Luận án về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ ca dao tiếng Hán và tiếng Việt

Chuyên khảo Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ tiếng hán và tiếng việt phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Liêu Thị Thanh Nhàn
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Thị Nhàn
• Trường học: Đại Học Huế, Trường Đại Học Khoa Học
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Trong Tục Ngữ Ca Dao Tiếng Hán Và Tiếng Việt Dưới Góc Nhìn Ngôn Ngữ Học Tri Nhận
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC MÔ HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ngữ liệu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Về thực tiễn
• Cấu trúc luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về BPCTN
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hoán dụ ý niệm về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 1.2. Cơ sở lí thuyết cho việc nghiên cứu
• 1.2.1. Khái niệm cơ thể người
• 1.2.2. Khái quát về nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 1.2.3. Khái quát về tục ngữ, ca dao của tiếng Hán và tiếng Việt
• 1.2.4. Tính nghiệm thân (embodiment)
• 1.2.5. Ẩn dụ ý niệm (cognitive metaphor)
• 1.2.6. Hoán dụ ý niệm (conceptual metonymy)
• 1.2.7. Sơ đồ tâm lan tỏa
• 1.2.8. Ngôn ngữ học tri nhận và cơ thể con người
• 1.2.9. Ngữ cảnh tri nhận
• 1.2.10. Văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 2. Chương 2: ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG HÁN
• 2.1. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.1.1. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.1.2. Nhóm từ ngữ kết hợp với danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm
• 2.1.3. Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích
• 2.2. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.2.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.2.2. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 3. Chương 3: ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN "BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI" TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG VIỆT
• 3.1. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.1.1. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.1.2. Nhóm từ ngữ kết hợp với các danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm
• 3.1.3. Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm miền “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2.2. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 4. Chương 4: NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ DỊ BIỆT CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM, HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ, CA DAO TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Những điểm tương đồng và dị biệt của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.1.1. Những điểm tương đồng của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.1.2. Những điểm dị biệt của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2. Những điểm tương đồng và dị biệt của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2.1. Những điểm tương đồng của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2.2. Những điểm dị biệt của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TỪ ĐIỂN TRA CỨU

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung về đề tài nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu "Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Trong Tục Ngữ Tiếng Hán Và Tiếng Việt" được thực hiện nhằm khám phá sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng bộ phận cơ thể trong hai ngôn ngữ này. Mục tiêu chính là làm rõ cách mà các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể được sử dụng để thể hiện các khái niệm trừu tượng qua ẩn dụ ý niệm (ADYN) và hoán dụ ý niệm (HDYN). Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian thông qua tục ngữ, ca dao. Những hiểu biết từ nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, giúp người học dễ dàng tiếp cận và hiểu sâu sắc hơn về văn hóa của các dân tộc thông qua ngôn ngữ.

1.1. Lý do chọn đề tài

Tục ngữ và ca dao là những hình thức ngôn ngữ đặc sắc phản ánh tư duy và cảm xúc của con người. Sự khác biệt trong việc sử dụng bộ phận cơ thể trong tục ngữ, ca dao giữa tiếng Hán và tiếng Việt không chỉ phản ánh sự khác biệt văn hóa mà còn cho thấy cách mà con người tương tác với thế giới xung quanh. Việc nghiên cứu này giúp làm rõ những đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa của hai dân tộc, đồng thời mở ra hướng đi mới cho nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận.

II. Tổng quan về cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu này dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, đặc biệt là các khái niệm về ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm. Bộ phận cơ thể không chỉ là những thành phần vật chất mà còn là những biểu tượng văn hóa sâu sắc. Chúng được sử dụng để thể hiện các khái niệm trừu tượng như tình cảm, ý chí, và các giá trị xã hội. Việc áp dụng lý thuyết này trong nghiên cứu giúp xác định được cách mà các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể được ánh xạ vào các miền ý niệm khác nhau, từ đó làm rõ cách thức mà con người hiểu và tương tác với thế giới xung quanh.

2.1. Khái niệm về bộ phận cơ thể

Bộ phận cơ thể là những thành phần chính của cơ thể con người, bao gồm các bộ phận như tay, chân, đầu, và các cơ quan nội tạng. Mỗi bộ phận đều mang ý nghĩa riêng trong văn hóa và ngôn ngữ. Sự đa dạng trong cách sử dụng từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ, ca dao cho thấy sự phong phú trong tư duy và cảm xúc của con người. Các từ ngữ này không chỉ mang tính chất mô tả mà còn thể hiện các giá trị văn hóa và tri thức của mỗi dân tộc.

III. Phân tích ẩn dụ và hoán dụ trong tục ngữ ca dao

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các câu tục ngữ và ca dao. Các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể thường được sử dụng để tạo ra các hình ảnh sống động, giúp người nghe dễ dàng hình dung và cảm nhận thông điệp. Ví dụ, câu tục ngữ "Chân đá sau gáy" không chỉ đơn thuần mô tả hành động mà còn phản ánh mối quan hệ giữa con người với nhau trong xã hội. Sự sáng tạo trong việc sử dụng từ ngữ này thể hiện trí tưởng tượng phong phú và khả năng biểu đạt sâu sắc của con người.

3.1. Mô hình ánh xạ của ẩn dụ và hoán dụ

Mô hình ánh xạ giữa bộ phận cơ thể và các miền ý niệm khác nhau cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa ngôn ngữ và tri nhận. Các ẩn dụ ý niệm như "tim là tình yêu" hay "đầu là lý trí" không chỉ đơn thuần là cách diễn đạt mà còn phản ánh cách mà con người hiểu về bản thân và thế giới xung quanh. Việc phân tích các mô hình này giúp làm rõ cách mà ngôn ngữ hình thành và phát triển trong bối cảnh văn hóa cụ thể.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về bộ phận cơ thể trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian. Những kết quả này có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, giúp học viên hiểu rõ hơn về văn hóa và tư duy của các dân tộc khác nhau. Hơn nữa, việc nghiên cứu này cũng mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực ngôn ngữ học tri nhận.

4.1. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau như nghiên cứu tâm lý học, văn hóa học, và giáo dục. Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu khác nhau sẽ giúp làm rõ hơn những mối liên hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa, từ đó tạo ra những hiểu biết sâu sắc hơn về con người và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận" của nghiên cứu sinh Liêu Thị Thanh Nhàn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 62220240, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trương Thị Nhàn và TS. Nguyễn Phước Lộc) đại diện cho bước chuyển dịch học thuật mang tính bước ngoặt từ ngôn ngữ học cấu trúc luận truyền thống sang Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics - nền tảng của khoa học tri nhận đời thứ hai). Đề tài giải quyết trực diện khoảng trống nghiên cứu (research gap) liên quan đến việc thiếu vắng các mô hình hệ thống hóa đa tầng bậc về cơ chế ánh xạ liên miền (cross-domain mapping), lược đồ hình ảnh (image schema) và mạng lưới tâm lan tỏa (radial category network) của trường từ vựng bộ phận cơ thể người (BPCTN) trong kho tàng văn hóa dân gian Hán - Việt. Trước công trình này, các nghiên cứu đối chiếu Hán - Việt (điển hình như Trịnh Thị Thanh Huệ, 2012; Nguyễn Thị Hiền, 2017) chủ yếu dừng lại ở việc thống kê miêu tả ngữ nghĩa phái sinh bề mặt hoặc khảo sát trên ngữ liệu ngữ cố định rời rạc, chưa đặt cơ thể người vào đúng vị thế là cội nguồn của tính nghiệm thân (embodiment) trong tương tác với các mô hình văn hóa - xã hội đặc thù.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các danh từ chỉ BPCTN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt được chọn lọc và phân bố như thế nào giữa miền ý niệm nguồn (source domain) và miền ý niệm đích (target domain)?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cơ chế ánh xạ tri nhận của Ẩn dụ ý niệm (ADYN) và Hoán dụ ý niệm (HDYN) từ miền "BPCTN" sang các miền trừu tượng vận hành ra sao qua các sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những điểm tương đồng và dị biệt mang tính quy luật nào phản ánh bức tranh ngôn ngữ về thế giới và đặc trưng văn hóa - tư duy dân tộc của hai cộng đồng bản ngữ?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): ADYN và HDYN BPCTN trong tục ngữ, ca dao hai ngôn ngữ thể hiện tính phổ quát tri nhận (cognitive universality) bắt nguồn từ cơ sở sinh lý học và trải nghiệm nghiệm thân tương đồng của loài người.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Sự dị biệt về tần suất xuất hiện, sự phân bố miền đích và mạng lưới ngữ nghĩa phản ánh sự quy định sâu sắc của lăng kính văn hóa dân tộc (cultural model) và điều kiện sinh thái - xã hội của người Hán và người Việt.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Hoán dụ ý niệm đóng vai trò nền tảng, tạo tiền đề kích hoạt các chuyển di ẩn dụ phức hợp (giao thoa ẩn - hoán dụ) trong cấu trúc ngữ nghĩa dân gian.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên Thuyết Nghiệm thân và Ẩn dụ ý niệm của George Lakoff và Mark Johnson (1980, 1999), Thuyết Điển mẫu của Eleanor Rosch (1976), Thuyết Tương tự gia tộc của Ludwig Wittgenstein (1953), hệ thống phân loại Hoán dụ ý niệm của Günter Radden và Zoltán Kövecses (1999), cùng các mô hình tương tác văn hóa - cơ thể của Yu Ning (2008, 2009).

Về quy mô và tầm vóc thực nghiệm, luận án thực hiện khảo sát định lượng toàn diện trên tổng thể 1.604 đơn vị tục ngữ và ca dao (gồm 952 đơn vị tiếng Hán và 652 đơn vị tiếng Việt), phân loại và giải mã 56 danh từ chỉ BPCTN tiếng Hán đối chiếu với 53 danh từ chỉ BPCTN tiếng Việt. Công trình mang ý nghĩa tiên phong trong việc thiết lập hệ thống ánh xạ song ngữ có căn cứ định lượng xác thực, tạo nền tảng vững chắc cho nghiên cứu ngôn ngữ học liên văn hóa và phương pháp giảng dạy ngôn ngữ hiện đại.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy bốn dòng chảy học thuật chính chi phối lĩnh vực này:

Dòng chảy thứ nhất là sự hình thành trường phái Ngôn ngữ học tri nhận với ấn phẩm kinh điển "Metaphors We Live By" của George Lakoff và Mark Johnson (1980), tiếp nối bằng "Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Thought" của George Lakoff và Mark Johnson (1999). Các tác giả đã lật đổ quan niệm truyền thống xem ẩn dụ và hoán dụ thuần túy là thủ pháp tu từ trang sức, khẳng định bản chất của hệ thống ý niệm nhân loại vốn mang tính nghiệm thân sâu sắc: "những cấu trúc dùng để kết nối hệ thống ý niệm của chúng ta đều nảy sinh từ những trải nghiệm thân thể và được hiểu theo những cách trải nghiệm thân thể; hơn nữa, bản chất cốt lõi của hệ thống ý niệm của chúng ta bắt nguồn trực tiếp từ tri giác, sự vận động của thân thể cùng sự trải nghiệm về những đặc trưng thể chất và xã hội".

Dòng chảy thứ hai tập trung vào bản chất và cấu trúc phân loại của Hoán dụ ý niệm. Antonio Barcelona (2003) và René Dirven, Ralf Pörings (2003) nhấn mạnh hoán dụ là quá trình tri nhận trong đó một bản thể ý niệm được dùng để quy chiếu đến một bản thể ý niệm khác trong cùng một khung (domain/ICM). Günter Radden và Zoltán Kövecses (1999) đã xây dựng bảng phân loại hoán dụ hoàn chỉnh dựa trên mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM), phân tách mạch lạc giữa hoán dụ bộ phận - toàn thể và hoán dụ giữa các bộ phận trong cùng một chỉnh thể.

Dòng chảy thứ ba là các nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ - văn hóa trên thế giới về từ ngữ cơ thể:

• Công trình của Bislková (2000) đối chiếu thành ngữ BPCTN giữa tiếng Séc và tiếng Anh (Czech and English Idioms of Body Parts: A view from cognitive semantics), chỉ ra tính kết hợp giữa cơ chế tri nhận và ngữ cảnh giao tiếp cụ thể để giải mã nghĩa hàm ẩn.
• Công trình của Song (2009) phân tích đối chiếu ẩn dụ từ chỉ động vật và BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh (Cognitive Analysis of Chinese-English Metaphors of Animal and Human Body Part Words), phát hiện sự tương đồng trong cấu trúc ánh xạ vị trí như "horse back" (lưng ngựa), "cat's eye" (mắt mèo).
• Nghiên cứu của Wei (2010) (A Cognitive Approach to Metaphor and Metonymy Related to the Human Body) chỉ ra hai sơ đồ hình ảnh phổ quát: sơ đồ Hướng (UP-DOWN) và sơ đồ Lối đi (PATH).
• Các công trình của Yu Ning (2008, 2009) (Culture, Body, and Language; From Body to Meaning in Culture) thiết lập mối quan hệ tam giác mật thiết giữa ẩn dụ ý niệm, cơ thể và mô hình văn hóa, xem văn hóa như "thấu kính" khúc xạ cách con người tri nhận thế giới qua thân thể.

Dòng chảy thứ tư tại Trung Quốc và Việt Nam: Tại Trung Quốc, Trương Kiến Lý (2005) khám phá mạng lưới đa nghĩa của "心" (tim/tâm); Hứa Dĩnh Hân (2007) khảo cứu cơ chế tri nhận của "口" (khẩu/miệng); Lưu Mạn (2011) đối chiếu "HEAD" và "HEART" giữa tiếng Anh và tiếng Hán. Tại Việt Nam, Nguyễn Ngọc Vũ (2008) nghiên cứu thành ngữ tiếng Anh và tiếng Việt có từ ngữ BPCTN; Trần Trung Hiếu (2012) phân tích kết cấu vị từ + "mặt"; Trịnh Thị Thanh Huệ (2012) và Nguyễn Thị Hiền (2017) khảo sát sự phát triển ngữ nghĩa của nhóm từ BPCTN.

                  ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │          KHOA HỌC TRI NHẬN ĐỜI THỨ HAI                │
                  │ (Lakoff & Johnson 1980, 1999; Johnson 1987; Port 1995) │
                  └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                             │
               ┌─────────────────────────────┴────────────────────────────┐
               ▼                                                          ▼
┌──────────────────────────────┐                          ┌──────────────────────────────┐
│  LÝ THUYẾT ẨN DỤ Ý NIỆM (CMT)│                          │ LÝ THUYẾT HOÁN DỤ Ý NIỆM     │
│  - Lakoff & Turner (1989)    │                          │ - Barcelona (2003)           │
│  - Evans & Green (2006)      │                          │ - Radden & Kövecses (1999)   │
│  - Taylor (2003)             │                          │ - Dirven & Pörings (2003)    │
└──────────────┬───────────────┘                          └──────────────┬───────────────┘
               │                                                         │
               └─────────────────────────────┬───────────────────────────┘
                                             │
                                             ▼
                      ┌───────────────────────────────────────────┐
                      │    MÔ HÌNH VĂN HÓA & NGỮ CẢNH TRI NHẬN    │
                      │    - Yu Ning (2008, 2009)                 │
                      │    - John Dewey (2010); Lave (1991)       │
                      └──────────────────────┬────────────────────┘
                                             │
                                             ▼
                      ┌───────────────────────────────────────────┐
                      │ LUẬN ÁN: LIÊU THỊ THANH NHÀN (2018)      │
                      │ Khảo sát song ngữ Tục ngữ & Ca dao        │
                      │ 952 ngữ liệu Hán - 652 ngữ liệu Việt      │
                      │ 56 danh từ Hán - 53 danh từ Việt          │
                      └───────────────────────────────────────────┘

Trong bức tranh tổng quan đó, những tranh luận học thuật gay gắt nổi lên giữa hai luồng quan điểm: Quan điểm tiền tri nhận (xem chuyển nghĩa chỉ là kết quả phái sinh hình thức dựa trên sự tương đồng bề ngoài) đối lập hoàn toàn với Quan điểm tri nhận hiện đại (xem chuyển nghĩa là quá trình ý niệm hóa sâu sắc dựa trên tính nghiệm thân); Tranh luận giữa Thuyết phổ quát sinh học thuần túy (Universalism) và Thuyết tương đối văn hóa (Cultural Relativism).

Luận án của Liêu Thị Thanh Nhàn xác lập vị thế khoa học độc lập khi vượt qua các giới hạn của nghiên cứu đi trước. Luận án không dừng lại ở ngữ liệu thành ngữ hay cụm từ tự do mà mở rộng sang tục ngữ và ca dao – hai thể loại diễn ngôn phản ánh trọn vẹn tri thức dân gian bản địa. Bằng cách kết hợp phân loại định lượng chi tiết với việc phục hồi các mô hình ánh xạ tri nhận, lược đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa, luận án cung cấp một bản đồ đối chiếu toàn diện đầu tiên về cơ chế tri nhận cơ thể người giữa hai nền văn hóa Á Đông giàu tính tương đồng nhưng đậm nét dị biệt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm sâu sắc và mở rộng Thuyết Tri nhận nghiệm thân (Embodied Realism) và Thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory) của George Lakoff và Mark Johnson trong bối cảnh ngôn ngữ phi Ấn-Âu. Nghiên cứu chứng minh rằng tư duy con người không vận hành theo các ký hiệu hình thức phi thân thể của chủ nghĩa duy lý Descartes, mà bắt rễ vững chắc từ tương tác vật lý giữa cơ thể và môi trường sinh thái. Luận án củng cố luận điểm của Nguyễn Văn Hiệp (2016): "Việc dùng các từ ngữ chỉ BPCTN làm miền nguồn của ẩn dụ và hoán dụ khẳng định tính nghiệm thân trong quá trình con người nhận thức thế giới".

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    KHUNG PHÂN TÍCH TRI NHẬN BA CHIỀU                    │
├────────────────────────┬───────────────────────┬────────────────────────┤
│ 1. TRI NHẬN NGHIỆM THÂN│ 2. NGỮ CẢNH TRI NHẬN  │ 3. VĂN HÓA DÂN TỘC     │
│ Trải nghiệm sinh học,  │ Không gian diễn ngôn, │ Mô hình ứng xử,        │
│ tri giác vận động,     │ cấu trúc tình huống,  │ thế giới quan nông     │
│ tương tác vật lý trực  │ sự phân vai và xung   │ nghiệp/du mục, triết lý│
│ tiếp của thân thể      │ đột ngữ nghĩa cụ thể  │ Nho - Phật - Đạo       │
└───────────┬────────────┴───────────┬───────────┴───────────┬────────────┘
            │                        │                       │
            └────────────────────────┼───────────────────────┘
                                     ▼
      ┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
      │         HỆ THỐNG ÁNH XẠ TRI NHẬN MIỀN "BPCTN"               │
      │ ├─ Ẩn dụ ý niệm (ADYN): Miền Nguồn ──[Ánh xạ]──► Miền Đích  │
      │ ├─ Hoán dụ ý niệm (HDYN): Thực thể ──[Quy chiếu]──► Đích   │
      │ ├─ Sơ đồ hình ảnh: Vật chứa, Lên-Xuống, Đường dẫn, Lực      │
      │ └─ Sơ đồ tâm lan tỏa: Mạng lưới nghĩa trung tâm & ngoại vi  │
      └─────────────────────────────────────────────────────────────┘

Hệ thống mệnh đề lý thuyết được chứng minh qua dữ liệu:

• Mệnh đề 1 (P1): Bộ phận cơ thể người là miền nguồn nền tảng, có tính nổi trội tri giác cao nhất trong hệ thống ý niệm hóa thế giới phi vật thể.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự chuyển di ý niệm từ BPCTN sang các miền đích trừu tượng tuân thủ Nguyên tắc Bất biến (Invariance Principle), bảo toàn cấu trúc tô-pô của các lược đồ hình ảnh nghiệm thân.
• Mệnh đề 3 (P3): Lăng kính văn hóa đóng vai trò bộ lọc định hướng sự lựa chọn các thuộc tính điển dạng (prototypical attributes) của từng bộ phận cơ thể để ánh xạ sang các miền đích đạo đức, tâm lý và tổ chức xã hội.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp nhuần nhuyễn bốn trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980);
2. Lý thuyết Điển mẫu và Sự tương tự gia tộc (Rosch, 1976; Wittgenstein, 1953);
3. Khung phân loại Hoán dụ ý niệm toàn diện (Radden & Kövecses, 1999);
4. Mô hình Mạng lưới tâm lan tỏa (Radial Network Model của Lakoff, 1987; Evans & Green, 2006).

Luận án đưa ra cải tiến quan trọng về mặt công cụ ký hiệu học: Nhận thấy công thức quy ước chuẩn hóa của Lakoff (kết nối miền nguồn - đích bằng động từ TO BE cho ẩn dụ và giới từ FOR cho hoán dụ) khi dịch sang tiếng Việt bằng từ "LÀ" và "THAY CHO" không phản ánh trọn vẹn bản chất đa chiều của ngữ nghĩa, tác giả đã chuẩn hóa ký hiệu tương tác >< (ví dụ: KINH TẾ >< TAY, KỸ NĂNG CON NGƯỜI >< TAY). Cách tiếp cận này giúp mô tả chính xác sự tương tác hai chiều và sự dung hợp ý niệm (conceptual blending) giữa các miền không gian nhận thức.

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định tường minh: Luận án chỉ khảo sát chiều chuyển dịch một hướng từ miền nguồn "BPCTN" đến các miền ý niệm đích khác, không nghiên cứu chiều chuyển di nghịch đảo; tập trung vào các danh từ có tư cách nguyên tố ngữ nghĩa thông dụng và xuất hiện với tần số cao trong tục ngữ, ca dao.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên lập trường triết học Thực chứng nghiệm thân (Experiential Realism), cự tuyệt cả chủ nghĩa khách quan thực chứng ngây thơ (naive positivism) lẫn chủ nghĩa chủ quan thuần túy (radical subjectivism). Thiết kế nghiên cứu kết hợp phương pháp hỗn hợp (mixed methods) với quy trình tích hợp định tính và định lượng chặt chẽ:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                      QUY TRÌNH THỰC THI PHƯƠNG PHÁP                     │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ BƯỚC 1: XÁC LẬP TỔNG TẬP NGỮ LIỆU CHUẨN TỪ CÁC CÔNG TRÌNH UY TÍN        │
│ ├─ Tiếng Hán: 952 đơn vị (Từ điển Từ Tông Tài 2006, Chu Vũ Tôn 2014)     │
│ └─ Tiếng Việt: 652 đơn vị (Vũ Ngọc Phan 2016, Nguyễn Xuân Kính 2001,02) │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ BƯỚC 2: BÓC TÁCH & NHẬN DIỆN NGUYÊN TỐ NGỮ NGHĨA BPCTN                  │
│ ├─ Tra cứu 10 nét nghĩa gốc từ điển chuẩn (Từ điển Tiếng Hán Hiện đại)   │
│ └─ Phân lập danh từ BPCTN làm miền nguồn (56 danh từ Hán, 53 danh từ VN)│
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ BƯỚC 3: PHÂN TÍCH KẾT HỢP CÚ PHÁP & XUNG ĐỘT NGỮ NGHĨA                  │
│ ├─ Nhận diện xung đột nội bộ câu (Frame vs Focus theo Max Black 1962)   │
│ └─ Nhận diện xung đột ngữ cảnh tri nhận (Cognitive Context)             │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ BƯỚC 4: THIẾT LẬP MÔ HÌNH ÁNH XẠ, LƯỢC ĐỒ HÌNH ẢNH & SƠ ĐỒ TÂM LAN TỎA  │
│ ├─ Phục hồi các ánh xạ ADYN và HDYN xuyên miền                          │
│ └─ Mô hình hóa sơ đồ tâm lan tỏa cho các từ điển mẫu (心/Tim, Tay, Mặt) │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ BƯỚC 5: ĐỐI CHIẾU SONG NGỮ HAI CHIỀU & GIẢI MÃ VĂN HÓA DÂN TỘC          │
│ ├─ Thống kê tần số, phân tích bảng chéo tỷ lệ % miền nguồn/miền đích   │
│ └─ Khái quát hóa quy luật tương đồng (nghiệm thân) & dị biệt (văn hóa)  │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học cao:

• Nguồn ngữ liệu tiếng Hán: Khảo sát từ 俗语词典 (Từ điển tục ngữ, Từ Tông Tài, 2006, Nxb Thương Vụ, Bắc Kinh) và 民间歌谣全集 (Ca dao dân gian toàn tập, Chu Vũ Tôn, 2014, Nxb Tam Liên Thượng Hải).
• Nguồn ngữ liệu tiếng Việt: Trích xuất từ Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (Vũ Ngọc Phan, 2016, tác phẩm được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh) và các công trình Kho tàng ca dao tiếng Việt, Kho tàng tục ngữ tiếng Việt (Tập 1, 2) của Nguyễn Xuân Kính (2001, 2002).
• Tiêu chí nhận diện và bóc tách: Dựa trên việc phân tích cấu trúc nghĩa của từ điển học chuẩn tắc. Ví dụ, để xác định từ "头" (đầu) có thuộc miền BPCTN hay không, tác giả đối chiếu với 10 nét nghĩa trong Từ điển tiếng Hán hiện đại (2012), xác định nét nghĩa thứ nhất ("bộ phận trên cùng của cơ thể người chứa các cơ quan như miệng, mũi, mắt"). Khi "头" kết hợp với giới từ chỉ vị trí "里" tạo thành "头里" (trong đầu) trong câu "被头里做事终晓得" (Làm việc trong đầu nhưng cuối cùng cũng bị phát hiện), sự kết hợp này kích hoạt lược đồ vật chứa, từ đó xác lập mô hình ẩn dụ VẬT CHỨA LÀ ĐẦU.

Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation) được thực hiện qua việc kết hợp đối chiếu cấu trúc ngữ nghĩa, thống kê tần suất xuất hiện và phân tích diễn ngôn văn hóa.

Data và phân tích

Luận án thiết lập hệ thống danh mục hoàn chỉnh gồm 56 danh từ chỉ BPCTN tiếng Hán và 53 danh từ tiếng Việt:

• Tiếng Hán (56 danh từ): 脚/足 (chân), 膝腿 (đầu gối), 腿 (đùi), 手 (tay), 掌 (bàn tay), 胳膊 (cánh tay), 肚/肚子 (bụng), 脖子 (cổ), 皮 (da), 头 (đầu), 肝 (gan), 筋 (gân), 脑勺 (gáy), 耳/耳朵 (tai), 喉 (họng), 眉毛 (lông mày), 背 (lưng), 舌头 (lưỡi), 腮 (má), 眼/眼睛/目 (mắt), 胆 (mật), 脸/面 (mặt), 血 (máu), 口/嘴/嘴巴 (miệng), 脑 (não), 心 (tim), 骨 (xương)...
• Tiếng Việt (53 danh từ): đầu, óc, tóc, mặt, mắt, mày, con ngươi, tai, má, mũi, miệng/mồm, môi, mép, hàm, lợi, răng, lưỡi, cằm, râu, cổ, họng, tay, cánh tay, bàn tay, ngón tay, móng tay, bụng, tim, gan, cật, ruột, vai, lưng, thân, chân, đùi, đầu gối, da, thịt, máu, mạch, xương, cốt, lòng, dạ...

Các công cụ phân tích không gian tri nhận được áp dụng triệt để:

1. Lược đồ hình ảnh (Image Schema): Lược đồ Vật chứa (Container Schema) với cấu trúc Trong - Ngoài và Ranh giới bề mặt; Lược đồ Định hướng (Orientation Schema) Lên - Xuống; Lược đồ Nguồn - Lối - Đích (Source-Path-Goal).
2. Cơ chế luân phiên Hình và Nền (Figure-Ground Alignment): Dựa trên tâm lý học Gestalt để giải thích sự nổi trội tri giác (salience) trong hoán dụ.
3. Sơ đồ tâm lan tỏa (Radial Category Network): Mô hình hóa các quan hệ nghĩa phái sinh tỏa tròn xung quanh nút nghĩa trung tâm nghiệm thân của các từ ngữ tiêu biểu như "心" (tim/tâm) trong tiếng Hán và "tay", "mặt", "lòng" trong tiếng Việt.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Tính phổ quát cao độ của các Lược đồ hình ảnh nghiệm thân cơ bản. Dữ liệu từ 1.604 câu tục ngữ, ca dao cho thấy cả hai dân tộc đều chia sẻ những mô hình tri nhận không gian cơ thể tương đồng. Sơ đồ VẬT CHỨA LÀ CƠ THỂ/BỘ PHẬN CƠ THỂ xuất hiện với tần số vượt trội trong cả hai ngôn ngữ. Cảm xúc, suy nghĩ, đạo đức của con người được ý niệm hóa như các thực thể chất lỏng hoặc đồ vật nằm kín bên trong các "vật chứa" như tim, bụng, đầu, lòng, dạ.

Phát hiện 2: Sự phân hóa văn hóa sâu sắc giữa ý niệm "心" (Hán) và phức hợp "Lòng - Dạ - Bụng - Gan - Ruột" (Việt). Đây là phát hiện đột phá nhất của luận án về mặt nhân học văn hóa - ngôn ngữ:

• Trong tiếng Hán, danh từ "心" (tim/tâm) giữ vị trí độc tôn tuyệt đối, chi phối hầu hết các ánh xạ tri nhận về tư duy, trí tuệ, tình cảm và phán đoán đạo đức (phù hợp với truyền thống triết học Nho gia và thuyết Tâm học: vạn vật quy ư tâm).
• Ngược lại, trong tiếng Việt, người Việt không chỉ dùng "tim" mà phân tỏa chức năng tâm lý - nhận thức sang một chuỗi các cơ quan nội tạng: "lòng", "dạ", "bụng", "gan", "ruột". Người Việt nói "tốt bụng", "đau lòng", "mở cờ trong bụng", "thắt ruột", "gan góc", "uốn lưỡi bảy lần trước khi nói". Phép thế từ ngữ thực nghiệm của luận án chứng minh "lòng" và "dạ" trong tiếng Việt hoạt động như một biểu tượng tri nhận dung hợp, phản ánh tâm thức nông nghiệp lúa nước trọng cảm xúc trực giác và tính hòa đồng tự nhiên.

Phát hiện 3: Cơ chế Giao thoa Ẩn - Hoán dụ (Metaphtonymy) trong diễn ngôn dân gian. Luận án phát hiện phần lớn các biểu thức ẩn dụ phức hợp đều được nâng đỡ bởi một mắt xích hoán dụ sinh học đi trước.

• Trong câu tiếng Hán "心肠掉在肚皮外" (Ruột gan rơi ra ngoài bụng), cơ chế khởi đầu là hoán dụ bộ phận chỉ trạng thái cảm xúc, sau đó ánh xạ ẩn dụ sang tính cách bộc trực, không giấu giếm.
• Trong câu tiếng Việt "Mất miếng ăn lộn gan lên đầu", sự chuyển vị không gian của nội tạng ("gan lộn lên đầu") đóng vai trò hoán dụ cho phản ứng sinh lý khi phẫn nộ tột cùng, làm nền cho ẩn dụ TỨC GIẬN LÀ SỰ ĐẢO LỘN TRẬT TỰ CƠ THỂ.

Phát hiện 4: Dị biệt trong ánh xạ cấu trúc quan hệ xã hội. Tiếng Hán thể hiện xu hướng sử dụng ẩn dụ quan hệ giữa các bộ phận cơ thể để biểu đạt trật tự thứ bậc, đẳng cấp xã hội phong kiến khắt khe (ví dụ: quan hệ vua - tôi, trên - dưới tương ứng với đầu não - chân tay; quan hệ vợ chồng tương ứng với áo - chân). Trong khi đó, tục ngữ ca dao tiếng Việt khai thác sâu sắc các tương tác cơ thể bình dân gắn liền với lao động chân tay, sông nước và ứng xử cộng đồng làng xã ("Chân lấm tay bùn", "Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ").

Implications đa chiều

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    HỆ THỐNG GIÁ TRỊ ỨNG DỤNG ĐA CHIỀU                   │
├────────────────────────┬───────────────────────┬────────────────────────┤
│ ĐỐNG GÓP LÝ THUYẾT     │ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP   │ ỨNG DỤNG THỰC TIỄN     │
│ Bổ sung dữ liệu thực   │ Quy trình 5 bước giải │ Nâng cao hiệu quả dạy  │
│ nghiệm Hán - Việt vào  │ mã tri nhận văn bản   │ học ngoại ngữ, biên    │
│ kho tàng CMT thế giới; │ văn học dân gian;     │ soạn từ điển đối chiếu │
│ làm rõ vai trò bộ lọc  │ chuẩn hóa ký hiệu liên│ và tối ưu hóa hệ thống │
│ văn hóa bản địa.       │ kết ánh xạ `><`.      │ dịch thuật tự động AI. │
└────────────────────────┴───────────────────────┴────────────────────────┘

Về mặt lý luận, nghiên cứu cung cấp minh chứng đanh thép ủng hộ mô hình Khoa học tri nhận đời thứ hai, bác bỏ quan điểm nhị nguyên tách rời tâm trí khỏi thân thể. Về mặt phương pháp luận, quy trình nhận diện và lập sơ đồ tâm lan tỏa từ dữ liệu từ điển đối chiếu với ngữ liệu văn học dân gian mở ra hướng tiếp cận chuẩn mực cho các nghiên cứu ngữ nghĩa học tri nhận tiếp theo. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để đổi mới phương pháp giảng dạy tiếng Hán cho người Việt và tiếng Việt cho người nước ngoài; giúp người học giải mã bản chất tri nhận của thành ngữ, tục ngữ thay vì ghi nhớ máy móc; hỗ trợ đắc lực cho công tác biên soạn từ điển song ngữ và xây dựng hệ thống dịch thuật tự động thông minh có khả năng hiểu sâu ngữ nghĩa văn hóa.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận bốn giới hạn khoa học:

1. Giới hạn thể loại ngữ liệu: Nghiên cứu giới hạn trong phạm vi tục ngữ và ca dao truyền thống, chưa mở rộng sang các diễn ngôn khẩu ngữ đương đại, tiếng lóng trên không gian mạng hoặc tác phẩm văn học hiện đại.
2. Giới hạn chiều hướng chuyển di: Đề tài tập trung tuyệt đối vào chiều chuyển di thuận từ miền nguồn BPCTN sang các miền đích khác, chưa khảo sát chiều chuyển dịch nghịch đảo (từ các miền sự vật tự nhiên, động vật, đồ vật ánh xạ ngược lại cơ thể người).
3. Giới hạn phương pháp đo lường: Thống kê dừng lại ở mức mô tả tần số và bảng chéo phần trăm, chưa ứng dụng các mô hình hồi quy đa biến hay phân tích tương quan thống kê nâng cao (Inferential Statistics).
4. Thiếu vắng dữ liệu thực nghiệm thần kinh học: Chưa có điều kiện kiểm chứng các mô hình tri nhận thông qua các công cụ thực nghiệm tâm lý học ngôn ngữ (Psycholinguistics) hoặc chẩn đoán hình ảnh não bộ (fMRI/ERP).

Chương trình nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

• Mở rộng ứng dụng Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để xây dựng Ontology tri nhận và Mạng ý niệm (ConceptNet) song ngữ Hán - Việt chuyên sâu về trường từ vựng cơ thể.
• Mở rộng đối chiếu đa ngữ trong khu vực Đông Nam Á (Việt - Mường, Việt - Thái, Việt - Khmer) nhằm xác lập bản đồ địa lý - ngôn ngữ tri nhận của khu vực văn hóa lúa nước.
• Triển khai các nghiên cứu thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học đo lường thời gian phản xạ (reaction time) và chuyển động mắt (eye-tracking) của người học khi xử lý các biểu thức ẩn dụ/hoán dụ cơ thể.

Tác động và ảnh hưởng

Về mặt học thuật, công trình là tài liệu tham khảo then chốt trong chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu và Ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam. Luận án đặt nền móng lý thuyết cho hàng loạt công trình nghiên cứu sau đại học về ngữ nghĩa học tri nhận trong khu vực.

Về mặt xã hội và văn hóa, nghiên cứu góp phần bảo tồn và tôn vinh các giá trị tri thức bản địa kết tinh trong tục ngữ, ca dao Hán - Việt. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, việc thấu hiểu căn nguyên tư duy và lăng kính văn hóa của hai dân tộc láng giềng có ý nghĩa chiến lược trong việc thúc đẩy giao lưu văn hóa, ngoại giao nhân dân và đối thoại học thuật xuyên quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận khung phương pháp luận tri nhận tiên tiến, quy trình bóc tách ngữ liệu và kỹ thuật mô hình hóa ánh xạ liên miền chuẩn xác.
• Giảng viên và chuyên gia sư phạm ngoại ngữ (tiếng Hán và tiếng Việt): Nắm bắt các sơ đồ ý niệm cốt lõi để thiết kế giáo trình giảng dạy thành ngữ, tục ngữ theo hướng tiếp cận tri nhận, giúp người học phát triển năng lực tư duy bản ngữ.
• Chuyên gia biên - phiên dịch và biên soạn từ điển: Sở hữu bộ khung đối chiếu tương đương ngữ nghĩa ở tầng sâu tri nhận, nâng cao độ chính xác khi chuyển ngữ các cấu trúc mang đậm tính biểu trưng văn hóa.
• Kỹ sư công nghệ ngôn ngữ (AI & NLP): Ứng dụng các quy luật ánh xạ tri nhận để tinh chỉnh các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), nâng cao năng lực giải mã ngữ nghĩa hàm ẩn và văn hóa dân gian trong dịch máy tự động.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết Tri nhận nghiệm thân (Embodied Realism) của Lakoff & Johnson (1999) bằng cách tích hợp chiều kích "Lăng kính văn hóa dân tộc" (Cultural Lens) vào mô hình ánh xạ hai miền. Luận án chứng minh rằng tính nghiệm thân sinh học chỉ cung cấp chất liệu thô và các sơ đồ hình ảnh nền móng (universal foundation), trong khi văn hóa dân tộc đóng vai trò bộ lọc quyết định việc lựa chọn thuộc tính điển dạng nào của cơ thể để ý niệm hóa các giá trị tinh thần, đạo đức và trật tự xã hội.

2. Phương pháp luận của luận án có điểm gì đổi mới so với các nghiên cứu đi trước?

So với nghiên cứu của Bislková (2000) hay Song (2009), luận án đổi mới toàn diện ở ba điểm:

• Xác lập cỡ mẫu lớn và tập trung vào văn học dân gian (1.604 đơn vị tục ngữ, ca dao), thay vì khảo sát các ngữ cố định tách rời ngữ cảnh văn hóa.
• Chuẩn hóa quy trình 5 bước nghiêm ngặt từ kiểm chứng từ điển học 10 nét nghĩa gốc đến phân tích cú pháp kết hợp và phục hồi ánh xạ.
• Thiết lập ký hiệu tương tác >< thay cho TO BE và FOR của phương Tây, giải quyết triệt để sự bất đối xứng ngôn ngữ học trong đối chiếu Hán - Việt.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất về mặt dữ liệu thực nghiệm?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự đối lập sâu sắc trong cấu trúc tri nhận nội tạng: Tiếng Hán dồn nén gần như toàn bộ hoạt động nhận thức, cảm xúc và luân lý vào một tâm điểm duy nhất là "心" (chiếm vị trí áp đảo tuyệt đối trong các bảng thống kê tần số); trong khi tiếng Việt phân bổ linh hoạt và cân bằng qua một hệ thống đa trung tâm: "lòng", "dạ", "bụng", "gan", "ruột". Điều này phản ánh sự khác biệt sâu sắc giữa tư duy duy lý Nho giáo trung nguyên và tư duy duy tình, trọng trực giác cảm xúc của cư dân nông nghiệp lúa nước phương Nam.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án cung cấp quy trình tái lập hoàn chỉnh: từ nguồn tra cứu ngữ liệu được định danh chính xác (Từ điển Từ Tông Tài 2006, Chu Vũ Tôn 2014, Vũ Ngọc Phan 2016, Nguyễn Xuân Kính 2001, 2002); danh mục 56 danh từ Hán và 53 danh từ Việt; tiêu chí phân lập nét nghĩa gốc dựa trên Từ điển tiếng Hán hiện đại (2012); cho đến phương pháp vẽ sơ đồ tâm lan tỏa dựa trên lý thuyết điển mẫu của Rosch (1976) và Evans & Green (2006). Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể sử dụng giao thức này để kiểm chứng trên tập dữ liệu mở rộng.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn được định hình qua ba trục:

• Trục tính toán (Computational Axis): Xây dựng cơ sở dữ liệu tri nhận số hóa (Cognitive WordNet) Hán - Việt phục vụ dịch máy và AI.
• Trục khu vực học (Areal Linguistics Axis): Mở rộng mạng lưới đối chiếu ngữ nghĩa tri nhận sang các ngôn ngữ Đông Nam Á để xác lập bản đồ ý niệm hóa cơ thể của vùng văn hóa Á Đông.
• Trục thực nghiệm (Experimental Axis): Ứng dụng phương pháp đo điện não đồ (ERP) và theo dõi chuyển động mắt để kiểm chứng thời gian thực quá trình kích hoạt các miền ý niệm nguồn BPCTN trong não bộ người bản ngữ.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận của Ngôn ngữ học tri nhận, chứng minh thuyết phục rằng ẩn dụ và hoán dụ là các phương thức tư duy cốt lõi định hình nhận thức của nhân loại nói chung và hai dân tộc Hán - Việt nói riêng.
2. Công trình hoàn thành xuất sắc việc phân loại, thống kê định lượng trên quy mô 1.604 đơn vị tục ngữ, ca dao; thiết lập hệ thống danh mục 56 danh từ BPCTN tiếng Hán và 53 danh từ BPCTN tiếng Việt tham gia cấu tạo các mô hình tri nhận.
3. Luận án mô hình hóa thành công hệ thống ánh xạ đa chiều, xây dựng các lược đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa điển mẫu cho các từ ngữ tiêu biểu ("心", "tay", "mặt", "lòng"), làm rõ cấu trúc mạng lưới đa nghĩa từ tâm nghiệm thân ra ngoại vi trừu tượng.
4. Nghiên cứu chỉ ra quy luật tương đồng sâu sắc bắt nguồn từ tính phổ quát nghiệm thân sinh học, đồng thời lý giải thấu đáo các điểm dị biệt bắt nguồn từ điều kiện sinh thái, lịch sử và lăng kính văn hóa của hai cộng đồng ngôn ngữ.
5. Công trình tạo tiền đề phương pháp luận vững chắc cho các nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học tri nhận liên văn hóa tại Việt Nam, đóng góp giá trị thực tiễn to lớn cho công tác giảng dạy ngôn ngữ, biên phiên dịch, biên soạn từ điển và công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 của luận án trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu về ADYN, HDYN “BPCTN” trên thế giới và ở Việt Nam; cơ sở lý thuyết của đề tài, bao gồm: khái niệm cơ thể người, tính nghiệm thân, phạm trù và phạm trù hóa; khái niệm, đặc điểm, cấu trúc và cách phân loại của ADYN, HDYN; NNHTN về BPCTN; ngữ cảnh tri nhận; đặc trưng văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Việt. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về BPCTN Ở nước ngoài, ẩn dụ đã trở thành một khu vực khảo sát chính của ngữ nghĩa học tri nhận. Trên tất cả, ẩn dụ là một cơ chế hạng nhất dành cho việc nhìn một sự vật này thông qua từ ngữ chỉ sự vật khác.

Vào những năm 1980 đã có một sự quan tâm nghiên cứu rộng rãi về ẩn dụ, nhưng lực đẩy chủ yếu của sự quan tâm này lại đến từ George Lakoff và Mark Johnson với “Metaphors We Live by” (Chúng ta sống cùng các ẩn dụ) (1980) [29], một ấn phẩm nền tảng trong ngữ nghĩa học tri nhận. Nó được xem như là sự mở đường cho một thế hệ các nhà ngôn ngữ học mới. Trong tác phẩm của mình, hai tác giả đã đưa ra quan niệm mới về bản chất và chức năng của NNHTN nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng là nghiên cứu cách con người nhìn và nhận biết thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Điều này đã tạo tiền đề cho NNHTN có những bước phát triển mới về lượng và chất.

Lakoff xuất bản cuốn “Women, Fire and Dangerous Things” (Đàn bà, lửa và những thứ nguy hiểm) [30]. Đây là cuốn sách mà tác giả đã nói đến tầm quan trọng của sự phạm trù hóa trong thế giới khách quan của con người. Tác giả đã chỉ ra rằng nếu không có năng lực phạm trù hóa, chúng ta chẳng thể hoạt động được gì cả, trong thế giới vật chất cũng như trong đời sống xã hội và trí óc của chúng ta. Johnson tiếp tục xuất bản cuốn “Philosophy in Flesh – The Embodied Mind and its Challenge to Western Thought” (Trải nghiệm triết học 10 – tư duy nghiệm thân và thách thức đối với tư tưởng phương Tây) [32].

Cuốn sách này đã trình bày một cách hệ thống về nền tảng triết học của NNHTN, đó chính là “triết học trải nghiệm”. Cơ sở lý thuyết về NNHTN đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước vận dụng vào việc phân tích tiếng mẹ đẻ hoặc đối chiếu giữa ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác. Trong đó, các công trình, bài viết liên quan đến ADYN về từ ngữ chỉ BPCTN chiếm số lượng đáng kể. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc phân tích ADYN và HDYN từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng mẹ đẻ có các bài viết và công trình sau: Bài viết “A Cognitive Approach to Metaphor and Metonymy Related to the Human Body” (Một cách tiếp cận tri nhận đến ẩn dụ và hoán dụ có liên quan đến cơ thể người) của Wei (2010) [48] đã tổng kết lại hai mô hình ánh xạ ADYN và HDYN.

Trong đó, tác giả đã chỉ ra được sự ánh xạ từ miền con người sang miền không phải là con người, ví dụ: He lives in the head of the river (Anh ấy sống ở đầu sông). Đây là kiểu ánh xạ dựa vào vị trí. Tác giả còn chỉ ra hai sơ đồ hình ảnh của ADYN BPCTN, như con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh UP- DOWN (LÊN – XUỐNG), ví dụ: My heart sank (Trái tim tôi đã chìm/ Tôi đã buồn.)-> VUI LÀ HƯỚNG LÊN và KHÔNG VUI LÀ HƯỚNG XUỐNG, He came down with the flu (Anh ấy đã xuống dốc do bệnh cúm) -> MẠNH KHỎE LÀ HƯỚNG LÊN và ỐM YẾU LÀ HƯỚNG XUỐNG; con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh PATH (LỐI/ NGUỒN LỐI ĐÍCH), ví dụ: I ran my eyes over those pictures (Tôi đã đưa mắt tôi đến những bức tranh đằng kia). Bài viết còn phân tích HDYN BPCTN như bộ phận – toàn thể, ví dụ: We need some new blood in the organization (Chúng tôi cần vài dòng máu mới trong tổ chức/ Chúng tôi cần vài người mới trong tổ chức), bộ phận - bộ phận, ví dụ: She likes reading Shakespeare (Cô ấy thích đọc Shakespeare ).

Tác giả này cũng nhấn mạnh đến điểm giống và điểm khác nhau giữa ADYN và HDYN. Bằng cách phân loại và phân tích các biểu thức ẩn dụ, hoán dụ tác giả có thể kết luận rằng các phạm trù là các hệ thống và kết nối tự nhiên với nhận thức của con người và tính nghiệm thân đối với thế giới bên ngoài. Đây là công trình đã vận dụng thành công lý thuyết NNHTN để chỉ ra hai mô hình tri nhận ẩn dụ và hai sơ đồ hình ảnh từ miền nguồn là từ ngữ chỉ BPCTN. Nguồn ngữ liệu của công trình là các câu được dẫn ra từ các cuốn từ điển như Oxford Advanced Learner’s Dictionaries of 11 Current English và Longman English Dictionaries online.

Công trình này đã định hướng cho chúng tôi có ý tưởng nghiên cứu về sơ đồ hình ảnh "BPCTN" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Với bài nghiên cứu “Idiom of body parts in English – A cognitive perspective (Thành ngữ BPCTN trong tiếng Anh – Một quan điểm tri nhận)”, Takács (2014) [45] đã phân tích hai cơ chế tri nhận ADYN và HDYN trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN tiếng Anh và đưa ra một số giải pháp trong việc ứng dụng thành ngữ loại này vào việc dạy dịch. Trong công trình “From human body parts to the embodiment of spatial conceptualization in English idioms” (Từ BPCTN đến thuyết nghiệm thân của tri nhận không gian trong thành ngữ tiếng Anh), Manerko (2014) [34] đã chỉ ra rằng ngôn ngữ được kết nối chặt chẽ với quá trình tri nhận. Tri nhận không gian đã đóng vai trò quan trọng trong mã hóa kiến thức của con người về không gian, suy nghĩ và cách xử lý ngôn ngữ của con người.

Những kiến thức này đòi hỏi kinh nghiệm tâm lý và kinh nghiệm xã hội của chúng ta. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc so sánh đối chiếu ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác có các bài viết và công trình sau: Công trình “Czech and English Idioms of Body Parts: A view from cognitive semantics” (BPCTN trong thành ngữ tiếng Séc và tiếng Anh) của tác giả Bislková (2000) [24] là công trình nghiên cứu theo hướng đối chiếu hai ngôn ngữ. Bislková đã phân tích và tìm ra sự tương đồng, dị biệt của hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN của tiếng Séc và tiếng Anh. Tác giả này cũng đã cho biết, hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) và cách thức biểu đạt của người nói trong hoàn cảnh cụ thể rất có khả năng kết hợp với nhau để giúp người nói phán đoán được ý nghĩa thành ngữ trong việc biểu đạt.

Theo hướng nghiên cứu này còn có bài “Cognitive Analysis of Chinese- English Metaphors of Animal and Human Body Part Words” (Phân tích tri nhận của ẩn dụ từ chỉ động vật và BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh ) của Song (2009) [41]. Tác giả đã tìm ra điểm giống nhau trong cấu trúc và và nghĩa ẩn dụ của BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh như: “horse back (mǎ bēi)”(lưng ngựa),“horse-faced (mǎ liǎn)”(mặt ngựa), “horse hair (mǎ zōng)”(bờm ngựa), “cat’s eye (māo yǎn)”(mắt mèo), “sheep skin (yáng pí)”(da cừu). 12 Các nghiên cứu về đối tượng này cũng đã mở rộng trong mối quan hệ với văn hóa. Công trình “Culture, Body, and Language: Conceptualizations of Internal Body Organs across Cultures and Languages” (Văn hóa, cơ thể và ngôn ngữ: Tri nhận BPCTN qua văn hóa và ngôn ngữ ) của Yu Ning và cộng sự (2008) [50], “From Body to Meaning in Culture” (Từ cơ thể đến nghĩa trong văn hóa) của Yu Ning (2009) [51] và là hai công trình trình bày về mối quan hệ mật thiết giữa ADYN, cơ thể và văn hóa.

Chúng giống như quan hệ ba cạnh của một hình tam giác. Ẩn dụ ý niệm thường bắt nguồn từ kinh nghiệm cơ thể, mô hình văn hóa thường được cấu trúc bởi những ADYN. Một từ ngữ nào đó tác động lên một từ ngữ khác thì chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến từ ngữ thứ ba. Không có cơ thể sẽ không có thế giới quan.

Tuy nhiên ống kính của thế giới quan chính là “màu sắc văn hóa”và “khung ẩn dụ”. Nó được xuyên qua như “thấu kính” để chúng ta tri nhận thế giới.