Luận án về ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt

Phân tích toàn diện ẩn dụ màu sắc trong tiếng Việt, đề xuất mô hình mới, nâng cao hiệu quả ứng dụng trong chuyên ngành nâng cao chất lượng nghiên cứu

• Tác giả: Nguyễn Thị Liên
• Người hướng dẫn: TS. Trương Thị Nhàn
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Ẩn Dụ Ý Niệm Màu Sắc Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• BẢNG QUY ƯỚC CÁCH VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Tổng quan nghiên cứu về “màu sắc” trong ngôn ngữ
• 1.1.2. Trên thế giới
• 1.1.3. Tổng quan nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm màu sắc
• 1.1.4. Trên thế giới
• 1.2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Một số khái niệm liên quan đến ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2. Không gian tinh thần (mental space) và mô hình tri nhận (cognitive models)
• 1.2.3. Tính nghiệm thân (embodiment)
• 1.2.4. Lược đồ hình ảnh (image schema)
• 1.2.5. Lý thuyết ẩn dụ ý niệm
• 1.2.6. Khái niệm về ẩn dụ ý niệm
• 1.2.7. Cấu trúc của ẩn dụ ý niệm
• 1.2.8. Phân loại ẩn dụ ý niệm
• 1.2.9. Một số vấn đề lý luận liên quan đến “màu sắc” và ADYN màu sắc trong ngôn ngữ
• 1.2.9.1. Khái niệm “màu sắc” và phạm trù màu sắc trong ngôn ngữ
• 1.2.9.2. Khái niệm ẩn dụ ý niệm màu sắc
• 1.2.9.3. Những thuộc tính của màu sắc trong mô hình tri nhận nguồn
• 2. MÔ HÌNH CẤU TRÚC ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. SỰ CHỌN LỌC THUỘC TÍNH ĐIỂN DẠNG CỦA MÀU SẮC TRONG Ý NIỆM NGUỒN - ĐÍCH
• 2.1.1. Nhóm từ đơn tiết định danh màu
• 2.1.2. Nhóm từ đơn tiết chỉ hoạt động của con người với màu sắc
• 2.1.3. Nhóm từ đa tiết biểu đạt màu, dạng thể liên quan đến màu sắc
• 2.1.4. Quan hệ tương ứng về thuộc tính giữa mô hình tri nhận nguồn và mô hình tri nhận đích với ý niệm màu sắc
• 3. THIẾT LẬP SỰ ÁNH XẠ CỦA MÔ HÌNH TRI NHẬN ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm con người
• 3.2. Sự ánh xạ thuộc tính sắc độ của miền nguồn màu sắc sang miền đích đối tượng thuộc miền ý niệm con người
• 3.3. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng của miền nguồn màu sắc sang miền đích con người
• 3.4. Sự ánh xạ thuộc tính tính nhiệt của miền nguồn màu sắc sang miền đích đặc điểm, tính chất của miền đích con người
• 3.5. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng của màu sắc sang miền đích hoạt động xã hội của con người
• 3.6. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm màu sắc về đời sống xã hội và hiện tượng tự nhiên trong tiếng Việt
• 3.7. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng của miền nguồn màu sắc sang miền đích đối tượng thuộc miền ý niệm đời sống xã hội
• 3.8. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng, giá trị tri nhận của miền nguồn màu sắc sang miền đích tự nhiên
• 4. CHƯƠNG 4: ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI, HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN TRONG TIẾNG VIỆT
• 4.1. MÔ HÌNH TRI NHẬN CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI VÀ HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN TRONG TIẾNG VIỆT
• 4.1.1. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích đời sống xã hội
• 4.1.2. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về lĩnh vực Kinh tế
• 4.1.3. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về lĩnh vực Giáo dục
• 4.1.4. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về lĩnh vực Chính trị - xã hội
• 4.1.5. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về khái niệm trừu tượng thuộc đời sống tinh thần, xã hội
• 4.1.6. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích hiện tượng tự nhiên
• 4.1.7. Ẩn dụ ý niệm THỜI GIAN LÀ MÀU SẮC
• 4.1.8. Ẩn dụ ý niệm SỰ VẬT LÀ MÀU SẮC
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ẩn dụ màu sắc trong tiếng Việt

Nghiên cứu ẩn dụ màu sắc trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học tri nhận. Ẩn dụ màu sắc không chỉ phản ánh cách mà người Việt cảm nhận và diễn đạt thế giới xung quanh mà còn thể hiện những giá trị văn hóa sâu sắc. Màu sắc được sử dụng như một công cụ để biểu đạt các khái niệm trừu tượng, từ đó hình thành nên những biểu tượng màu sắc đặc trưng trong ngôn ngữ. Việc nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ mối liên hệ giữa màu sắc và các khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội, từ cảm xúc đến tư duy. Theo đó, nghiên cứu ngôn ngữ không chỉ dừng lại ở việc phân tích từ vựng mà còn mở rộng ra các khía cạnh văn hóa và tâm lý của người Việt.

1.1. Lý do chọn đề tài

Lý do chọn đề tài này xuất phát từ sự thiếu hụt các nghiên cứu hệ thống về ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về màu sắc trong ngôn ngữ, nhưng chưa có nghiên cứu nào đi sâu vào việc phân tích nghệ thuật ngôn từ và nghĩa bóng của màu sắc trong tiếng Việt. Việc tìm hiểu từ vựng màu sắc không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra những góc nhìn mới về văn hóa và tư duy của người Việt. Nghiên cứu này sẽ cung cấp những luận điểm khoa học thú vị về cách mà màu sắc được sử dụng trong ngôn ngữ hàng ngày và trong văn học.

II. Cơ sở lý thuyết của nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của nghiên cứu ẩn dụ màu sắc trong tiếng Việt dựa trên lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận. Theo lý thuyết này, màu sắc không chỉ là một thuộc tính vật lý mà còn là một phần của không gian tinh thần mà con người sử dụng để hiểu và diễn đạt thế giới. Mô hình tri nhận cho thấy rằng màu sắc có thể ánh xạ từ miền nguồn đến miền đích, giúp con người hình thành các khái niệm phức tạp. Việc phân tích cảm xúc và tâm lý thông qua màu sắc cho thấy sự phong phú trong cách mà người Việt sử dụng ngôn ngữ để diễn đạt những trải nghiệm và cảm xúc của mình.

2.1. Khái niệm về ẩn dụ ý niệm

Khái niệm về ẩn dụ ý niệm được hiểu là cách mà con người sử dụng các hình ảnh cụ thể để diễn đạt các khái niệm trừu tượng. Trong tiếng Việt, màu sắc thường được sử dụng để biểu đạt các trạng thái cảm xúc, tâm lý và các khía cạnh xã hội. Ví dụ, màu đỏ thường liên quan đến tình yêu và hạnh phúc, trong khi màu đen có thể biểu thị cho buồn bã và tuyệt vọng. Sự ánh xạ này không chỉ thể hiện trong ngôn ngữ mà còn trong văn hóa và nghệ thuật, cho thấy sự kết nối sâu sắc giữa màu sắc và các giá trị văn hóa của người Việt.

III. Phân tích mô hình cấu trúc ẩn dụ màu sắc

Mô hình cấu trúc ẩn dụ màu sắc trong tiếng Việt được xây dựng dựa trên các thuộc tính điển hình của màu sắc và cách mà chúng ánh xạ đến các miền đích khác nhau. Phân tích ngữ nghĩa cho thấy rằng mỗi màu sắc không chỉ mang một ý nghĩa đơn giản mà còn có thể biểu đạt nhiều khía cạnh khác nhau của cuộc sống. Ví dụ, màu xanh lá cây không chỉ biểu thị cho sự sống mà còn có thể liên quan đến sự phát triển và hy vọng. Việc phân tích này giúp làm rõ hơn về cách mà người Việt sử dụng màu sắc để diễn đạt các khái niệm phức tạp trong ngôn ngữ.

3.1. Sự ánh xạ thuộc tính màu sắc

Sự ánh xạ thuộc tính màu sắc từ miền nguồn đến miền đích là một phần quan trọng trong nghiên cứu này. Các thuộc tính như độ sáng, sắc độ và tính nhiệt của màu sắc được sử dụng để mô tả các đặc điểm của con người và xã hội. Ví dụ, màu vàng có thể được sử dụng để mô tả tuổi già và sự khôn ngoan, trong khi màu hồng thường liên quan đến tuổi trẻ và sự tươi mới. Phân tích này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra những góc nhìn mới về văn hóa và tâm lý của người Việt.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu ẩn dụ màu sắc trong tiếng Việt không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ về cách mà màu sắc được sử dụng trong ngôn ngữ có thể giúp cải thiện việc giảng dạy ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam. Giá trị tri nhận của màu sắc có thể được áp dụng trong các lĩnh vực như giáo dục, truyền thông và nghệ thuật. Bằng cách sử dụng màu sắc một cách hiệu quả, người ta có thể truyền đạt thông điệp một cách sâu sắc và ý nghĩa hơn.

4.1. Giá trị trong giảng dạy ngôn ngữ

Giá trị của nghiên cứu này trong giảng dạy ngôn ngữ là rất lớn. Việc tích hợp các khái niệm về ẩn dụ màu sắc vào chương trình giảng dạy có thể giúp sinh viên hiểu rõ hơn về cách mà ngôn ngữ phản ánh văn hóa và tư duy của người Việt. Điều này không chỉ giúp sinh viên phát triển kỹ năng ngôn ngữ mà còn nâng cao khả năng tư duy phản biện và sáng tạo trong việc sử dụng ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt" do NCS. Nguyễn Thị Liên thực hiện (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 92 29 020, Đại học Khoa học – Đại học Huế, 2022 dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Trương Thị Nhàn và PGS.TS. Trần Văn Sáng) đại diện cho bước tiến tiên phong trong việc giải mã phương thức tư duy và bức tranh ngôn ngữ về thế giới của người Việt dưới lăng kính Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics). Khởi phát từ thập niên 1980, trường phái tri nhận luận đã tạo ra bước chuyển mang tính cách mạng: chuyển dịch từ việc xem ẩn dụ như một thủ pháp tu từ thuần túy sang nhận diện ẩn dụ như một công cụ tư duy bản chất, nơi mà “nghiên cứu ngôn ngữ trên cơ sở vốn kinh nghiệm và cảm thụ của con người về thế giới khách quan cũng như cách thức con người tri giác và ý niệm hóa các sự vật của thế giới khách quan đó”.

Khoảng trống học thuật (research gap) được luận án nhận diện rất cụ thể: Trong khi các công trình ngôn ngữ học truyền thống tại Việt Nam (Hoàng Văn Hành 1982, Chu Bích Thu thập niên 1980) chủ yếu phân tích từ ngữ chỉ màu sắc ở bình diện cấu trúc ngữ nghĩa tính từ, hoặc dừng lại ở việc khai thác giá trị tu từ trong tác phẩm văn học đơn lẻ (Đào Thản 1976, Trần Văn Sáng 2009), thì chưa có bất kỳ công trình nào mô hình hóa một cách toàn diện, hệ thống mạng lưới ánh xạ tri nhận của toàn bộ hệ thống màu sắc tiếng Việt từ góc độ nghiệm thân (embodiment).

Nghiên cứu được cấu trúc nhằm giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Hệ thống từ ngữ chỉ màu sắc trong tiếng Việt được cấu trúc hóa như thế nào và những thuộc tính điển dạng nào của miền nguồn màu sắc được chọn lọc để tham gia vào quá trình ý niệm hóa?
2. RQ2: Các mô hình ánh xạ tri nhận từ miền nguồn màu sắc chuyển di đến các miền đích (Con người, Đời sống xã hội, Hiện tượng tự nhiên) trong tư duy người Việt diễn ra theo cơ chế nào?
3. RQ3: Giá trị tri nhận và đặc trưng văn hóa - dân tộc được mã hóa qua hệ thống ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt phản ánh quy luật nhận thức gì về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa?

Các giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

• H1: Sự chuyển di ẩn dụ không diễn ra đồng đều trên toàn bộ phổ màu mà tập trung áp đảo ở các màu cơ bản (basic color terms), được định hình bởi các thuộc tính điển dạng vật lý - sinh lý học thần kinh.
• H2: Miền đích "Con người" (tâm lý, sinh học, xã hội, tâm linh) là trọng tâm tiếp nhận các ánh xạ từ miền nguồn màu sắc, phản ánh bản chất quy chiếu nhân hình (anthropocentrism) của tư duy người Việt.
• H3: Các ánh xạ ẩn dụ màu sắc trong tiếng Việt chịu sự chi phối lưỡng phân của quy luật trải nghiệm thể chất phổ quát kết hợp với bộ lọc văn hóa nhị nguyên âm – dương truyền thống.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ: Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) của George Lakoff và Mark Johnson (1980), Lý thuyết Điển dạng (Prototype Theory) của Eleanor Rosch (1973, 1975), cùng Thuyết Không gian tinh thần và Hòa trộn ý niệm (Mental Spaces and Conceptual Blending) của Gilles Fauconnier (1985, 1994). Với quy mô ngữ liệu khảo sát thực nghiệm gồm 1.040 biểu thức ẩn dụ ý niệm được trích xuất từ 3 nguồn: 334 đơn vị từ điển chuẩn, 341 đơn vị tác phẩm văn học hiện đại và 365 đơn vị từ phương tiện truyền thông báo chí, luận án mang lại giá trị định lượng và định tính chuẩn xác cho việc giải mã cơ chế tri nhận ngôn ngữ của người Việt.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về thuật ngữ màu sắc trên thế giới ghi nhận cuộc đối thoại học thuật kéo dài hơn nửa thế kỷ. Khởi đầu từ công trình kinh điển Basic Color Terms: Their Universality and Evolution của Berlin và Kay (1969), giả thuyết tiến hóa 7 giai đoạn và tính phổ niệm của 11 phạm trù màu cơ bản đã khép lại thời kỳ thống trị của Thuyết Tương đối ngôn ngữ (Sapir-Whorf Hypothesis). Tiếp nối hướng đi này, Kay và McDaniel (1978), Hardin và Maffi (1997), Biggam và Kay (2006) đã củng cố cơ sở sinh lý học thần kinh của thị giác, khẳng định ranh giới màu sắc phát sinh từ các đường cong phản hồi thần kinh trong não bộ.

Song song đó, nhánh nghiên cứu tri nhận luận với Rosch (1973, 1975) và Taylor (1995) đã xác lập Lý thuyết Điển dạng, chứng minh các phạm trù màu sắc tổ chức theo cấu trúc "trung tâm - ngoại vi", trong đó các màu tiêu điểm (focal colors) sở hữu tính nổi trội tri giác - tri nhận (perceptual-cognitive salience). Khi ứng dụng vào Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm, George Lakoff (1987, 1999) nhấn mạnh trong Philosophy in the Flesh: “khoa học nhận thức đã cho chúng ta biết rằng màu sắc không tồn tại trong thế giới bên ngoài. Cơ thể và não bộ của chúng ta đã phát triển để tạo ra màu sắc”. Zoltán Kövecses (2010) khẳng định ánh sáng và bóng tối cùng các thuộc tính màu là miền nguồn căn bản để ý niệm hóa cảm xúc, đạo đức và cuộc đời.

Trong bức tranh quốc tế, hai cuộc tranh luận lớn luôn tồn tại:

1. Tính phổ quát sinh học đối lập với Kiến tạo văn hóa: Apresjan (1997) lập luận rằng các ẩn dụ màu sắc thuộc nhóm ẩn dụ văn hóa với các liên kết nguồn - đích mang tính tùy tiện (arbitrary), trong khi Löffler (2017) và Sandford (2014) lại chứng minh tính phổ niệm sinh lý học thần kinh chi phối trục độ sáng/độ bão hòa (CẢM XÚC MÃNH LIỆT LÀ MÀU TỐI/BÃO HÒA CAO).
2. Sự bất đối xứng phân cực ngữ nghĩa: Nghiên cứu của Sandford (2014) trên tiếng Anh và Zheng (2015) trên tiếng Hán (Hóng "Red" and Bái "White") chỉ ra rằng cùng một sắc màu (như đỏ hoặc xanh) có thể kích hoạt các miền đích trái ngược tùy thuộc vào mô hình văn hóa sở tại (tiếng Anh xem blue là u buồn, green là ghen tị; tiếng Hán xem hóng là thịnh vượng, bái là tang tóc, tang ma).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Vi Trường Phúc (2007) về thành ngữ tình cảm Hán - Việt, Nguyễn Thị Bích Hạnh (2014) về ẩn dụ ca từ Trịnh Công Sơn (BUỒN LÀ MÀU XANH), Trần Thế Phi (2016) về ẩn dụ cảm xúc, Hoàng Tuyết Minh và Nguyễn Văn Quang (2016) về điển dạng màu đen, hay Nguyễn Thị Hạnh Phương (2017) về ý niệm ĐỎ mới chỉ tiếp cận phân mảnh ở từng gam màu hoặc phạm vi ca từ/thành ngữ hẹp.

Luận án của Nguyễn Thị Liên định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa tính phổ niệm của trải nghiệm thể chất loài người và tính đặc thù của văn hóa sông nước, nông nghiệp lúa nước Việt Nam. Công trình vượt lên trên các nghiên cứu đi trước khi xây dựng một mô hình phân tích toàn diện, bao quát 1.040 biểu thức đa nguồn, phân định tường minh cơ chế ánh xạ của 6 chiều kích thuộc tính vật lý - văn hóa sang 3 miền đích vĩ mô.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980) bằng cách chứng minh sự vận hành của cấu trúc tri nhận trong một ngôn ngữ đơn lập, giàu tính biểu trưng và nhạc tính như tiếng Việt. Luận án thiết lập 4 mệnh đề lý thuyết nền tảng:

• Mệnh đề 1 (Proposition 1): Cấu trúc ánh xạ ẩn dụ từ miền nguồn màu sắc được kích hoạt dựa trên tính nổi trội tri giác của các phần tử điển dạng (prototypical elements). Các màu cơ bản (xanh, đỏ, đen, trắng, vàng) đóng vai trò trung tâm miền nguồn, trong khi các từ chỉ màu phái sinh hoặc từ mượn ngoại lai hầu như không tạo ra các chuỗi ánh xạ phái sinh sâu.
• Mệnh đề 2 (Proposition 2): Quá trình ý niệm hóa màu sắc tuân thủ Nguyên lý Bất biến (Invariance Principle), theo đó cấu trúc lược đồ hình ảnh (image schema) của miền nguồn (sáng - tối, ấm - lạnh, chứa đựng) bảo toàn tính logic khi chiếu rọi lên miền đích trừu tượng.
• Mệnh đề 3 (Proposition 3): Sự tương tác giữa miền nguồn và miền đích không đơn tuyến mà vận hành theo cơ chế không gian tích hợp (Conceptual Integration Network), giải thích hiện tượng các ẩn dụ màu sắc được kiến tạo trên nền tảng hoán dụ (metonymy-based metaphor).
• Mệnh đề 4 (Proposition 4): Tính nghiệm thân trong tiếng Việt mang tính phức hợp: vừa gắn kết với trải nghiệm sinh lý học (nhịp tim tăng làm đỏ mặt $\rightarrow$ GIẬN DỮ/XẤU HỔ LÀ MÀU ĐỎ), vừa bị chi phối bởi quy luật triết học nhị nguyên Âm – Dương (Đỏ/Dương/Nóng/May mắn đối lập Đen/Âm/Lạnh/Rủi ro).

+---------------------------------------------------------------+
|             MIỀN NGUỒN: PHẠM TRÙ MÀU SẮC TIẾNG VIỆT          |
|  [Sắc độ] - [Độ sáng] - [Tính nhiệt] - [Vật/Dạng thể đại diện]|
+---------------------------------------------------------------+
                               |
                   ÁNH XẠ TRI NHẬN (MAPPINGS)
            (Theo Lược đồ hình ảnh & Bộ lọc văn hóa)
                               |
                               v
+---------------------------------------------------------------+
|                      CÁC MIỀN ĐÍCH Ý NIỆM                     |
|  1. CON NGƯỜI (Tâm lý, Sinh học, Xã hội, Vận mệnh)            |
|  2. ĐỜI SỐNG XÃ HỘI (Kinh tế, Giáo dục, Chính trị, Tinh thần) |
|  3. HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN (Thời gian, Trạng thái vật chất)      |
+---------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 6 thuộc tính của miền nguồn màu sắc:

1. Thuộc tính Sắc độ (Chroma/Saturation): Độ đậm, nhạt, tươi, thắm, rực rỡ $\rightarrow$ ánh xạ mức độ mãnh liệt của cảm xúc hoặc tính chất sống động của tinh thần.
2. Thuộc tính Độ sáng (Lightness/Brightness): Độ sáng, tối, tỏ, mờ $\rightarrow$ ánh xạ thang giá trị luân lý (Tốt/Sáng đối lập Xấu/Tối), tiền đồ (Tươi sáng đối lập Đen tối).
3. Thuộc tính Tính nhiệt tri nhận (Perceptual Temperature): Thang phân chia Nóng/Ấm (Dương tính: Đỏ, Cam, Vàng) và Lạnh/Mát (Âm tính: Xanh, Lam, Tím) $\rightarrow$ ánh xạ tâm lý nhiệt huyết, giận dữ hoặc trầm tĩnh, cô đơn.
4. Vật và dạng thể đại diện (Representative Entities): Lớp thực thể lưu giữ thuộc tính điển hình nhất (Máu $\rightarrow$ Đỏ; Nước biển/Lá cây $\rightarrow$ Xanh; Mực $\rightarrow$ Đen; Nghệ $\rightarrow$ Vàng) $\rightarrow$ cơ sở tạo liên tưởng bền vững.
5. Nguồn gốc màu sắc: Phản xạ ánh sáng tự nhiên hay nhân tạo.
6. Giá trị tri nhận văn hóa: Ký hiệu được quy ước hóa trong đời sống tinh thần của cộng đồng người bản ngữ, nơi màu sắc là “ký hiệu mà nội dung khái niệm do nó biểu đạt được biết dựa vào tri giác suy luận từ chính bản thân cái đặc trưng, cái thuộc tính của bản thể và hình thái học của nó”.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi lập trường bản thể luận và nhận thức luận của Chủ nghĩa Hiện thực Trải nghiệm (Experiential Realism). Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp tuần tự (Exploratory Sequential Mixed Methods):

• Phân tích định tính: Sử dụng phương pháp phân tích ý niệm (conceptual analysis) và phân tích ngữ cảnh để truy nguyên cơ chế chuyển nghĩa ẩn dụ, xác lập các lược đồ hình ảnh và mô hình không gian tinh thần.
• Phân tích định lượng: Sử dụng kỹ thuật thống kê mô tả nhằm lượng hóa tần suất xuất hiện, tỷ lệ phần trăm phân bố của từng gam màu, từng mô hình cấu trúc và từng miền đích trong ngữ liệu.

Cỡ mẫu nghiên cứu xác định chuẩn xác: 1.040 biểu thức ẩn dụ ý niệm, phân bổ đồng đều qua 3 kênh tư liệu:

• Kênh Từ điển ngữ cố định (334 biểu thức - 32,12%): Khảo sát Từ điển thành ngữ, tục ngữ, ca dao Việt Nam (2003, TT Từ điển học), Từ điển thành ngữ, tục ngữ, ca dao Việt Nam (2009, Việt Chương), và Từ điển thành ngữ, tục ngữ Việt Nam trong hoạt động hành chức (2015, Đỗ Thị Kim Liên chủ biên).
• Kênh Tác phẩm văn học (341 biểu thức - 32,79%): Trích xuất từ 16 tác gia/tác phẩm tiêu biểu của văn học hiện thực và lãng mạn Việt Nam (Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Huy Cận, Chế Lan Viên, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Đỗ Phấn, Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Biểu Chánh...).
• Kênh Phương tiện truyền thông (365 biểu thức - 35,09%): Thu thập từ báo chí và tạp chí điện tử chính thống giai đoạn 2010–2021.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nhận diện và xử lý ngữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Lọc & Nhận diện): Phân lập các phát ngôn chứa từ chỉ màu sắc. Áp dụng quy tắc kiểm chứng ẩn dụ: chỉ những biểu thức có sự chuyển dịch ý niệm từ miền thực thể cảm giác vật lý sang miền trừu tượng mang tính giải thích mới được xác định là biểu thức ẩn dụ. Loại trừ các kết cấu miêu tả thuần túy sinh học/vật lý (áo đỏ, trời xanh).
• Giai đoạn 2 (Mô hình hóa & Gán nhãn): Phân loại biểu thức theo cấu trúc ngữ pháp (từ đơn tiết, từ đa tiết) và thiết lập ánh xạ nguồn - đích theo công thức $A\ \text{LÀ}\ B$.
• Giai đoạn 3 (Tam giác đạc - Triangulation): Triển khai tam giác đạc dữ liệu (data triangulation across dictionaries, literature, mass media) kết hợp đối sánh chéo giữa các nhà ngôn ngữ học tri nhận nhằm bảo đảm tính giá trị nội tại (internal validity) và độ tin cậy của khung mã hóa.

Data và phân tích

Khảo sát 440 biểu thức ngôn ngữ biểu đạt màu sắc cơ sở trong tiếng Việt (Bảng 2.1 của luận án) ghi nhận các dữ số liệu cụ thể:

STT	Cấu tạo	Nghĩa / Phân loại biểu đạt	Số lượng đơn vị	Tỉ lệ (%)
1	Từ đơn tiết	Định danh màu (đen, trắng, đỏ, vàng, xanh, tím, xám...)	27	6,11%
2	Từ đơn tiết	Chỉ hoạt động của con người với màu (tô, vẽ, nhuộm, bôi, nhúng...)	17	3,62%
3	Từ đa tiết	Nhóm màu cơ bản: - Xanh: 59 đơn vị (13,35%) - Đỏ: 57 đơn vị (12,90%) - Đen: 40 đơn vị (9,05%) - Trắng: 38 đơn vị (8,60%) - Vàng: 32 đơn vị (7,24%) - Tím: 23 đơn vị (5,20%) Nhóm màu phái sinh: - Xám: 11 đơn vị (2,49%) - Nâu: 10 đơn vị (2,26%) - Hồng: 8 đơn vị (1,81%) - Bạc: 6 đơn vị (1,36%) - Cam: 2 đơn vị (0,45%) Nhóm màu vật đại diện: 110 đơn vị (25,56%)	396	90,27%
Tổng			440	100%

Khảo sát sâu cấu trúc 396 từ đa tiết biểu đạt màu sắc (Bảng 2.2 của luận án) cho thấy:

• Kiểu Từ chỉ màu + Sắc độ (xanh ngắt, xanh loét, vàng khè, đỏ chét): 139 đơn vị (34,83%).
• Kiểu Từ chỉ màu + Vật đại diện (xanh trứng sáo, tím bằng lăng, đỏ bồ quân): 74 đơn vị (18,55%).
• Kiểu Từ chỉ màu + Yếu tố láy (đen đen, đo đỏ, trăng trắng): 44 đơn vị (11,03%).
• Kiểu Từ chỉ màu + Từ chỉ màu (xanh đỏ, đen trắng): 29 đơn vị (7,27%).
• Kiểu Từ chỉ phạm trù + Vật đại diện (màu da bò, màu hoa bưởi): 110 đơn vị (28,32%).

Kết quả phân tích định lượng khẳng định: Các từ đa tiết kiểu Màu + Sắc độ chiếm tỷ lệ cao nhất (34,83%), đóng vai trò cung cấp sắc thái ngữ nghĩa tinh vi phục vụ cho các ánh xạ cảm xúc cường độ cao.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Quy luật chọn lọc bất đối xứng của miền nguồn màu sắc: Trong số 27 từ đơn tiết định danh màu, chỉ có 6 màu cơ bản (xanh, đỏ, đen, trắng, vàng, tím) và 2 màu thứ cấp mang tính biểu trưng cao (hồng, bạc) tham gia tích cực vào quá trình sản sinh ẩn dụ ý niệm. Các từ thuần gốc mượn (Hán-Việt như bạch, mun, ô, hoàng, thanh hoặc Pháp như bê, đô, ghi) hầu như bị trơ về mặt tri nhận ẩn dụ cấu trúc trong tiếng Việt đương đại, chỉ tồn tại hạn định trong các từ ngữ cố định hóa.
2. Sự áp đảo tuyệt đối của miền đích Con người: Miền đích "Con người" chiếm tỷ trọng lớn nhất trong toàn bộ 1.040 biểu thức khảo sát. Luận án giải mã mạng lưới mô hình tri nhận chi tiết:
   • Con người tâm lý - tình cảm: CẢM XÚC LÀ MÀU SẮC (Tức giận/Ghen tuông là Đỏ/Tím; Hy vọng/Bình yên là Xanh; Buồn bã/Bi quan là Đen/Xám); TÌNH YÊU LÀ MÀU SẮC (tình xanh, mối tình đầu màu hồng, tình bạc bẽo).
   • Con người xã hội: SỰ TƯƠNG TÁC LÀ MÀU SẮC (bôi đen, tẩy trắng); CUỘC ĐỜI LÀ MÀU SẮC (đời đen như mực, số đỏ, cuộc sống màu hồng).
   • Con người sinh học: TUỔI TRẺ LÀ MÀU XANH / MÀU HỒNG (tuổi xanh, tuổi xuân xanh); TUỔI GIÀ LÀ MÀU VÀNG (tuổi xế bóng, lá vàng rơi).
   • Con người tâm linh - vận mệnh: THỜI VẬN TỐT LÀ MÀU ĐỎ (vận đỏ, số đỏ, cờ đến tay); THỜI VẬN XẤU LÀ MÀU ĐEN / MÀU BẠC (vận đen, đen bạc, số đen).
3. Cơ chế phân cực Âm - Dương trong trục giá trị Đen - Đỏ và Xanh - Vàng: Người Việt tri nhận màu đỏ là biểu trưng tột cùng của sinh lực, dương khí, may mắn và danh vọng (lòng son, vận đỏ); ngược lại màu đen gắn liền với bóng tối, âm khí, sự bế tắc và hiểm họa (tín dụng đen, tương lai tối đen). Tuy nhiên, tính chất nhị nguyên biện chứng thể hiện ở chỗ: Đỏ cũng có thể chuyển di sang trạng thái nguy hiểm/cảnh báo (vùng đỏ dịch bệnh, báo động đỏ), và Đen trong một số trường hợp gắn với uy quyền, sự huyền bí vững chãi.
4. Hiện tượng "Chuyển di ý niệm màu sắc sang Đời sống xã hội và Tự nhiên":
   • Lĩnh vực kinh tế: SỰ SUY THOÁI/BẤT HỢP PHÁP LÀ MÀU ĐEN/XÁM (thị trường đen, kinh tế ngầm xám xịt); SỰ BỀN VỮNG/TĂNG TRƯỞNG LÀ MÀU XANH (kinh tế xanh, nông nghiệp xanh).
   • Lĩnh vực tự nhiên: THỜI GIAN LÀ MÀU SẮC (năm tháng bạc phơ, ngày xanh mòn mỏi); SỰ TRƯỜNG TỒN NGHỆ THUẬT LÀ MÀU XANH (những câu thơ còn xanh, bài ca xanh mãi).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung hệ thống luận cứ thực nghiệm từ tiếng Việt vào kho tàng ngôn ngữ học tri nhận quốc tế; kiểm chứng và hoàn thiện nguyên lý nghiệm thân trong mối tương tác giữa tri giác thị giác và cấu trúc ý niệm của cư dân văn hóa nông nghiệp lúa nước Đông Nam Á.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình 3 bước thao tác hóa ngữ liệu ẩn dụ ý niệm khả thi cho các nghiên cứu tiếp theo về các trường từ vựng khác trong tiếng Việt (không gian, xúc giác, ẩm thực, thảo mộc).
• Về ứng dụng thực tiễn:
  • Giảng dạy ngôn ngữ: Cung cấp phương pháp giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VFL) thông qua giải mã tư duy ẩn dụ thay vì học thuộc lòng từ vựng rời rạc; hỗ trợ học sinh phổ thông phân tích hình tượng văn học sâu sắc hơn.
  • Biên - phiên dịch học thuật: Cung cấp cẩm nang chuyển dịch tương đương các biểu thức màu sắc đa văn hóa, tránh các lỗi dịch thuật cơ học (ví dụ: dịch black market thành chợ đen, red tape thành nạn quan liêu).
  • Truyền thông và Marketing: Định hướng chiến lược mã hóa màu sắc trong nhận diện thương hiệu, thiết kế thông điệp xã hội (Kinh tế xanh, Vùng xanh an toàn).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Phạm vi ngữ liệu thành văn: Mặc dù đã khảo sát 1.040 biểu thức, ngữ liệu chủ yếu tập trung vào văn bản viết (từ điển, tác phẩm văn học in ấn, báo chí điện tử), chưa bao quát triệt để khẩu ngữ hội thoại tự nhiên trong giao tiếp đời thường của các nhóm tiểu văn hóa hay phương ngữ Nam Bộ, Trung Bộ sâu.
2. Phương pháp xử lý thủ công: Việc bóc tách và phân loại ngữ liệu dựa vào thao tác thủ công của tác giả, chưa kết hợp công cụ Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP) hay các phần mềm phân tích văn bản chuyên dụng (AntConc, Sketch Engine) để phân tích kho ngữ liệu quy mô hàng triệu triệu từ (Big Corpus).
3. Ranh giới mờ giữa Ẩn dụ và Hoán dụ: Trong một số ngữ cảnh (như đỏ mặt tía tai), hiện tượng hòa trộn giữa hoán dụ sinh lý và ẩn dụ ý niệm diễn ra phức tạp, ranh giới phân định đôi khi mang tính chủ quan của người phân tích.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) được đề xuất:

• Hướng 1: Ứng dụng Ngôn ngữ học Ngữ liệu tính toán (Computational Corpus Linguistics) để quét tự động các biểu thức ẩn dụ màu sắc trên mạng xã hội đương đại (Facebook, TikTok, diễn đàn giới trẻ).
• Hướng 2: Nghiên cứu thực nghiệm tâm lý - thần kinh ngôn ngữ học (Psycholinguistics/Neurolinguistics) sử dụng kỹ thuật đo điện não (EEG) hoặc theo dõi chuyển động mắt (Eye-tracking) để đo lường thời gian phản ứng tri nhận của người bản ngữ khi tiếp nhận các ẩn dụ màu sắc.
• Hướng 3: Mở rộng nghiên cứu đối chiếu liên ngữ loại hình học (Cross-linguistic Typology): So sánh mô hình ẩn dụ màu sắc tiếng Việt với các ngôn ngữ đơn lập cùng khu vực (tiếng Thái, tiếng Hán) và ngôn ngữ biến tố phương Tây (tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga).
• Hướng 4: Khảo sát ẩn dụ màu sắc đa phương thức (Multimodal Color Metaphor) trong nghệ thuật thị giác, hội họa, kiến trúc và điện ảnh Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động khoa học và xã hội đo lường được:

• Tác động học thuật: Khai mở một hướng nghiên cứu hệ thống về ngôn ngữ học tri nhận ứng dụng tại miền Trung và cả nước; trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận ngôn ngữ và Văn hóa học.
• Chuyển đổi giáo dục và đào tạo: Các mô hình tri nhận màu sắc được tích hợp vào giáo trình Ngữ nghĩa học, Từ vựng học tiếng Việt và Ngôn ngữ học đối chiếu tại Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế và các trường đại học sư phạm toàn quốc.
• Định hình truyền thông và chính sách công: Cung cấp cơ sở khoa học ngôn ngữ cho các nhà hoạch định chính sách và truyền thông trong việc sử dụng biểu tượng màu sắc chuẩn xác nhằm nâng cao hiệu quả tuyên truyền cộng đồng (Chương trình quốc gia về Chuyển đổi xanh, Cuộc vận động Trường học thân thiện).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngôn ngữ học: Tiếp cận khung phương pháp luận tường minh, bộ dữ liệu chuẩn mực gồm 1.040 biểu thức được phân loại khoa học để phát triển các đề tài phái sinh.
• Nhà nghiên cứu Văn hóa và Dân tộc học: Khám phá thế giới quan, nhân sinh quan và phương thức tư duy đặc thù của cư dân nông nghiệp lúa nước Việt Nam qua lăng kính biểu tượng sắc màu.
• Chuyên gia Biên - Phiên dịch và Soạn thảo từ điển: Vận dụng các phát hiện về tương đương ý niệm để biên soạn các mục từ điển tường giải mới, xử lý tinh tế các bất đồng văn hóa trong dịch thuật văn học và truyền thông quốc tế.
• Nhà thiết kế truyền thông, Quảng cáo và Xây dựng thương hiệu: Hiểu rõ mã tri nhận tiềm thức của người tiêu dùng Việt đối với từng dải màu, từ đó tối ưu hóa thiết kế bao bì, logo và thông điệp tiếp thị.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và nó mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mô hình hóa thành công hệ thống ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson 1980), Lý thuyết Điển dạng (Rosch 1973) và Thuyết Tri nhận nghiệm thân (Lakoff 1999). Luận án đã mở rộng khung lý thuyết CMT vốn phát triển trên ngữ liệu tiếng Anh sang một ngôn ngữ đơn lập phương Đông, chứng minh rằng các thuộc tính vật lý của miền nguồn màu sắc khi ánh xạ lên miền đích trừu tượng bị quy định chặt chẽ bởi cấu trúc tư duy nhị nguyên Âm – Dương mang tính dân tộc học sâu sắc.

2. Đột phá về phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình trước đây? Trả lời: Khác với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam vốn chỉ khảo sát định tính đơn lẻ hoặc khoanh vùng trong ngữ liệu văn học hẹp (Trần Văn Sáng 2009, Nguyễn Thị Bích Hạnh 2014) hay chỉ giới hạn ở một vài gam màu cơ bản (Hoàng Tuyết Minh 2016, Nguyễn Thị Hạnh Phương 2017), luận án thiết lập thiết kế nghiên cứu đa phương pháp tuần tự trên cỡ mẫu quy mô 1.040 đơn vị, thực hiện tam giác đạc ngữ liệu (data triangulation) cân bằng giữa Từ điển (32,12%), Tác phẩm văn học (32,79%) và Truyền thông báo chí (35,09%), kết hợp bảng mã hóa 6 thuộc tính nguồn và 3 miền đích phân tầng chặt chẽ.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ phân tích ngữ liệu là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự bất đối xứng tri nhận giữa các màu cơ bản và màu phái sinh/từ mượn. Trong 27 từ định danh màu đơn tiết, các từ mượn Hán-Việt (bạch, mun, ô, hoàng, thanh) hay từ mượn Pháp (bê, đô, ghi) hoàn toàn không tham gia kiến tạo các chuỗi ánh xạ ẩn dụ mới, mà chỉ tồn tại như những hóa thạch ngôn ngữ. Đồng thời, luận án phát hiện mô hình SỰ TRƯỜNG TỒN CỦA NGHỆ THUẬT LÀ MÀU XANH (câu thơ còn xanh, bài hát còn xanh), cho thấy màu xanh trong tâm thức người Việt đã vượt qua ranh giới sinh học của cây cỏ để biểu trưng cho sự bất tử của giá trị văn hóa tinh thần.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí nhận diện và sàng lọc 3 bước rõ ràng: (1) Tiêu chí phân định nghĩa gốc và nghĩa chuyển vị tri nhận; (2) Bộ khung gán nhãn thuộc tính vật lý - văn hóa miền nguồn (Bảng 2.1 và Bảng 2.2); (3) Khung phân loại miền đích theo cấu trúc phân tầng (Chương 3 và Chương 4). Quy trình này cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập toàn bộ quy trình trên các tập dữ liệu ngôn ngữ khác.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Trả lời: Luận án định hình lộ trình nghiên cứu dài hạn: Chuyển dịch từ phân tích ngữ liệu văn bản viết sang Ngôn ngữ học tri nhận tính toán (Computational Cognitive Linguistics), kết hợp đo đạc tâm lý thực nghiệm (Psycholinguistics/Eye-tracking/EEG) nhằm kiểm chứng tốc độ xử lý thông tin ẩn dụ của não bộ người bản ngữ, mở rộng so sánh loại hình học đa ngữ và giải mã ẩn dụ màu sắc trong không gian số đa phương thức.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt" của Nguyễn Thị Liên xác lập 6 đóng góp mang tính bước ngoặt:

1. Hệ thống hóa toàn diện: Là công trình chuyên khảo đầu tiên tại Việt Nam giải mã hệ thống ẩn dụ ý niệm màu sắc một cách hoàn chỉnh, liên tục và có cấu trúc lý luận vững chắc.
2. Khám phá quy luật ánh xạ: Chứng minh sự phân bố bất đối xứng của miền nguồn màu sắc với ưu thế tuyệt đối thuộc về các màu cơ bản (xanh, đỏ, đen, trắng, vàng, tím), chiếm hơn 90% các biểu thức ẩn dụ hành chức.
3. Giải mã cấu trúc miền đích: Thiết lập chi tiết mạng lưới ánh xạ từ màu sắc sang 3 miền đích lớn: Con người (chiếm tỷ trọng chi phối), Đời sống xã hội và Hiện tượng tự nhiên.
4. Chứng minh bản sắc văn hóa tri nhận: Chỉ ra sự tích hợp nhuần nhuyễn giữa tính phổ quát của trải nghiệm nghiệm thân cơ thể và tính đặc thù của triết lý âm dương, nông nghiệp sông nước trong tư duy người Việt.
5. Cung cấp cơ sở dữ liệu mẫu mực: Đóng góp kho ngữ liệu 1.040 biểu thức ẩn dụ ý niệm được thẩm định và phân loại khoa học qua 3 kênh tư liệu chuẩn xác.
6. Mở ra các dòng nghiên cứu mới: Khởi xướng các hướng tiếp cận liên ngành giữa Ngôn ngữ học tri nhận, Ngôn ngữ học tính toán, Dân tộc học và Khoa học thần kinh nhận thức tại Việt Nam.

Công trình không chỉ hoàn thành xuất sắc mục tiêu học thuật đặt ra mà còn để lại di sản nghiên cứu lâu dài, đóng góp nền tảng vào công cuộc hiện đại hóa ngành ngôn ngữ học nước nhà và quảng bá bản sắc văn hóa Việt Nam ra cộng đồng khoa học quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. DẪN NHẬP Luận án được nghiên cứu dựa trên các cơ sở lý thuyết ngữ nghĩa học tri nhận: lý thuyết ADYN, một số vấn đề lý luận liên quan đến ADYN màu sắc trong ngôn ngữ. Để có cái nhìn tổng quan, trong chương này, chúng tôi tập trung làm rõ các vấn đề liên quan đến "màu sắc"” trong ngôn ngữ nói chung, ADYN màu sắc nói riêng trên thế giới và ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu được chúng tôi trình bày theo hướng từ lý thuyết đến ứng dụng nhằm thấy được sự thay đổi, phát triển trong nghiên cứu ADYN màu sắc, đồng thời tìm ra “khoảng trống” vấn đề cần giải quyết.

Thực hiện mục đích nghiên cứu đặt ra, luận án liên quan chặt chẽ đến lý thuyết ngữ nghĩa học tri nhận. Do vậy, vấn đề cơ sở lí thuyết của đề tài được chúng tôi trình bày bao gồm: cơ sở lý luận về ADYN, một số khái niệm liên quan đến ẩn dụ ý niệm, phạm trù màu sắc trong ngôn ngữ nói chung và trong tiếng Việt nói riêng, những thuộc tính của màu sắc trong mô hình tri nhận nguồn. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu về “màu sắc” trong ngôn ngữ 1.

Trên thế giới Trong ngôn ngữ học, sự ra đời của công trình Basic Color Terms: Their Universality and Evolution [140.] của Berlin và Kay (1969) đã khép lại giai đoạn đối đầu của hai trường phái Tương đối (Sapir Whorf) và trường phái Phổ niệm (Berlin - Kay), mở ra giai đoạn mới với sự đa dạng về quan điểm và phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu về “màu sắc”. Trên cơ sở nghiên cứu thực nghiệm 98 ngôn ngữ, Berlin và Kay đã đưa ra nhận định quan trọng về hệ thống từ chỉ màu cơ bản trong các ngôn ngữ, giả thuyết rộng rãi rằng tất cả các ngôn ngữ đều có số lượng hạn chế từ 2 đến 11 từ chỉ màu, dự đoán hệ thống từ chỉ màu cơ bản phát triển theo hướng cố định một phần qua 7 giai đoạn: trắng và đen (I) – đỏ (II) – xanh hoặc vàng (III) – xanh lá cây và vàng (IV) – xanh lam (V) – nâu (VI) – tím, hồng, cam (VII) và màu xám là một ký tự đại diện xuất hiện ở bất cứ giai đoạn nào giữa III và VII. Các ngôn ngữ dù khác nhau về số lượng từ chỉ màu sắc, song nhận thức về màu trong các ngôn ngữ có xu hướng 9 chung là dựa trên sự nhận thức 11 phạm trù màu cơ sở, bổ sung từ chỉ màu sắc theo thứ tự nhất định. Cụ thể, mọi ngôn ngữ đều có ít nhất hai từ chỉ màu sắc, đó là đen và trắng, nếu có ba từ thì có thêm đỏ, có bốn từ thì có thêm màu xanh lá hoặc vàng, có 5 từ thì thêm cả xanh lá, vàng, có 6 từ thì thêm màu xanh da trời, có 7 từ thì thêm màu nâu, có trên 7 từ thì thêm màu tím, hồng, da cam, xám.

Giả thuyết này gây nhiều tranh cãi. Tuy nhiên, theo các nhà ngôn ngữ học, không thể phủ nhận, công trình của Berlin và Kay đã mở đường cho hướng nghiên cứu thực nghiệm phát triển lí thuyết về các phổ quát ngữ nghĩa và quá trình phát triển từ chỉ màu cơ bản dưới nhiều góc độ khác nhau. Phản biện lý thuyết phổ niệm về hệ thống từ chỉ màu, Kay và Mc Daniel (1978) trong The Linguistic Significance of the Meanings of Basic Color Terms [156.]; Hardin & Maffi (1997) trong Color Categories in Thought and Language [152.] đã đưa ra những kiến giải thú vị về vấn đề tên màu, phân loại từ chỉ màu sắc trong các ngôn ngữ dựa trên các quá trình sinh lý học thần kinh của con người. Theo các tác giả, có “những ràng buộc giữa các các từ chỉ màu cơ bản có thể có, và những ràng buộc này phát sinh từ cấu trúc và chức năng của hệ thống thị giác” [156.

Sự khác biệt trong cách đặt tên màu giữa các ngôn ngữ do sự khác biệt trong nhận thức. Vấn đề phổ quát ngữ nghĩa và quá trình phát triển từ chỉ màu, tiếp tục được đào sâu, mở rộng trong các nghiên cứu của Biggam và Kay (2006) trong Progress in Colour Studies [141. Tổng thuật những tiến bộ trong nghiên cứu “màu sắc”, thừa nhận các từ chỉ màu “hỗn hợp” (hồng, tím, đỏ tươi), Biggam và Kay đã chỉ ra quá trình phát triển các từ chỉ màu cơ bản mới, cho thấy vai trò của môi trường và cơ thể, điển dạng màu sắc trong kinh nghiệm con người. Hướng nghiên cứu này tiếp tục được phát triển trong các nghiên cứu của các tác giả Biggam, Hough & Simmons (2011) trong New Direction in Colour Studies [142.] và những kiến giải quá trình đặt tên màu trong các ngôn ngữ cụ thể của Steinvall (2002) với English Colour Terms in Context [179.]; Wu (2011) với The Evolution of Basic Color Terms in Chinese [184.

Theo hướng nghiên cứu liên ngành văn hóa - ngôn ngữ, Checvalier và Gheerbrant (1996) trong The Penguin Dictionary of Symbols [148.] đã đi sâu nghiên cứu giá trị biểu trưng của màu sắc trong các nền văn hóa, lí giải khá chi tiết ý nghĩa 10 của biểu tượng màu sắc trong văn hóa các nước trên thế giới, các “màu” được “ký hiệu hóa” trong ngôn ngữ: đen, đỏ, hung, màu lục, xanh lá cây, trắng, vàng, xám, màu da cam trong các nền văn hóa, bao quát suốt chiều dài lịch sử và chiều rộng cư trú của con người. Theo các tác giả, “những giá trị ấy đã có muôn vàn ứng dụng, chúng kích thích những cái mà chúng biểu trưng: ý nghĩa vũ trụ và xuất hiện như những thần linh trong nhiều huyền thoại về nguồn gốc thế giới, ý nghĩa biểu tượng sinh học và đạo đức học, ý nghĩa tượng trưng của sắc màu cũng có thể thu nhận một giá trị tôn giáo nổi bật” [12. Ý nghĩa biểu trưng của màu sắc trong văn hóa tiếp tục được các tác giả Silvestre, Cardeira và Villalva (2016) đào sâu trong công trình Colour and Colour Naming: Crosslinguistic Approaches [178.] với các màu thứ cấp là tím, cam, hồng và xám trong các ngôn ngữ. Theo hướng nghiên cứu tri nhận, ứng dụng lý thuyết điển dạng, Rosch (1973) với bài viết “Natural Categories” in trong tạp chí Cognitive Psychology [175.] đã khảo cứu cứ liệu màu sắc theo các quy trình: lựa chọn kích thích - nhận diện, phân loại - gọi tên, chỉ ra các đặc trưng điển dạng với ý nghĩa “ví dụ đạt nhất” của phạm trù màu sắc, cho thấy các màu trung tâm được tri giác nổi trội hơn các màu không trung tâm.

Nhìn chung, các màu trung tâm đều có tính nổi trội về tri giác - tri nhận (perceptual - cognitive salience), và liên quan đến một số hiện tượng phổ quát ngày và đêm với màu đen và trắng), mặt trời (đỏ), rau (xanh lá cây), bầu trời (xanh da trời) và mặt đất (nâu). Những nghiên cứu tiếp theo của Rosch và Carolyn (1975) về cương vị tâm lí của các màu trung tâm, hệ thống màu tiêu điểm và khả năng mở rộng khái niêm “tiêu điểm” sang các phạm trù khác, thay thế thuật ngữ “tiêu điểm” (focal colors) của Berlin và Kay bằng thuật ngữ “điển dạng” (prototype) [176.] có ý nghĩa quan trọng trong việc điều chỉnh những bất cập trong nghiên cứu buổi đầu về màu sắc của Berlin và Kay, đặt nền tảng cho những nghiên cứu tri nhận luận về ADYN sau này. Lakoff (1987) trong Women, Fire, and Dangerous: What Categories Reveal about the Mind [162.] đã chứng minh rằng các phạm trù chỉ màu sắc đều có các phần tử trung tâm và các thuật ngữ chỉ các phần tử này được gọi là các từ chỉ màu cơ sở. Và do đó, việc so sánh các phạm trù chỉ màu sắc trong các ngôn ngữ khác 11 nhau là khả thi.

Taylor (1995) trong công trình Linguistic Categorization Prototypes in Linguistic Theory [177.] đã dành hẳn một chương để trình bày các vấn đề liên quan đến YN màu sắc. Tác giả đã sử dụng điển dạng như một phần của phạm trù hóa để mô tả các từ chỉ màu, miêu tả những phẩm chất tương tự của hai “màu” khá khác nhau. Theo Taylor, một thực thể càng gần với điển dạng, trạng thái của nó càng nằm trong phạm trù. Do đó, các từ chỉ màu cơ bản là điển dạng cho các loại màu khác nhau và chúng giữ vai trò trung tâm trong trong YN màu sắc.

Luận điểm phổ quát trong tri nhận màu sắc ngày càng được bổ sung, làm rõ trong các nghiên cứu của Lucy (1997) với bài viết “The linguistics of color” in trong Color categories in thought and language [173.], Lindsey & Brown (2004), với “Color naming and color consensus: “Blue” is special” in trong Journal of vision [171.] đã làm sáng rõ cơ sở nghiệm thân trong tri nhận màu sắc dựa trên các quá trình sinh lý thần kinh của con người. Giải thích cơ chế tri nhận màu sắc, Lakoff (1999) trong Philosophy in the Flesh cũng đã chỉ ra: “khoa học nhận thức đã cho chúng ta biết rằng màu sắc không tồn tại trong thế giới bên ngoài. Cơ thể và não bộ của chúng ta đã phát triển để tạo ra màu sắc” [168. Về cơ bản, tri nhận màu sắc của con người dựa trên sự trải nghiệm cơ thể.

YN màu sắc có cấu trúc bên trong, với một số màu nhất định là “tiêu điểm”. Cấu trúc trung tâm – ngoại vi của các phạm trù là kết quả của các đường cong thần kinh phản hồi màu sắc trong não chúng ta [168. Như vậy, vấn đề nghiên cứu về “màu sắc” trong ngôn ngữ cho đến nay ghi nhận kết quả tập trung tranh luận, phản biện làm sáng rõ lý thuyết phổ niệm của Berlin và Kay. Mặt khác, được bổ sung với những nghiên cứu theo hướng nghiên cứu văn hóa, tri nhận hiện nay.

Ở Việt Nam Nhìn chung, từ những năm 1980 của thế kỷ XX cho đến nay kết quả nghiên cứu “màu sắc” ghi nhận sự tiếp nối, phát triển của nhiều công trình, bài viết với mục đích làm rõ đặc điểm bản chất “màu sắc” trong tiếng Việt. Từ bình diện từ vựng – ngữ nghĩa, Hoàng Văn Hành (1982) trong bài viết Về cấu trúc nghĩa của tính từ tiếng Việt [32.] đã đi sâu phân tích cấu trúc nghĩa của các từ chỉ màu sắc trong tiếng Việt. Căn cứ vào đặc trưng ngữ nghĩa, tác giả đã xếp các từ 12 chỉ màu sắc vào nhóm tính từ biểu thị phẩm chất được đánh giá theo thang độ và đưa ra kiến giải có giá trị về cách xác định nghĩa của chúng: “cần phải được xác định không chỉ qua chuẩn tiểm tàng mà còn qua cả phần đối cực của nó” [32.