Luận án về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ ca dao tiếng Hán và tiếng Việt

Chuyên khảo Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ tiếng hán và tiếng việt phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Liêu Thị Thanh Nhàn
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Thị Nhàn
• Trường học: Đại Học Huế, Trường Đại Học Khoa Học
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Trong Tục Ngữ Ca Dao Tiếng Hán Và Tiếng Việt Dưới Góc Nhìn Ngôn Ngữ Học Tri Nhận
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC MÔ HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ngữ liệu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Về thực tiễn
• Cấu trúc luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về BPCTN
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hoán dụ ý niệm về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 1.2. Cơ sở lí thuyết cho việc nghiên cứu
• 1.2.1. Khái niệm cơ thể người
• 1.2.2. Khái quát về nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 1.2.3. Khái quát về tục ngữ, ca dao của tiếng Hán và tiếng Việt
• 1.2.4. Tính nghiệm thân (embodiment)
• 1.2.5. Ẩn dụ ý niệm (cognitive metaphor)
• 1.2.6. Hoán dụ ý niệm (conceptual metonymy)
• 1.2.7. Sơ đồ tâm lan tỏa
• 1.2.8. Ngôn ngữ học tri nhận và cơ thể con người
• 1.2.9. Ngữ cảnh tri nhận
• 1.2.10. Văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 2. Chương 2: ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG HÁN
• 2.1. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.1.1. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.1.2. Nhóm từ ngữ kết hợp với danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm
• 2.1.3. Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích
• 2.2. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.2.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.2.2. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 3. Chương 3: ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN "BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI" TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG VIỆT
• 3.1. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.1.1. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.1.2. Nhóm từ ngữ kết hợp với các danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm
• 3.1.3. Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm miền “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2.2. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 4. Chương 4: NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ DỊ BIỆT CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM, HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ, CA DAO TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Những điểm tương đồng và dị biệt của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.1.1. Những điểm tương đồng của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.1.2. Những điểm dị biệt của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2. Những điểm tương đồng và dị biệt của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2.1. Những điểm tương đồng của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2.2. Những điểm dị biệt của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TỪ ĐIỂN TRA CỨU

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung về đề tài nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu "Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Trong Tục Ngữ Tiếng Hán Và Tiếng Việt" được thực hiện nhằm khám phá sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng bộ phận cơ thể trong hai ngôn ngữ này. Mục tiêu chính là làm rõ cách mà các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể được sử dụng để thể hiện các khái niệm trừu tượng qua ẩn dụ ý niệm (ADYN) và hoán dụ ý niệm (HDYN). Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian thông qua tục ngữ, ca dao. Những hiểu biết từ nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, giúp người học dễ dàng tiếp cận và hiểu sâu sắc hơn về văn hóa của các dân tộc thông qua ngôn ngữ.

1.1. Lý do chọn đề tài

Tục ngữ và ca dao là những hình thức ngôn ngữ đặc sắc phản ánh tư duy và cảm xúc của con người. Sự khác biệt trong việc sử dụng bộ phận cơ thể trong tục ngữ, ca dao giữa tiếng Hán và tiếng Việt không chỉ phản ánh sự khác biệt văn hóa mà còn cho thấy cách mà con người tương tác với thế giới xung quanh. Việc nghiên cứu này giúp làm rõ những đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa của hai dân tộc, đồng thời mở ra hướng đi mới cho nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận.

II. Tổng quan về cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu này dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, đặc biệt là các khái niệm về ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm. Bộ phận cơ thể không chỉ là những thành phần vật chất mà còn là những biểu tượng văn hóa sâu sắc. Chúng được sử dụng để thể hiện các khái niệm trừu tượng như tình cảm, ý chí, và các giá trị xã hội. Việc áp dụng lý thuyết này trong nghiên cứu giúp xác định được cách mà các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể được ánh xạ vào các miền ý niệm khác nhau, từ đó làm rõ cách thức mà con người hiểu và tương tác với thế giới xung quanh.

2.1. Khái niệm về bộ phận cơ thể

Bộ phận cơ thể là những thành phần chính của cơ thể con người, bao gồm các bộ phận như tay, chân, đầu, và các cơ quan nội tạng. Mỗi bộ phận đều mang ý nghĩa riêng trong văn hóa và ngôn ngữ. Sự đa dạng trong cách sử dụng từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ, ca dao cho thấy sự phong phú trong tư duy và cảm xúc của con người. Các từ ngữ này không chỉ mang tính chất mô tả mà còn thể hiện các giá trị văn hóa và tri thức của mỗi dân tộc.

III. Phân tích ẩn dụ và hoán dụ trong tục ngữ ca dao

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các câu tục ngữ và ca dao. Các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể thường được sử dụng để tạo ra các hình ảnh sống động, giúp người nghe dễ dàng hình dung và cảm nhận thông điệp. Ví dụ, câu tục ngữ "Chân đá sau gáy" không chỉ đơn thuần mô tả hành động mà còn phản ánh mối quan hệ giữa con người với nhau trong xã hội. Sự sáng tạo trong việc sử dụng từ ngữ này thể hiện trí tưởng tượng phong phú và khả năng biểu đạt sâu sắc của con người.

3.1. Mô hình ánh xạ của ẩn dụ và hoán dụ

Mô hình ánh xạ giữa bộ phận cơ thể và các miền ý niệm khác nhau cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa ngôn ngữ và tri nhận. Các ẩn dụ ý niệm như "tim là tình yêu" hay "đầu là lý trí" không chỉ đơn thuần là cách diễn đạt mà còn phản ánh cách mà con người hiểu về bản thân và thế giới xung quanh. Việc phân tích các mô hình này giúp làm rõ cách mà ngôn ngữ hình thành và phát triển trong bối cảnh văn hóa cụ thể.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về bộ phận cơ thể trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian. Những kết quả này có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, giúp học viên hiểu rõ hơn về văn hóa và tư duy của các dân tộc khác nhau. Hơn nữa, việc nghiên cứu này cũng mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực ngôn ngữ học tri nhận.

4.1. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau như nghiên cứu tâm lý học, văn hóa học, và giáo dục. Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu khác nhau sẽ giúp làm rõ hơn những mối liên hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa, từ đó tạo ra những hiểu biết sâu sắc hơn về con người và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 62220240) với đề tài "Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận" do nghiên cứu sinh Liêu Thị Thanh Nhàn thực hiện tại Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế vào năm 2018, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trương Thị Nhàn và TS. Nguyễn Phước Lộc.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tục ngữ và ca dao là nơi đúc kết tư duy, tình cảm và kinh nghiệm sống của mỗi cộng đồng dân tộc. Mặc dù cơ thể con người mang cấu trúc sinh học tương đồng giữa các chủng tộc, nhưng cách thức con người trải nghiệm và ý niệm hóa các bộ phận cơ thể trong các nền văn hóa khác nhau lại thể hiện những nét đặc thù riêng biệt. Bộ phận cơ thể người (BPCTN) là ngọn nguồn của quá trình con người tri nhận thế giới xung quanh; con người thông qua chính cơ thể mình để giải thích thế giới khách quan.

Tuy các bộ phận cơ thể mang tính chất vật chất và cụ thể, con người thường xuyên mượn từ ngữ chỉ BPCTN để biểu đạt các khái niệm tinh thần trừu tượng. Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) với hai cơ chế trung tâm là ẩn dụ ý niệm (ADYN) và hoán dụ ý niệm (HDYN) cung cấp khung lý thuyết phù hợp để giải mã hiện tượng này. Trước đây, việc nghiên cứu từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Việt chủ yếu tiếp cận theo phương pháp ngữ nghĩa học truyền thống, miêu tả cấu trúc ngữ pháp hoặc đối chiếu từ vựng đơn thuần, chưa đi sâu phục hồi các mô hình tri nhận và ánh xạ ý niệm trên quy mô ngữ liệu văn học dân gian (tục ngữ, ca dao). Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống nghiên cứu này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là xác định những điểm tương đồng và dị biệt trong việc sử dụng ADYN và HDYN "BPCTN" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt; từ đó chứng minh ẩn dụ và hoán dụ là hai phương thức quan trọng phản ánh tư duy của nhân loại nói chung và của người Hán, người Việt nói riêng, đồng thời hỗ trợ thực tiễn giảng dạy, nghiên cứu và dịch thuật.

Để đạt được mục đích trên, tác giả xác lập 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa các vấn đề lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận làm cơ sở trực tiếp cho đề tài;
2. Thống kê, phân loại và phân tích các biểu thức ADYN và HDYN BPCTN trong ngữ liệu khảo sát;
3. Mô tả miền ý niệm BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Việt; xác lập hệ thống ánh xạ, xây dựng mẫu ADYN, HDYN; xác lập sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa cho các từ ngữ chỉ BPCTN điển mẫu trong tục ngữ, ca dao của hai ngôn ngữ;
4. So sánh, đối chiếu các mô hình ánh xạ, sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa giữa tiếng Hán và tiếng Việt nhằm chỉ ra các điểm tương đồng và dị biệt về tri nhận và văn hóa dân tộc.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm có miền nguồn là "BPCTN" xuất hiện trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Tập trung vào các danh từ chỉ BPCTN có tư cách là nguyên tố ngữ nghĩa hoặc xuất hiện với tần số cao, tiêu biểu như: 心 (tim), 嘴/口 (miệng/mồm), 眼睛/目 (mắt), 脚/足 (chân), 手 (tay), 脸/面 (mặt)... trong tiếng Hán; và tay, miệng, mặt, mắt, chân... trong tiếng Việt.
  • Các khái niệm "lòng", "tâm", "dạ" trong tiếng Việt dù khó xác định vị trí giải phẫu cụ thể nhưng được người Việt đồng nhất với khu vực bụng, biểu trưng cho tình cảm và ý chí, nên vẫn thuộc phạm vi khảo sát của đề tài.
  • Không nghiên cứu độc lập các tính từ chỉ đặc trưng tính chất của BPCTN (dài, ngắn, cao, thấp...) hay các động từ chỉ hoạt động sinh học của BPCTN (cúi, ôm, nghe, nhìn...), mà chỉ xem xét chúng trong kết cấu kết hợp với danh từ chỉ BPCTN để hình thành ADYN và HDYN.
  • Chỉ tập trung vào mô hình ánh xạ một chiều từ miền nguồn "BPCTN" đến các miền ý niệm đích khác, không khảo sát chiều chuyển dịch ngược lại.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả phân chia bức tranh nghiên cứu liên quan đến đề tài thành các nhóm công trình trong nước và quốc tế theo hai trục ADYN và HDYN:

Các nghiên cứu quốc tế và tại Trung Quốc

• Nghiên cứu nền tảng về ngôn ngữ học tri nhận: Khởi đầu từ công trình của George Lakoff và Mark Johnson (1980) Metaphors We Live By, đặt nền móng cho ngữ nghĩa học tri nhận; Lakoff (1987) Women, Fire and Dangerous Things về phạm trù hóa và điển mẫu; Mark Johnson (1987) và Lakoff & Johnson (1999) Philosophy in the Flesh xác lập nguyên lý triết học trải nghiệm và tính nghiệm thân (embodiment).
• Nghiên cứu ADYN và HDYN về BPCTN trong một ngôn ngữ: Wei (2010) khảo sát ẩn dụ và hoán dụ cơ thể người trong tiếng Anh, chỉ ra sơ đồ hình ảnh UP-DOWN và PATH; Takács (2014) nghiên cứu thành ngữ BPCTN tiếng Anh và ứng dụng dạy dịch; Manerko (2014) khảo sát tri nhận không gian từ BPCTN trong thành ngữ tiếng Anh. Tại Trung Quốc, Trương Kiến Lý (张建理, 2005) nghiên cứu mạng lưới đa nghĩa của "tâm/tim" (心); Hứa Dĩnh Hân (许颖欣, 2007) phân tích cơ chế tri nhận của "khẩu/miệng" (口); Lã Văn Tĩnh (吕文静, 2014) khảo sát tri nhận ẩn dụ của "tóc" (头发); Lưu Thiểu Kiệt (刘少杰, 2014) nghiên cứu ẩn dụ BPCTN trong thành ngữ tiếng Hán.
• Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ và văn hóa: Bislková (2000) đối chiếu thành ngữ BPCTN tiếng Séc và tiếng Anh; Song (2009) đối chiếu ẩn dụ động vật và BPCTN tiếng Hán - Anh; Yu Ning và cộng sự (2008, 2009) nghiên cứu mối quan hệ ba chiều giữa cơ thể, văn hóa và ngôn ngữ; Nghiêm Sảng (严爽, 2006) đối chiếu tính đa nghĩa giữa "hand" và "tay" (手); Lí Hồng và Dư Lan (李红, 余兰, 2008) đối chiếu ẩn dụ "tay" tiếng Hán và tiếng Anh; Lưu Mạn (刘曼, 2011) đối chiếu HEAD và HEART trong tiếng Anh và tiếng Hán; Lý Vân (李芸, 2011) đối chiếu hoán dụ ngũ quan trong tiếng Anh và tiếng Hán.

Các nghiên cứu tại Việt Nam

• Nguyễn Ngọc Vũ (2008) với luận án tiến sĩ nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Anh và tiếng Việt có từ ngữ chỉ BPCTN dưới góc nhìn NNHTN và bài báo về HDYN BPCTN biểu trưng cho kỹ năng;
• Hai Tran Ngoc (2010) khảo sát ADYN trong thành ngữ tiếng Anh và tiếng Việt chứa BPCTN;
• Võ Kim Hà (2012) nghiên cứu cơ chế tri nhận các ngữ biểu trưng của từ "tay" đối chiếu tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Pháp;
• Trần Trung Hiếu (2012) nghiên cứu HDYN trong kết cấu "vị từ + Mặt" trong tiếng Việt;
• Trịnh Thị Thanh Huệ (2012) đối chiếu ẩn dụ tên gọi BPCTN (39 bộ phận) trong tiếng Việt và tiếng Hán, tuy nhiên chủ yếu thống kê nghĩa phái sinh dựa trên vị trí, hình dáng, chức năng trên ngữ liệu cụm từ tự do và cụm từ cố định;
• Nguyễn Thị Hiền (2017) nghiên cứu sự phát triển ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ BPCTN tiếng Việt từ góc độ NNHTN nhưng chưa đối chiếu toàn diện với ngôn ngữ khác.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình đi trước phần lớn khảo sát trên ngữ liệu thành ngữ, từ vị đơn lẻ hoặc các cụm từ tự do trong từ điển. Chưa có công trình nào khảo sát và đối chiếu một cách hệ thống, quy mô lớn các mô hình ánh xạ ADYN, HDYN, sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa của miền ý niệm "BPCTN" trên ngữ liệu văn học dân gian gồm tục ngữ và ca dao tiếng Hán và tiếng Việt.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

1. Khái niệm cơ thể người và tính nghiệm thân: Cơ thể người được tiếp cận không chỉ dưới góc độ giải phẫu sinh lý học thuần túy (gồm 7.500 bộ phận theo chuẩn quốc tế IFAA/FCAT năm 1998; 289 bộ phận được định danh bằng 397 tên gọi trong tiếng Việt theo Nguyễn Đức Tồn, 2002), mà còn là một cấu trúc xã hội - văn hóa mang tính nghiệm thân (Embodiment) theo luận điểm của Lakoff & Johnson (1999), John Dewey (2010), Port (1995) và Nguyễn Văn Hiệp (2016). Tri nhận bắt nguồn từ trải nghiệm thể chất và sự tương tác giữa cơ thể với môi trường.
2. Lý thuyết phạm trù và phạm trù hóa: Dựa trên quan điểm "tính tương tự gia tộc" của Wittgenstein (1953) và Thuyết điển mẫu (Prototype Theory) của Eleanor Rosch (1976).
3. Ẩn dụ ý niệm (ADYN): Tiếp thu lý thuyết của Lakoff & Johnson (1980) với 3 phân loại chính: ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ định hướng và ẩn dụ bản thể (bao gồm ẩn dụ vật chứa). Áp dụng quy tắc ánh xạ xuyên miền (Cross-domain mapping) từ miền nguồn (Source domain) sang miền đích (Target domain) và lý thuyết tương tác ngữ nghĩa của Max Black (1962) về khung và tiêu điểm.
4. Hoán dụ ý niệm (HDYN): Cơ chế ánh xạ diễn ra trong cùng một miền ý niệm/khung tri nhận duy nhất. Luận án áp dụng khung phân loại toàn diện của Radden & Kövecses (1999) gồm 2 nhóm lớn (hoán dụ giữa bộ phận và toàn thể gồm 7 tiểu loại; hoán dụ giữa các bộ phận trong một chỉnh thể gồm 8 tiểu loại) kết hợp nguyên lý nổi trội nhận thức (Salience) và quy luật hình - nền (Figure - Ground).
5. Sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa: Dựa trên lý thuyết lược đồ hình ảnh của Lakoff & Turner (1989) (như lược đồ vật chứa, đường đi, liên kết) và mô hình mạng lưới xuyên tâm (Radial Network) giải thích tính đa nghĩa của John Taylor (2003), Lakoff (1999) và Evans & Green (2006).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả: Sử dụng thủ pháp thu thập, phân loại, thống kê và phân tích ngữ nghĩa - ngữ cảnh tri nhận để phục hồi các mô hình ánh xạ, sơ đồ hình ảnh và mạng lưới tâm lan tỏa.
• Phương pháp đối chiếu: Sử dụng thủ pháp đối chiếu hai chiều (tiếng Hán và tiếng Việt) nhằm nhận diện các điểm tương đồng (tính phổ quát của tri nhận) và dị biệt (tính đặc thù văn hóa - tư duy dân tộc).
• Kết hợp định tính và định lượng: Định tính dùng để phân tích cơ chế tạo nghĩa, phục hồi ánh xạ; định lượng dùng để thống kê tần số xuất hiện, lập bảng phân loại danh từ BPCTN và các miền đích.

Nguồn tư liệu và ngữ liệu nghiên cứu

Ngữ liệu được trích xuất từ các công trình sưu tầm và từ điển chuẩn xác, uy tín:

Ngôn ngữ	Quy mô ngữ liệu	Nguồn ngữ liệu chính trích xuất
Tiếng Hán	952 đơn vị tục ngữ, ca dao	- Từ điển tục ngữ (俗语词典, 2006), Từ Tông Tài (徐宗才), Nxb Thương Vụ, Bắc Kinh. - Ca dao dân gian toàn tập (民间歌谣全集, 2014), Chu Vũ Tôn (朱雨尊), Nxb Tam Liên, Thượng Hải.
Tiếng Việt	652 đơn vị tục ngữ, ca dao	- Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (2016), Vũ Ngọc Phan, Nxb Văn học. - Kho tàng ca dao tiếng Việt (2001), Nguyễn Xuân Kính, Nxb Văn hóa Thông tin. - Kho tàng tục ngữ tiếng Việt (Tập 1 & Tập 2, 2002), Nguyễn Xuân Kính, Nxb Văn hóa Thông tin.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu và cơ sở lí thuyết

Chương này tổng kết toàn diện lịch sử nghiên cứu về ADYN và HDYN BPCTN trong và ngoài nước; phân tích thành tựu và hạn chế của các công trình đi trước nhằm xác lập hướng tiếp cận cho đề tài. Đồng thời, chương 1 xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết vững chắc bao gồm: khái niệm cơ thể người trong sinh lý học và văn hóa học; đặc điểm thể loại của tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt; tính nghiệm thân; lý thuyết phạm trù hóa và điển mẫu; khái niệm, cấu trúc, phân loại của ADYN và HDYN; khái niệm sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa; mối quan hệ giữa ngôn ngữ học tri nhận, cơ thể con người và ngữ cảnh văn hóa dân tộc.

Chương 2: Ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm miền “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ và ca dao tiếng Hán

Chương 2 khảo sát 952 đơn vị ngữ liệu tiếng Hán, xác định 56 danh từ chỉ BPCTN tham gia vào quá trình cấu tạo ADYN và HDYN.

Danh mục 56 danh từ BPCTN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán

脚/足 (chân), 脚板 (bàn chân), 膝腿 (đầu gối), 腿 (đùi), 手 (tay/thủ), 掌 (bàn tay), 胳膊/膀臂 (cánh tay), 手腕子 (cổ tay), 手心 (lòng bàn tay), 手指 (ngón tay), 肚/肚子 (bụng), 脖子 (cổ), 皮 (da), 头 (đầu), 腰 (eo), 肝 (gan), 筋 (gân), 脑勺 (gáy), 耳/耳朵 (tai), 耳朵根子 (gốc tai), 喉 (họng), 眼睫毛 (lông mi), 眉毛 (mày), 背 (lưng), 舌头 (lưỡi), 腮 (má), 眼/眼睛/目 (mắt), 眼皮 (mí mắt), 眼珠/眼珠子 (tròng mắt), 胆 (mật), 脸/面 (mặt), 血 (máu), 脉窝 (ổ mạch), 血管 (huyết quản), 口/嘴/嘴巴 (miệng/mồm), 嘴唇 (môi), 屁股 (mông), 鼻子 (mũi), 脑/脑凭 (não/sọ), 胸口/胸脯/胸 (ngực), 肺管子 (phế quản), 肺 (phổi), 牙 (răng), 胡子 (râu), 肠子/肠 (ruột), 额角上 (thái dương), 肉 (thịt), 肥肉/膘 (thịt mỡ), 精肉 (thịt nạc), 心 (tim), 头发 (tóc), 骨髓 (tủy), 肩膀 (vai), 骨 (xương), 脑根 (xương chẩm), 胯 (xương hông).

Chương này tập trung:

• Phân tích các mô hình kết hợp từ ngữ giữa danh từ BPCTN với các định ngữ, vị từ tạo nên ADYN và HDYN.
• Phân tích mô hình ánh xạ ADYN điển mẫu: "KẾT QUẢ CỦA MỘT SỰ VIỆC LÀ SỰ TIẾP XÚC VẬT LÍ CỦA CHÂN", "VẬT CHỨA LÀ ĐẦU" (qua ngữ liệu 被头里做事终晓得), "VẬT CHỨA LÀ TIM", "VẬT CHỨA LÀ BỤNG".
• Phân tích cơ chế tri nhận HDYN: cơ chế hoán dụ của câu 心肠掉在肚皮外, hiện tượng ẩn hoán dụ phức hợp trong ví dụ 抽了腿、缩了脖儿 (Co đùi, thụt cổ).
• Xây dựng sơ đồ tâm lan tỏa của danh từ có tần số cao nhất là "心 (tim)" (thể hiện qua các miền: TIM LÀ THỰC THỂ, TIM LÀ TRUNG ƯƠNG, TIM LÀ TƯ DUY/TƯ TƯỞNG, TIM LÀ TÌNH CẢM).
• Lý giải các mô hình tri nhận gắn với thế giới quan và triết lý văn hóa truyền thống của người Hán.

Chương 3: Ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm miền "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt

Chương 3 khảo sát 652 đơn vị ngữ liệu tiếng Việt, thống kê được 53 danh từ chỉ BPCTN tham gia tạo nghĩa ẩn dụ và hoán dụ.

Danh mục 53 danh từ BPCTN trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
đầu, óc, tóc, sợi tóc, mặt, mắt, chân mày/mày, con ngươi, tai, má, gò má, mũi, miệng/khẩu/mồm, môi, mép, hàm, lợi, răng/nanh, lưỡi, cằm, râu, cổ, họng, tay, cánh tay, bàn tay, gang tay, ngón tay, móng tay, bụng, tim, gan, cật, ruột, vai, lưng, thân, trôn/đít, chân/giò, đùi, đầu gối/gối, bàn chân, gót, da, thịt, máu, mạch, xương/cốt, xương hoóc, xương sống, xương sườn, lòng, dạ.

Các nội dung và phát hiện trọng tâm:

• Khảo sát các kết cấu kết hợp của danh từ BPCTN với các nhóm từ ngữ đi kèm để tạo lập ADYN và HDYN.
• Khảo sát trường hợp đặc thù của các từ "lòng", "tâm", "dạ" trong tiếng Việt; thực hiện phép thử thay thế từ ngữ "tim" và "bụng" cho "lòng" để xác định ranh giới ngữ nghĩa và đặc trưng tri nhận của người Việt.
• Xây dựng sơ đồ hình ảnh: "VẬT CHỨA >< LÒNG", "VẬT CHỨA >< DẠ", sơ đồ hình ảnh của câu tục ngữ Mất miếng ăn lộn gan lên đầu, Chân đá sau gáy.
• Xác lập các mô hình ánh xạ ADYN và HDYN: "KINH TẾ KHÔNG RA GÌ LÀ TRONG TAY KHÔNG CÓ GÌ", "ÁNH MẮT LÀ SỰ SỜ MÓ", ánh xạ ẩn dụ chỉ kỹ năng "KỸ NĂNG CỦA CON NGƯỜI >< TAY".
• Xây dựng sơ đồ tâm lan tỏa của từ "Tay" trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt từ nghĩa gốc chi trên sang các miền đích: năng lực hành động, quyền lực, kỹ năng, quan hệ sở hữu và kinh tế.

Chương 4: Những điểm tương đồng và dị biệt của ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm miền “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt

Chương 4 tổng hợp kết quả phân tích định tính và định lượng từ chương 2 và chương 3 để so sánh đối chiếu toàn diện:

1. Điểm tương đồng:

   • Cả hai ngôn ngữ đều chia sẻ cơ sở nghiệm thân chung của loài người: con người dùng các bộ phận cơ thể trực quan, quen thuộc (tim, tay, chân, mặt, mắt, miệng, đầu) làm miền nguồn để ý niệm hóa các phạm trù trừu tượng (tư duy, cảm xúc, năng lực, tính cách, quan hệ xã hội).
   • Đều sử dụng phổ biến các sơ đồ hình ảnh bản thể: sơ đồ vật chứa (xem cơ thể, đầu, tim, bụng, lòng, dạ là vật chứa cảm xúc và suy nghĩ), sơ đồ định hướng (trên - dưới, trong - ngoài).
   • Đều vận dụng các mô hình hoán dụ điển mẫu như BỘ PHẬN THAY CHO TOÀN THỂ, CƠ QUAN THỰC HIỆN THAY CHO HÀNH VI/KỸ NĂNG, KHỐNG CHẾ và SỞ THUỘC.

2. Điểm dị biệt:

   • Về số lượng và phân bố: Tiếng Hán xuất hiện 56 danh từ BPCTN, trong khi tiếng Việt là 53 danh từ; có sự chênh lệch về tần số xuất hiện và tỉ lệ phân bố giữa các miền đích cụ thể.
   • Về mô hình tri nhận "Tim" và "Lòng/Dạ": Trong tiếng Hán, "心 (tim)" đóng vai trò trung tâm tuyệt đối, vừa là cơ quan cảm xúc vừa là cơ quan tư duy lý tính (tâm trí), xuất hiện dày đặc trong các ẩn dụ và hoán dụ. Ngược lại, trong tiếng Việt có sự phân hóa linh hoạt giữa "tim", "bụng", "lòng", "dạ"; trong đó "lòng" và "dạ" được tri nhận như vật chứa trung tâm của cảm xúc, ý chí và tâm tư đạo đức, còn "bụng" gắn với suy nghĩ kín đáo hoặc mưu tính.
   • Về đặc trưng văn hóa - tư duy: Tục ngữ, ca dao tiếng Hán phản ánh đậm nét tư duy triết học phương Đông truyền thống, cấu trúc biểu thức cô đọng, chặt chẽ, sử dụng nhiều ẩn dụ liên quan đến ngũ tạng, lục phủ. Tục ngữ, ca dao tiếng Việt mang đậm dấu ấn của nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, phương thức biểu đạt trực cảm, mộc mạc, gắn liền với các trải nghiệm sinh hoạt đời thường và chú trọng các bộ phận như "tay", "mặt", "ruột", "lòng".

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án hệ thống hóa và làm sáng tỏ các vấn đề lý thuyết nền tảng của ngôn ngữ học tri nhận (tính nghiệm thân, phạm trù hóa, điển mẫu, ADYN, HDYN, sơ đồ hình ảnh, sơ đồ tâm lan tỏa) khi áp dụng vào việc phân tích ngữ liệu văn học dân gian (tục ngữ, ca dao) của hai ngôn ngữ phương Đông là tiếng Hán và tiếng Việt.
• Luận án cung cấp luận cứ thực chứng góp phần khẳng định ẩn dụ và hoán dụ không đơn thuần là các biện pháp tu từ học truyền thống mà là các công cụ tri nhận quan trọng, phương thức tư duy nền tảng trong quá trình ý niệm hóa thế giới của con người.
• Thúc đẩy xu hướng vận dụng ngôn ngữ học tri nhận vào nghiên cứu so sánh - đối chiếu ngôn ngữ tại Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp nguồn ngữ liệu đối chiếu chi tiết gồm 952 đơn vị tục ngữ, ca dao tiếng Hán và 652 đơn vị tục ngữ, ca dao tiếng Việt có chứa từ ngữ chỉ BPCTN, được phân loại thành các bảng biểu cụ thể.
• Đưa ra các mô hình ánh xạ, sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa rõ ràng, giúp ích thiết thực cho việc giảng dạy tiếng Hán cho người Việt và dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, giúp người học hiểu bản chất nghĩa hàm ẩn của tục ngữ, ca dao qua cơ chế tri nhận.
• Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho công tác biên dịch Hán - Việt, Việt - Hán và công tác biên soạn từ điển đối chiếu ngữ nghĩa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án chỉ giới hạn phạm vi khảo sát ở các danh từ chỉ BPCTN phổ biến đóng vai trò là nguyên tố ngữ nghĩa trong tục ngữ và ca dao dân gian; chưa mở rộng khảo sát trên toàn bộ các thể loại văn học khác hoặc ngôn ngữ báo chí, giao tiếp khẩu ngữ đương đại. Luận án chỉ nghiên cứu hướng ánh xạ một chiều từ miền nguồn "BPCTN" sang các miền đích khác, chưa nghiên cứu chiều chuyển dịch ngược lại (từ các miền ý niệm khác ánh xạ sang BPCTN).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đối chiếu ADYN và HDYN miền BPCTN trên các thể loại văn bản khác (như thành ngữ, văn học viết, ngôn ngữ quảng cáo, truyền thông); nghiên cứu sâu hơn về chiều ánh xạ ngược từ các miền không gian, màu sắc, động vật vào miền cơ thể người; mở rộng phạm vi đối chiếu với các ngôn ngữ khác trong khu vực Đông Nam Á.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ & Văn hóa Trung Quốc, Việt Nam học: Cung cấp khung phương pháp luận tri nhận, quy trình phục hồi ánh xạ ẩn dụ/hoán dụ và kỹ thuật xây dựng sơ đồ tâm lan tỏa.
2. Giảng viên giảng dạy tiếng Hán và tiếng Việt: Vận dụng các mô hình tri nhận giải thích ngữ nghĩa thành ngữ, tục ngữ, ca dao, giúp người học nắm bắt cơ chế tư duy của người bản ngữ thay vì ghi nhớ máy móc.
3. Biên dịch viên Hán - Việt và Việt - Hán: Cung cấp hiểu biết sâu sắc về các tương đương ngữ nghĩa và các dị biệt văn hóa ẩn sau các biểu thức ngôn ngữ chứa BPCTN để lựa chọn phương án chuyển dịch phù hợp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ sở lý thuyết chính mà luận án sử dụng để phân tích ngữ liệu là gì?

Luận án sử dụng khung lý thuyết của Ngôn ngữ học tri nhận, trọng tâm là: Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm của George Lakoff & Mark Johnson (1980), Thuyết Nghiệm thân (Lakoff & Johnson, 1999), Thuyết Điển mẫu (Eleanor Rosch, 1976), Phân loại Hoán dụ ý niệm của Radden & Kövecses (1999), Lý thuyết Sơ đồ hình ảnh (Lakoff & Turner, 1989) và Sơ đồ tâm lan tỏa (John Taylor, 2003; Lakoff, 1999).

2. Quy mô và nguồn ngữ liệu khảo sát của luận án gồm những gì?

Ngữ liệu gồm 952 đơn vị tục ngữ, ca dao tiếng Hán trích từ Từ điển tục ngữ (Từ Tông Tài, 2006) và Ca dao dân gian toàn tập (Chu Vũ Tôn, 2014); cùng 652 đơn vị tục ngữ, ca dao tiếng Việt trích từ Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (Vũ Ngọc Phan, 2016) và bộ sách của Nguyễn Xuân Kính (Kho tàng ca dao tiếng Việt 2001, Kho tàng tục ngữ tiếng Việt Tập 1 & 2, 2002).

3. Số lượng danh từ chỉ bộ phận cơ thể người được xác định trong hai ngôn ngữ là bao nhiêu?

Luận án thống kê và lập danh mục gồm 56 danh từ chỉ BPCTN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán (tiêu biểu như 心, 嘴, 眼睛, 脚, 手, 脸...) và 53 danh từ chỉ BPCTN trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt (tiêu biểu như tay, miệng, mặt, mắt, chân, đầu, lòng, dạ...).

4. Từ "lòng", "tâm", "dạ" trong tiếng Việt được luận án xử lý như thế nào?

Dù không xác định được vị trí giải phẫu cụ thể như các cơ quan vật lý bên ngoài, "lòng", "tâm", "dạ" trong tiếng Việt được người Việt xem như vùng bụng của cơ thể và coi là biểu tượng của thế giới nội tâm, tình cảm và ý chí. Do đó, tác giả vẫn đưa các từ này vào phạm vi nghiên cứu và thực hiện phép thử thay thế từ ngữ "tim" và "bụng" cho "lòng" để làm rõ cơ chế tri nhận.

5. Điểm khác biệt nổi bật nhất về ADYN và HDYN BPCTN giữa tiếng Hán và tiếng Việt trong luận án là gì?

Trong tiếng Hán, "心 (tim)" là trung tâm tuyệt đối chi phối cả cảm xúc lẫn tư duy lý trí và xuất hiện với tần số cao nhất trong các mô hình ánh xạ. Trong khi đó, tiếng Việt có sự phân hóa linh hoạt giữa "tim", "bụng", "lòng", "dạ" trong việc biểu thị đời sống tình cảm và tư tưởng, đồng thời các từ "tay", "mặt", "ruột/lòng" có tần số sử dụng rất nổi trội gắn với trải nghiệm nông nghiệp lúa nước.

---

Kết luận

Luận án của Liêu Thị Thanh Nhàn là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về mặt ngữ nghĩa học tri nhận và ngôn ngữ học đối chiếu giữa tiếng Hán và tiếng Việt. Bằng việc phân tích 952 đơn vị tục ngữ, ca dao tiếng Hán và 652 đơn vị tiếng Việt, tác giả đã phục hồi thành công hệ thống mô hình ánh xạ ẩn dụ, hoán dụ, sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa của miền ý niệm bộ phận cơ thể người. Kết quả nghiên cứu chứng minh tính phổ quát của trải nghiệm nghiệm thân nhân loại, đồng thời làm sáng tỏ những nét đặc thù trong văn hóa và tư duy của hai dân tộc Hán và Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 của luận án trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu về ADYN, HDYN “BPCTN” trên thế giới và ở Việt Nam; cơ sở lý thuyết của đề tài, bao gồm: khái niệm cơ thể người, tính nghiệm thân, phạm trù và phạm trù hóa; khái niệm, đặc điểm, cấu trúc và cách phân loại của ADYN, HDYN; NNHTN về BPCTN; ngữ cảnh tri nhận; đặc trưng văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Việt. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về BPCTN Ở nước ngoài, ẩn dụ đã trở thành một khu vực khảo sát chính của ngữ nghĩa học tri nhận. Trên tất cả, ẩn dụ là một cơ chế hạng nhất dành cho việc nhìn một sự vật này thông qua từ ngữ chỉ sự vật khác.

Vào những năm 1980 đã có một sự quan tâm nghiên cứu rộng rãi về ẩn dụ, nhưng lực đẩy chủ yếu của sự quan tâm này lại đến từ George Lakoff và Mark Johnson với “Metaphors We Live by” (Chúng ta sống cùng các ẩn dụ) (1980) [29], một ấn phẩm nền tảng trong ngữ nghĩa học tri nhận. Nó được xem như là sự mở đường cho một thế hệ các nhà ngôn ngữ học mới. Trong tác phẩm của mình, hai tác giả đã đưa ra quan niệm mới về bản chất và chức năng của NNHTN nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng là nghiên cứu cách con người nhìn và nhận biết thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Điều này đã tạo tiền đề cho NNHTN có những bước phát triển mới về lượng và chất.

Lakoff xuất bản cuốn “Women, Fire and Dangerous Things” (Đàn bà, lửa và những thứ nguy hiểm) [30]. Đây là cuốn sách mà tác giả đã nói đến tầm quan trọng của sự phạm trù hóa trong thế giới khách quan của con người. Tác giả đã chỉ ra rằng nếu không có năng lực phạm trù hóa, chúng ta chẳng thể hoạt động được gì cả, trong thế giới vật chất cũng như trong đời sống xã hội và trí óc của chúng ta. Johnson tiếp tục xuất bản cuốn “Philosophy in Flesh – The Embodied Mind and its Challenge to Western Thought” (Trải nghiệm triết học 10 – tư duy nghiệm thân và thách thức đối với tư tưởng phương Tây) [32].

Cuốn sách này đã trình bày một cách hệ thống về nền tảng triết học của NNHTN, đó chính là “triết học trải nghiệm”. Cơ sở lý thuyết về NNHTN đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước vận dụng vào việc phân tích tiếng mẹ đẻ hoặc đối chiếu giữa ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác. Trong đó, các công trình, bài viết liên quan đến ADYN về từ ngữ chỉ BPCTN chiếm số lượng đáng kể. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc phân tích ADYN và HDYN từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng mẹ đẻ có các bài viết và công trình sau: Bài viết “A Cognitive Approach to Metaphor and Metonymy Related to the Human Body” (Một cách tiếp cận tri nhận đến ẩn dụ và hoán dụ có liên quan đến cơ thể người) của Wei (2010) [48] đã tổng kết lại hai mô hình ánh xạ ADYN và HDYN.

Trong đó, tác giả đã chỉ ra được sự ánh xạ từ miền con người sang miền không phải là con người, ví dụ: He lives in the head of the river (Anh ấy sống ở đầu sông). Đây là kiểu ánh xạ dựa vào vị trí. Tác giả còn chỉ ra hai sơ đồ hình ảnh của ADYN BPCTN, như con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh UP- DOWN (LÊN – XUỐNG), ví dụ: My heart sank (Trái tim tôi đã chìm/ Tôi đã buồn.)-> VUI LÀ HƯỚNG LÊN và KHÔNG VUI LÀ HƯỚNG XUỐNG, He came down with the flu (Anh ấy đã xuống dốc do bệnh cúm) -> MẠNH KHỎE LÀ HƯỚNG LÊN và ỐM YẾU LÀ HƯỚNG XUỐNG; con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh PATH (LỐI/ NGUỒN LỐI ĐÍCH), ví dụ: I ran my eyes over those pictures (Tôi đã đưa mắt tôi đến những bức tranh đằng kia). Bài viết còn phân tích HDYN BPCTN như bộ phận – toàn thể, ví dụ: We need some new blood in the organization (Chúng tôi cần vài dòng máu mới trong tổ chức/ Chúng tôi cần vài người mới trong tổ chức), bộ phận - bộ phận, ví dụ: She likes reading Shakespeare (Cô ấy thích đọc Shakespeare ).

Tác giả này cũng nhấn mạnh đến điểm giống và điểm khác nhau giữa ADYN và HDYN. Bằng cách phân loại và phân tích các biểu thức ẩn dụ, hoán dụ tác giả có thể kết luận rằng các phạm trù là các hệ thống và kết nối tự nhiên với nhận thức của con người và tính nghiệm thân đối với thế giới bên ngoài. Đây là công trình đã vận dụng thành công lý thuyết NNHTN để chỉ ra hai mô hình tri nhận ẩn dụ và hai sơ đồ hình ảnh từ miền nguồn là từ ngữ chỉ BPCTN. Nguồn ngữ liệu của công trình là các câu được dẫn ra từ các cuốn từ điển như Oxford Advanced Learner’s Dictionaries of 11 Current English và Longman English Dictionaries online.

Công trình này đã định hướng cho chúng tôi có ý tưởng nghiên cứu về sơ đồ hình ảnh "BPCTN" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Với bài nghiên cứu “Idiom of body parts in English – A cognitive perspective (Thành ngữ BPCTN trong tiếng Anh – Một quan điểm tri nhận)”, Takács (2014) [45] đã phân tích hai cơ chế tri nhận ADYN và HDYN trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN tiếng Anh và đưa ra một số giải pháp trong việc ứng dụng thành ngữ loại này vào việc dạy dịch. Trong công trình “From human body parts to the embodiment of spatial conceptualization in English idioms” (Từ BPCTN đến thuyết nghiệm thân của tri nhận không gian trong thành ngữ tiếng Anh), Manerko (2014) [34] đã chỉ ra rằng ngôn ngữ được kết nối chặt chẽ với quá trình tri nhận. Tri nhận không gian đã đóng vai trò quan trọng trong mã hóa kiến thức của con người về không gian, suy nghĩ và cách xử lý ngôn ngữ của con người.

Những kiến thức này đòi hỏi kinh nghiệm tâm lý và kinh nghiệm xã hội của chúng ta. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc so sánh đối chiếu ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác có các bài viết và công trình sau: Công trình “Czech and English Idioms of Body Parts: A view from cognitive semantics” (BPCTN trong thành ngữ tiếng Séc và tiếng Anh) của tác giả Bislková (2000) [24] là công trình nghiên cứu theo hướng đối chiếu hai ngôn ngữ. Bislková đã phân tích và tìm ra sự tương đồng, dị biệt của hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN của tiếng Séc và tiếng Anh. Tác giả này cũng đã cho biết, hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) và cách thức biểu đạt của người nói trong hoàn cảnh cụ thể rất có khả năng kết hợp với nhau để giúp người nói phán đoán được ý nghĩa thành ngữ trong việc biểu đạt.

Theo hướng nghiên cứu này còn có bài “Cognitive Analysis of Chinese- English Metaphors of Animal and Human Body Part Words” (Phân tích tri nhận của ẩn dụ từ chỉ động vật và BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh ) của Song (2009) [41]. Tác giả đã tìm ra điểm giống nhau trong cấu trúc và và nghĩa ẩn dụ của BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh như: “horse back (mǎ bēi)”(lưng ngựa),“horse-faced (mǎ liǎn)”(mặt ngựa), “horse hair (mǎ zōng)”(bờm ngựa), “cat’s eye (māo yǎn)”(mắt mèo), “sheep skin (yáng pí)”(da cừu). 12 Các nghiên cứu về đối tượng này cũng đã mở rộng trong mối quan hệ với văn hóa. Công trình “Culture, Body, and Language: Conceptualizations of Internal Body Organs across Cultures and Languages” (Văn hóa, cơ thể và ngôn ngữ: Tri nhận BPCTN qua văn hóa và ngôn ngữ ) của Yu Ning và cộng sự (2008) [50], “From Body to Meaning in Culture” (Từ cơ thể đến nghĩa trong văn hóa) của Yu Ning (2009) [51] và là hai công trình trình bày về mối quan hệ mật thiết giữa ADYN, cơ thể và văn hóa.

Chúng giống như quan hệ ba cạnh của một hình tam giác. Ẩn dụ ý niệm thường bắt nguồn từ kinh nghiệm cơ thể, mô hình văn hóa thường được cấu trúc bởi những ADYN. Một từ ngữ nào đó tác động lên một từ ngữ khác thì chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến từ ngữ thứ ba. Không có cơ thể sẽ không có thế giới quan.

Tuy nhiên ống kính của thế giới quan chính là “màu sắc văn hóa”và “khung ẩn dụ”. Nó được xuyên qua như “thấu kính” để chúng ta tri nhận thế giới.