩn chứa trong các trang viết du kí bị lãng quên trong suốt thời gian dài.
Đối tượng hưởng lợi
- Nghiên cứu sinh / Học viên cao học: Nhận diện được khung phương pháp luận thi pháp học thể loại chuẩn xác, làm hình mẫu cho việc khai thác các thể loại văn học phi hư cấu.
- Giảng viên và Nhà nghiên cứu văn học sử: Bổ sung một chương quan trọng vào giáo trình Văn học Việt Nam giai đoạn 1900–1945, xác lập lại vị thế xứng đáng của du kí.
- Nhà nghiên cứu Văn hóa và Lịch sử: Khai thác kho tư liệu nhân chứng sống động về phong tục tập quán, diện mạo đô thị và đời sống xã hội Việt Nam thời kỳ thuộc địa.
- Chuyên gia phát triển Di sản và Du lịch: Vận dụng các mô tả không gian văn hóa trong du kí để xây dựng các tuyến điểm du lịch trải nghiệm giàu chiều sâu nhân văn.
Câu hỏi chuyên sâu
1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Đóng góp độc đáo nhất là việc nâng cấp du kí từ một "thể tài" hoặc "tiểu loại kí phụ thuộc" thành một "thể loại văn xuôi tự sự độc lập" sở hữu hệ thống thi pháp hoàn chỉnh. Luận án đã mở rộng lý thuyết tiến hóa thể loại của Boris Tomachevski và lý thuyết thể loại tiểu thuyết của Mikhail Bakhtin, chứng minh rằng du kí là thể loại tiên phong thực nghiệm cấu trúc trần thuật hiện đại và ngôn ngữ văn xuôi Quốc ngữ trước khi các thể loại hư cấu chiếm lĩnh trung tâm văn đàn.
2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với các nghiên cứu thuần túy xã hội học hoặc liệt kê thể tài của Nguyễn Hữu Sơn (2005) hay tiếp cận cơ học của Tầm Dương (1967), luận án đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa Thi pháp học cấu trúc, Diễn giải học văn bản và Triết học không gian Kantian. Luận án không dừng lại ở việc hỏi "Tác giả đi đâu, viết gì?" mà đi sâu giải phẫu "Văn bản được cấu trúc như thế nào thông qua điểm nhìn ngoại quan, kết cấu khúc đoạn và cái tôi trải nghiệm".
3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?
Đó là sự hiện diện của yếu tố hư cấu và huyền thoại hóa trong thể loại vốn được coi là phi hư cấu nghiêm ngặt. Qua trường hợp Mãn Khánh Dương Kỵ với tác phẩm Indrapura, luận án phát hiện ra rằng nhà văn du kí không chỉ ghi chép hiện thực thị giác mà còn sử dụng phương thức "thời gian đồng hiện" để đánh thức các tầng không gian văn hóa cổ xưa, biến chuyến đi thực tế thành cuộc đối thoại tâm linh huyền ảo.
4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?
Có. Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua 4 bước nhất quán: (1) Giám định văn bản báo chí gốc -> (2) Phân lập các yếu tố hình thức (kết cấu, cốt truyện, điểm nhìn, không - thời gian) -> (3) Định vị loại hình phong cách tác giả -> (4) Tổng hợp quy luật biến đổi thể loại trong tiến trình lịch sử. Khung phân tích này có thể tái lập hoàn toàn để nghiên cứu du kí ở các giai đoạn lịch sử khác (như du kí thời kỳ Đổi Mới sau 1986).
5. Tầm nhìn chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu hướng tới việc xây dựng "Bản đồ số du kí Việt Nam" (Digital Cartography of Vietnamese Travel Literature), liên kết liên ngành giữa Văn học - Địa lý nhân văn - Nhân học văn hóa, mở rộng biên độ so sánh với văn học lữ hành Đông Nam Á và toàn cầu trong bối cảnh hậu thuộc địa.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của Nguyễn Hữu Lễ là công trình khoa học mẫu mực, giải quyết triệt để những bế tắc lý luận về thể loại du kí trong văn học Việt Nam. Sáu đóng góp cụ thể đúc kết từ công trình bao gồm:
- Xác lập định nghĩa khoa học và khung thi pháp thể loại hoàn chỉnh cho du kí với tư cách là thể loại tự sự độc lập.
- Khái quát quy luật vận động 5 giai đoạn của du kí trong tiến trình lịch sử văn học dân tộc từ thế kỉ X đến nay.
- Giải mã cấu trúc trần thuật đặc trưng của du kí: kết cấu khúc đoạn, điểm nhìn ngoại quan và hình tượng cái tôi trải nghiệm.
- Làm sáng tỏ tính chất nhị nguyên của không - thời gian nghệ thuật: sự tương tác giữa không gian vật lý tiệm tiến và không gian ý niệm đồng hiện.
- Định hình 3 phong cách tác giả trụ cột đại diện cho 3 xu hướng vận động thẩm mĩ nửa đầu thế kỉ XX: Nguyễn Đôn Phục (Truyền thống), Phạm Quỳnh (Hiện đại) và Mãn Khánh Dương Kỵ (Huyền thoại hóa).
- Khẳng định vai trò tiên phong mang tính lịch sử của du kí trong tiến trình hiện đại hóa ngôn ngữ văn xuôi Quốc ngữ và tư duy thẩm mĩ Việt Nam thời kỳ cận hiện đại.