Luận văn thạc sĩ về ngôn ngữ học hành động trong tiếng Việt

Phân tích toàn diện ngôn ngữ học hành động trong tiếng Việt, đề xuất mô hình mới, nâng cao hiệu quả ứng dụng trong chuyên ngành tr

• Tác giả: Nguyen Thi Thai Huong
• Người hướng dẫn: PSG.TS Dao Thanh Lan
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Hành Động Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Mục đích, nhiệm vụ của đề tài
• 0.2. Phương pháp nghiên cứu
• 0.3. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Các khái niệm liên quan
• 1.1.1. Khái niệm lời
• 1.1.2. Hành động ngôn từ
• 1.1.2.1. Sơ lược về hành động ngôn từ
• 1.1.2.2. Phân loại hành động ngôn từ
• 1.1.2.3. Hành động cầu khiến trong tiếng Việt
• 1.1.2.3.1. Ý nghĩa hành động cầu khiến
• 1.1.3. Hành động nhờ trong mối quan hệ với hành động cầu khiến
• 1.1.4. Vị thế xã hội và vị thế giao tiếp
• 2. CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN HÀNH ĐỘNG NHỜ TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Tiêu chí nhận diện hành động nhờ trong tiếng Việt
• 2.1.1. Tiêu chí ngữ cảnh tình huống
• 2.1.2. Sơ lược về ngữ cảnh tình huống
• 2.1.3. Ngữ cảnh cầu khiến
• 2.1.4. Tiêu chí về mối quan hệ giữa người nói và người nghe trong lời nhờ
• 2.1.5. Tiêu chí hồi đáp trong hành động nhờ
• 2.1.5.1. Tiếp ngôn hồi đáp bằng hành động ngôn từ
• 2.1.5.2. Tiếp ngôn hồi đáp bằng hành động vật lý
• 2.1.6. Những dấu hiệu hình thức để nhận diện phát ngôn nhờ
• 2.1.6.1. Vi từ ngôn hành nhờ
• 2.1.6.2. Vi từ hành động giúp, giùm, hộ
• 2.1.6.3. Vi từ cầu khiến mong, muốn
• 2.1.6.4. Các tiểu từ tình thái ở vị trí cuối lời
• 2.2. Phương pháp nhận diện hành động nhờ trong tiếng Việt
• 2.2.1. Nét khác biệt giữa hành động nhờ và hành động đề nghị
• 2.2.2. Nét khác biệt giữa hành động nhờ và hành động yêu cầu
• 2.2.3. Nét khác biệt giữa hành động nhờ và hành động mời
• 2.2.4. Nét khác biệt giữa hành động nhờ và hành động đặn đo
• 2.2.5. Nét khác biệt giữa hành động nhờ và hành động rủ
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN HÀNH ĐỘNG NHỜ TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Phương thức biểu hiện hành động nhờ trực tiếp trong tiếng Việt
• 3.1.1. Phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung tường minh - lời nhờ tường minh
• 3.1.2. Lời nhờ tường minh chứa cụm chờ ứơi nhờ ở cuối câu
• 3.1.3. Phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung bán nguyên cấp - lời nhờ bán nguyên cấp
• 3.1.3.1. Vi từ giúp / giùm
• 3.1.3.2. Vi từ hộ
• 3.1.3.3. Kết cấu: Vi từ + Vi từ phụ có ý nghĩa nhờ: giúp, giùm, hộ
• 3.1.4. Phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung bán tường minh - lời nhờ bán tường minh
• 3.1.4.1. Vi từ cầu khiến mong
• 3.1.4.2. Vi từ cầu khiến muốn
• 3.1.5. Các tiểu từ tình thái cuối lời gia tăng nghĩa tình thái cho lời nhờ
• 3.1.5.1. Nhóm 1: di, với, xem
• 3.1.5.2. Nhóm 3: nao, nhé
• 3.1.6. Khả năng kết hợp của các tiểu từ cầu khiến trong lời
• 3.1.7. Khả năng kết hợp của phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung nhờ tường minh và nguyên cấp
• 3.1.8. Bảng thống kê các phương thức biểu hiện điển hình của hành động nhờ trong tiếng Việt (dựa trên cơ sở ngữ liệu trong luận văn)
• 3.2. Phương thức biểu hiện hành động nhờ gián tiếp trong tiếng Việt
• 3.2.1. Đặc trưng của lời cầu khiến gián tiếp và tính lịch sự trong giao tiếp
• 3.2.2. Phát ngôn hỏi có mục đích nhờ
• 3.2.2.1. Đặc điểm chung
• 3.2.2.2. Các kiểu lời hỏi có mục đích nhờ
• 3.2.2.2.1. Lời hỏi có mục đích nhờ đồng hướng
• 3.2.2.2.2. Lời hỏi có mục đích nhờ ngược hướng
• 3.2.2.3. Các kiểu lời nhờ gián tiếp khác
• 3.2.3. Lời trần thuật có mục đích nhờ
• 3.2.4. Lời cảm thán có mục đích nhờ
• 3.3. Các hành động cầu khiến có nhiều nét tương đồng hoặc liên quan mật thiết đến hành động nhờ trong tiếng Việt
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ LIỆU TRÍCH DẪN
• QUY ƯỚC GHI TẮT

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận liên quan đến đề tài

Nghiên cứu ngôn ngữ học hành động trong tiếng Việt yêu cầu phải xác định các khái niệm cơ bản liên quan đến hành động ngôn từ và hành động cầu khiến. Ngôn ngữ học truyền thống thường phân loại các phát ngôn dựa trên cấu trúc ngữ pháp, trong khi ngôn ngữ học hành động lại tập trung vào chức năng của ngôn ngữ trong giao tiếp. Khái niệm hành động ngôn từ được phát triển từ lý thuyết của J.L. Austin, nhấn mạnh rằng ngôn ngữ không chỉ truyền đạt thông tin mà còn thực hiện các hành động cụ thể. Điều này cho thấy rằng một phát ngôn có thể vừa mang nghĩa nội dung vừa thể hiện thái độ của người nói. Hành động cầu khiến, một trong những loại hành động ngôn từ, được sử dụng để yêu cầu hoặc thúc giục người khác thực hiện một hành động. Việc nghiên cứu hành động cầu khiến trong tiếng Việt không chỉ giúp làm rõ cách thức mà người Việt sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp mà còn góp phần vào việc hiểu rõ hơn về các mối quan hệ xã hội và văn hóa trong ngôn ngữ.

II. Nhận diện hành động nhờ trong tiếng Việt

Hành động nhờ trong tiếng Việt được xác định qua nhiều tiêu chí khác nhau, bao gồm ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Tiêu chí ngữ cảnh là yếu tố quan trọng để nhận diện hành động nhờ, bởi vì hành động này thường diễn ra trong các tình huống cụ thể. Ví dụ, khi một người nói "Giúp tôi với!" trong một tình huống khẩn cấp, ngữ cảnh sẽ làm rõ tính chất của hành động nhờ. Bên cạnh đó, mối quan hệ giao tiếp giữa người nói và người nghe cũng ảnh hưởng đến cách thức mà hành động nhờ được thực hiện. Nếu người nói có vị thế xã hội cao hơn, hành động nhờ có thể được thực hiện một cách trực tiếp và mạnh mẽ hơn. Ngược lại, trong một mối quan hệ bình đẳng, hành động nhờ có thể được thể hiện một cách nhẹ nhàng và khéo léo hơn. Do đó, việc nhận diện hành động nhờ không chỉ dựa vào nội dung ngôn ngữ mà còn phải xem xét các yếu tố ngữ cảnh và quan hệ xã hội.

III. Phương thức biểu hiện hành động nhờ trong tiếng Việt

Phương thức biểu hiện hành động nhờ trong tiếng Việt được chia thành hai loại chính: hành động nhờ trực tiếp và hành động nhờ gián tiếp. Hành động nhờ trực tiếp thường sử dụng các cấu trúc ngữ pháp rõ ràng để thể hiện yêu cầu, ví dụ như "Làm ơn giúp tôi!". Trong khi đó, hành động nhờ gián tiếp thường sử dụng các hình thức như câu hỏi hoặc câu trần thuật để truyền đạt ý nghĩa của hành động nhờ mà không trực tiếp yêu cầu. Ví dụ, câu hỏi "Bạn có thể giúp tôi không?" là một hình thức gián tiếp, thể hiện sự lịch sự trong giao tiếp. Sự khác biệt này không chỉ phản ánh cách thức mà người Việt sử dụng ngôn ngữ mà còn thể hiện tính chất văn hóa trong giao tiếp, nơi mà sự lịch sự và tôn trọng luôn được đặt lên hàng đầu. Việc hiểu rõ các phương thức biểu hiện này sẽ giúp nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả trong các tình huống khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hành động ngôn từ là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt trong ngữ dụng học, nhằm hiểu cách con người sử dụng ngôn ngữ để thực hiện các hành động giao tiếp. Trong tiếng Việt, hành động cầu khiến là một trong những loại hành động ngôn từ phổ biến, thể hiện qua các phát ngôn nhằm yêu cầu, đề nghị hoặc nhờ vả người nghe thực hiện một hành động cụ thể. Theo ước tính, hành động nhờ (một tiểu loại của hành động cầu khiến) xuất hiện với tần suất cao trong giao tiếp hàng ngày, phản ánh tính linh hoạt và sự phong phú của ngôn ngữ Việt Nam trong việc thể hiện sự lịch sự và quan hệ xã hội.

Luận văn tập trung nghiên cứu chuyên sâu về hành động nhờ trong tiếng Việt, nhằm làm rõ đặc điểm, phương thức biểu hiện và vai trò của hành động này trong mối quan hệ với các hành động cầu khiến khác. Nghiên cứu được thực hiện dựa trên ngữ liệu thực tế thu thập từ đời sống và các tác phẩm văn học, trong phạm vi giao tiếp tiếng Việt hiện đại tại Việt Nam, với mục tiêu góp phần làm rõ tính đa dạng và đặc thù của hành động nhờ, đồng thời nâng cao hiểu biết về cách thức biểu đạt sự lịch sự trong giao tiếp tiếng Việt.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc bổ sung kiến thức lý thuyết về hành động ngôn từ mà còn có giá trị thực tiễn trong việc ứng dụng vào giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và giao tiếp văn hóa, giúp người học và người sử dụng tiếng Việt hiểu rõ hơn về cách thức sử dụng lời nhờ sao cho phù hợp với bối cảnh và mối quan hệ xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý thuyết hành động ngôn từ của J.L. Austin và J.R. Searle, trong đó Austin phân biệt ba loại hành động ngôn từ: hành động tạo ngôn, hành động ngôn trung và hành động dụng ngôn. J.R. Searle tiếp tục phát triển và phân loại hành động ngôn trung thành năm loại chính, trong đó hành động cầu khiến (yêu cầu, đề nghị, nhờ vả) được xem là loại chi phối, với đặc điểm là hướng từ lời nói đến thực tiễn, thể hiện mong muốn người nghe thực hiện hành động.

Ngoài ra, luận văn áp dụng các khái niệm về lời (speech), ngữ cảnh tình huống (context of situation), và tình thái (modality) để phân tích sắc thái và hiệu quả giao tiếp của hành động nhờ. Khái niệm vị thế xã hội và vị thế giao tiếp cũng được sử dụng để làm rõ ảnh hưởng của mối quan hệ giữa người nói và người nghe đến cách thức biểu đạt lời nhờ.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Hành động ngôn từ (Speech acts): Hành động được thực hiện thông qua lời nói, bao gồm hành động tạo ngôn, ngôn trung và dụng ngôn.
• Hành động cầu khiến (Directive acts): Hành động nhằm yêu cầu hoặc thúc đẩy người nghe thực hiện một hành động.
• Hành động nhờ (Request acts): Một tiểu loại của hành động cầu khiến, mang tính cầu cao nhưng khiên thấp, thể hiện sự lịch sự và thân thiện.
• Ngữ cảnh tình huống: Bối cảnh vật lý, xã hội và tâm lý nơi phát ngôn diễn ra, ảnh hưởng đến cách hiểu và biểu đạt lời nói.
• Tình thái trách nhiệm: Thể hiện ý nguyện, mong muốn của người nói trong phát ngôn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp miêu tả kết hợp phân tích ngữ liệu thực tế và ngữ liệu văn học nhằm đảm bảo tính khách quan và đa dạng của dữ liệu. Cỡ mẫu bao gồm hàng trăm phát ngôn nhờ được thu thập từ các cuộc hội thoại đời thường, các tác phẩm văn học hiện đại và các nguồn ngôn ngữ học uy tín.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất theo phương pháp thuận tiện và mẫu mục tiêu, tập trung vào các phát ngôn có chứa hành động nhờ trong các bối cảnh giao tiếp khác nhau. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng thủ pháp phân tích ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng, kết hợp với thủ pháp thống kê để xác định tần suất và mức độ xuất hiện của các phương tiện biểu hiện hành động nhờ.

Timeline nghiên cứu kéo dài khoảng 12 tháng, bao gồm các giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích, đối chiếu lý thuyết và hoàn thiện luận văn. Việc phân tích chú trọng vào các tiêu chí nhận diện hành động nhờ như ngữ cảnh tình huống, mối quan hệ giữa người nói và người nghe, dấu hiệu hình thức ngôn từ đặc trưng (ví dụ: vị từ ngôn hành "nhờ", các tiểu từ tình thái như "giúp", "giùm", "hộ", và tiểu từ cầu khiến "với").

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hành động nhờ là một tiểu loại đặc thù của hành động cầu khiến với tính cầu cao và tính khiến thấp.
   Theo thống kê, hành động nhờ chiếm vị trí thứ 10 trong số 16 loại hành động cầu khiến được phân loại, với nội dung chính là yêu cầu người nghe thực hiện hành động "làm" cho người nói. Tính khiến của hành động nhờ thấp hơn so với hành động đề nghị và yêu cầu, thể hiện sự mềm mỏng và lịch sự trong giao tiếp.

2. Phương tiện biểu hiện hành động nhờ chủ yếu là vị từ ngôn hành "nhờ" và các vị từ bán nguyên cấp như "giúp", "giùm", "hộ".
   Bảng thống kê cho thấy vị từ "nhờ" xuất hiện trong hơn 70% các phát ngôn nhờ, trong khi các vị từ phụ trợ như "giúp", "giùm", "hộ" chiếm khoảng 50%, thường đi kèm với tiểu từ cầu khiến "với" để tăng cường sắc thái lịch sự.

3. Ngữ cảnh tình huống và vị thế giao tiếp quyết định mức độ sử dụng lực ngôn trung trong lời nhờ.
   Nghiên cứu chỉ ra rằng dù vị thế xã hội của chủ ngôn có thể cao hơn, bằng hoặc thấp hơn tiếp ngôn, vị thế giao tiếp trong bối cảnh cụ thể luôn thấp hơn hoặc ngang bằng tiếp ngôn khi sử dụng hành động nhờ. Ví dụ, trong một số trường hợp, giám đốc sử dụng lời nhờ với cấp dưới để tạo sự thân thiện và giảm bớt tính áp đặt.

4. Tiêu chí hồi đáp của tiếp ngôn đa dạng, bao gồm cả hành động ngôn từ và hành động vật lý.
   Tiếp ngôn có thể đáp lại lời nhờ bằng cách đồng ý hoặc từ chối trực tiếp qua lời nói, hoặc bằng các hành động vật lý như gật đầu, lắc đầu, hoặc thực hiện hành động được yêu cầu. Tỷ lệ hồi đáp tích cực chiếm khoảng 65% trong các trường hợp khảo sát.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy hành động nhờ trong tiếng Việt không chỉ là một hình thức yêu cầu đơn thuần mà còn mang đậm tính xã hội và văn hóa, thể hiện qua cách lựa chọn ngôn từ và mức độ lịch sự phù hợp với mối quan hệ giữa người nói và người nghe. So với các nghiên cứu trước đây về hành động cầu khiến, luận văn đã làm rõ hơn về đặc điểm riêng biệt của hành động nhờ, đặc biệt là vai trò của vị từ ngôn hành "nhờ" và các tiểu từ tình thái trong việc biểu đạt sắc thái cầu khiến.

Việc phân tích ngữ cảnh tình huống và vị thế giao tiếp giúp giải thích tại sao cùng một hành động nhờ có thể được biểu hiện khác nhau trong các bối cảnh khác nhau, từ thân mật đến trang trọng. Điều này phù hợp với quan điểm của các nhà ngôn ngữ học về tính đa dạng và linh hoạt của ngôn ngữ trong giao tiếp thực tế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất xuất hiện các vị từ ngôn hành và tiểu từ cầu khiến trong lời nhờ, cũng như bảng phân loại các kiểu hồi đáp của tiếp ngôn, giúp minh họa rõ nét hơn các phát hiện chính.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy và đào tạo về hành động ngôn từ, đặc biệt là hành động nhờ trong tiếng Việt, trong các chương trình ngôn ngữ học và giao tiếp.
   Mục tiêu: Nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng lời nhờ phù hợp trong giao tiếp.
   Thời gian: Triển khai trong 1-2 năm.
   Chủ thể: Các trường đại học, trung tâm đào tạo ngôn ngữ.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và sách hướng dẫn chi tiết về các phương thức biểu hiện hành động nhờ và các sắc thái lịch sự trong tiếng Việt.
   Mục tiêu: Hỗ trợ người học và người sử dụng tiếng Việt hiểu và áp dụng đúng cách.
   Thời gian: 1 năm.
   Chủ thể: Nhà xuất bản, các chuyên gia ngôn ngữ.

3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào lĩnh vực dịch thuật và giao tiếp đa văn hóa để đảm bảo sự chính xác và phù hợp trong việc chuyển tải lời nhờ.
   Mục tiêu: Giảm thiểu hiểu lầm và tăng hiệu quả giao tiếp trong môi trường đa ngôn ngữ.
   Thời gian: 6-12 tháng.
   Chủ thể: Các công ty dịch thuật, tổ chức quốc tế.

4. Khuyến khích nghiên cứu tiếp tục mở rộng về hành động ngôn từ trong các ngôn ngữ khác và so sánh với tiếng Việt để làm rõ đặc điểm văn hóa ngôn ngữ.
   Mục tiêu: Mở rộng phạm vi hiểu biết và ứng dụng lý thuyết hành động ngôn từ.
   Thời gian: Dài hạn.
   Chủ thể: Các viện nghiên cứu, trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học và Ngữ dụng học:
   Giúp hiểu sâu về hành động ngôn từ, đặc biệt là hành động nhờ trong tiếng Việt, phục vụ cho việc học tập và nghiên cứu chuyên sâu.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ:
   Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn để phát triển các công trình nghiên cứu mới hoặc giảng dạy về ngôn ngữ giao tiếp.

3. Người làm công tác dịch thuật và phiên dịch:
   Hỗ trợ trong việc chuyển ngữ các phát ngôn cầu khiến, đảm bảo giữ nguyên sắc thái lịch sự và ý nghĩa trong giao tiếp đa ngôn ngữ.

4. Những người làm việc trong lĩnh vực giao tiếp đa văn hóa và đào tạo kỹ năng mềm:
   Giúp nâng cao kỹ năng giao tiếp hiệu quả, hiểu rõ cách sử dụng lời nhờ phù hợp trong các bối cảnh văn hóa khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành động nhờ khác gì so với hành động yêu cầu trong tiếng Việt?
   Hành động nhờ mang tính cầu cao nhưng khiến thấp, thể hiện sự lịch sự và mềm mỏng hơn so với hành động yêu cầu, vốn có tính bắt buộc và áp đặt cao hơn. Ví dụ, "Anh giúp tôi mở cửa" là lời nhờ, còn "Anh mở cửa ngay" là lời yêu cầu.

2. Làm thế nào để nhận diện lời nhờ trong giao tiếp tiếng Việt?
   Lời nhờ thường chứa vị từ ngôn hành "nhờ" hoặc các vị từ phụ trợ như "giúp", "giùm", "hộ", kết hợp với tiểu từ cầu khiến như "với". Ngoài ra, ngữ cảnh tình huống và mối quan hệ giữa người nói và người nghe cũng là tiêu chí quan trọng để nhận diện.

3. Tại sao vị thế giao tiếp lại quan trọng trong việc sử dụng lời nhờ?
   Vị thế giao tiếp quyết định mức độ lịch sự và cách thức biểu đạt lời nhờ. Người có vị thế thấp hơn hoặc ngang bằng thường sử dụng lời nhờ mềm mỏng hơn để duy trì sự hòa hợp trong giao tiếp.

4. Tiếp ngôn có thể từ chối lời nhờ như thế nào?
   Tiếp ngôn có thể từ chối trực tiếp bằng lời nói như "Tôi bận lắm" hoặc từ chối gián tiếp qua hành động vật lý như lắc đầu, im lặng hoặc không thực hiện yêu cầu.

5. Làm sao áp dụng kết quả nghiên cứu này vào giảng dạy tiếng Việt?
   Giảng viên có thể sử dụng các mô hình và ví dụ thực tế trong luận văn để giúp học viên nhận biết và sử dụng lời nhờ phù hợp với từng bối cảnh giao tiếp, nâng cao kỹ năng giao tiếp hiệu quả và lịch sự.

Kết luận

• Hành động nhờ là một tiểu loại quan trọng của hành động cầu khiến trong tiếng Việt, mang tính cầu cao và khiến thấp, thể hiện sự lịch sự và thân thiện trong giao tiếp.
• Vị từ ngôn hành "nhờ" cùng các vị từ phụ trợ và tiểu từ cầu khiến là phương tiện biểu hiện chủ yếu của hành động nhờ.
• Ngữ cảnh tình huống và vị thế giao tiếp ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách thức biểu đạt và mức độ sử dụng lực ngôn trung trong lời nhờ.
• Tiếp ngôn có thể đáp lại lời nhờ bằng hành động ngôn từ hoặc hành động vật lý, phản ánh sự đa dạng trong giao tiếp thực tế.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ đặc điểm riêng biệt của hành động nhờ trong tiếng Việt, đồng thời cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho các ứng dụng trong giảng dạy, dịch thuật và giao tiếp đa văn hóa.

Next steps: Tiếp tục mở rộng nghiên cứu về hành động ngôn từ trong các ngôn ngữ khác và phát triển tài liệu giảng dạy chuyên sâu về hành động nhờ.

Các nhà nghiên cứu và giảng viên ngôn ngữ được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả giao tiếp và đào tạo ngôn ngữ trong thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN LIEN QUAN DEN DE TÀI 1. CAC KHAI NIEM LIEN QUAN Các khái niệm mang tính định hướng cho luận van bao gồm các khái niệm có liên quan mật thiết đến việc nghiên cứu hành động nho trong tiếng Việt như hành động ngôn từ, hành động cầu khiến tiếng Việt nói chung. Ngoài ra, một phát ngôn trong giao tiếp của người Việt tương ứng với một lời nên luận văn cũng làm rõ khái niệm lời dé dé dàng khảo cứu hành động nho, lời nhờ tiếng Việt. Đồng thời, khái niệm về tình thái của phát ngôn cũng được đưa ra ở đây nham làm rõ nghĩa tình thái có tác động cụ thé đến người nghe nhằm đạt được mục đích giao tiếp.

Ở hành động nho, nghĩa tình thai sẽ nhằm mục đích hối thúc hay nai ni dé tiếp ngôn thục hiện hành động. Khái niệm Joi Như trên đã trình bày, lời nho là phát ngôn nhằm thực hiện hành động nhở trong tiếng Việt nên khái niệm lời là một trong những khái niệm cần chỉ ra dé tìm hiểu lời „hở trong các phan tiếp theo của nghiên cứu. Trước tiên, chúng ta cần phân biệt thuật ngữ /oi và thuật ngữ cau. Câu, theo cách hiểu của ngữ pháp học là đơn vị lớn nhất của mặt cấu trúc trong tổ chức ngữ pháp của một ngôn ngữ, được làm thành từ một khúc đoạn ngôn ngữ tập trung xung quanh một vị tố, và được dùng dé diễn đạt một sự thé.

Còn lời, có thể hiểu một cách ngắn gọn nhất như sau “Lời là hiện dạng của câu trong một ngôn cảnh giao tiếp”[10] 11 Như vậy, ngữ pháp của câu thì nghiên cứu các phạm trù ngữ pháp, các kiểu quan hệ cú pháp của câu. Ngữ nghĩa của câu thì nghiên cứu nghĩa biểu hiện của câu dé phản ánh sự tình tức là nghiên cứu nội dung câu, nghiên cứu các thành phan cau tạo nên câu. Ngữ pháp ngữ nghĩa của câu xây dựng quy tắc và sử dụng ý nghĩa của hệ thống các phương tiện ngôn ngữ chủ yếu qua môi quan hệ giữa ngôn ngữ va tư duy. Ngữ pháp ngữ nghĩa của lời có đối tượng nghiên cứu là lời, sản phẩm cụ thé của câu nên việc nghiên cứu không chỉ bao chứa mỗi quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy mà còn bao chức sự tác động của các nhân tổ như mục đích nói, hoàn cảnh nói, tâm lý văn hóa dân tộc, vị thế giao tiếp hay tri thức và tuyến tính hóa thành các biểu thức mang tính quy tắc dé mọi người nhận diện va sử dụng đạt hiệu quả giao tiếp cao.

Như vậy, các van đề liên quan đến ngữ pháp ngữ nghĩa của lời ø»ở có quan hệ trực tiếp đến người nói và người nghe trong bối cảnh cụ thé nhằm đạt được mục đích giao tiếp. Tình thái Tình thái là một khái niệm có liên quan đến hành động nhở trong tiếng Việt. Một phát ngôn ngoài biểu hiện nghĩa sự tình hay còn gọi là nội dung thì còn biểu hiện thái độ, ý kiến của người nói gọi là nghĩa tình thái. Tình thái chủ quan của ngôn ngữ được phân ra làm hai loại là tình thái nhận thức và tình thai trách nhiệm [10].

Tinh thái nhận thức biểu hiện nhận thức, sự đánh giá của chủ ngôn đối với sự tình được nêu trong lời, đó có thé là sự phỏng đoán, khả năng, xác nhận về một sự việc nào đó. Vi dụ: Chiêu nay có lẽ trời mưa to. Tình thái trách nhiệm là loại tình thái liên quan đến ý nguyện, mong muốn của người nói thể hiện qua phát ngôn nhằm đạt đến một hiệu quả giao tiếp nhất định. Tình thái trách nhiệm luôn gắn liền với lời, liên quan đến hành 12 động ngôn từ và chỉ được bộc lộ trong những ngữ cảnh nhất định.

Nghĩa tình thái liên quan đến hành động ø0ở là tình thái trách nhiệm. Lời øhở có cùng nội dung có thé có nhiều nghĩa tình thái khác nhau, phủ hợp với trạng thái của chủ ngôn hoặc tiếp ngôn trong từng hoàn cảnh giao tiếp cụ thé. Vi dụ: - Đóng hộ tao cai cửa ngay di. => Tình thai lời nhờ mang tính thúc giục - Anh ơi, đóng giúp em cải cửa voi.=> Tinh thải lời nhờ mang tính nai nỉ 1.

Hành động ngôn từ 1. Sơ lược về hành động ngôn từ Hành động ngôn từ - Speech acts là khái niệm gắn liền với triết gia người Anh J.L Austin thông qua cuốn sách nổi tiếng “How to do thing with words”. Austin quan niệm một cách đơn giản là để diễn tả một hành động ngôn từ thì cần phải nói ra điều đó và làm, nghĩa là khi ta nói xong có nghĩa là ta đã thực hiện xong hành động đó [26]. Chang hạn các hành động như đề nghị, thông báo, nho, khuyên, xin.

chính là những hành động được thực hiện bang ngôn từ và được gọi là hành động ngôn từ. Theo lý thuyết này, Austin coi hành động ngôn từ là một thể thống nhất của ba hành động liên quan đến nhau đó là hành động tạo ngôn, hành động ngôn trung và hành động dụng ngôn. - Hành động tạo ngôn (locutionary act) là hành động nói nhằm tạo ra một chuỗi các âm thanh có nghĩa làm thành nội dung mệnh đề trong lời, từ đó nghĩa của lời được xác lập. Đây còn được gọi là hành động tạo lời, Austin gọi là “nói một điều gì đó”.

- Hanh động ngôn trung (illocationary act) là hành động nói được thực hiện bằng một lực thông báo của một phát ngôn (lực ngôn trung) như: trần thuật, hỏi, cầu khiến, làm nên ý nghĩa ngôn trung. Hành động này còn gọi là 13 hành động tại lời, hiểu đơn giản là nói một điều gì đó và thực hiện hành động của lời nói đó ngay khi phát ngôn được phát ra: Ví dụ: Lấy giúp chị cái bút. Hành động tại lời ở trên là lời øở người khác mang giúp cho chủ thé nói cái bút. Hành động tại lời hay hành động động ngôn trung chính là lực ngôn trung, đích ngôn trung.

Cùng một đích ngôn trung lại có thể thực hiện bằng những lời có lực ngôn trung ở các cấp độ khác nhau. Xét lại ví dụ trên và một ví dụ khác: Vị dụ: (1) Lấy cho chị cai but. (2) Có lấy cái bút cho chị nhanh lên không thì bảo. Ở lời (1) đích ngôn trung được thực hiện bằng lực ngôn trung nhẹ, mang tính cầu, khuyến khích người nghe thực hiện hành động, không quá bắt buộc.

Nhưng ở lời (2) đích ngôn trung được thực hiện bằng một lực ngôn trung mạnh, mang tính khiến, áp đặt đe dọa người nghe phải thực hiện hành động. - Hành động dụng ngôn (perlocutionary act) là sự tác động vào tâm lý, hành vi người nghe một hiệu quả giao tiếp nhất định như: xúc động, yên tâm, bực minh,phan khởi. Hanh động dụng ngôn còn gọi là hành động mượn lời. Trên thực tế, một người có thé hiểu ngay được một hành động ngôn trung nhưng chưa chắc đã nhận ra ngay một hành động dụng ngôn.

Gây hiệu quả dụng ngôn có thé nằm ở hành động ngôn từ, cũng có thé nằm ở những cử chỉ phi ngôn ngữ như cử chỉ, điệu bộ. Khi đó cử chỉ điệu bộ không nằm trong hành động ngôn từ. Một hành động ngôn trung có thể có nhiều hành động dụng ngôn khác nhau. Ví dụ: Một hành động ngôn trung là người nói muốn øở người nghe mang cho mình cốc nước thì hành động mượn lời có thé là các trường hop sau: 14 a/ Khát quá nhỉ! (Có thé kèm điệu bộ lè lưỡi) b/ Nhà có nước không anh? c/ Cho em cốc nước! Như vậy, theo tác giả Đào Thanh Lan trong [10], hành động tạo ngôn làm nên nghĩa sự tình của lời thì các hành động ngôn trung làm nên ý nghĩa tình thái của lời nói giúp cho sự phân biệt các lời nói với nhau.

Về mặt tổng quan, ý nghĩa của lời nói giống ý nghĩa của câu ở chỗ: nó cũng bao gồm hai nét nghĩa là nghĩa nội dung mệnh đề (nghĩa sự tình) và ý nghĩa tình thái. Trong trường hop này, có thé dung ký hiệu S (sentense) chung cho cả ý nghĩa của lời nói. Sơ đồ ý nghĩa của loi: S=M+P - S: Lời - M: Nghia tình thái thể hiện thái độ mục đích giao tiếp. - P: Nghĩa sự tình, nghĩa nội dung 1.

Phân loại hành động ngôn từ a. Phan loại theo J.R Searle Tổng hợp theo [10], Searle nêu ra tới 12 phương diện ma theo đó các hành động ngôn trung có thể khác nhau trong đó ông chọn ra 3 yếu tố cơ bản nhất để phân loại các hành động ngôn trung là: (1) Đích ngôn trung (2) Hướng khớp lời (mối quan hệ giữa ngôn từ và thực tại khách quan) (3) Trạng thái tâm lý được biểu hiện Theo các tiêu chí đó, Searle phân hành động ngôn từ ra thành 05 loại: (1) Biểu hiện: + Dich: phản ánh hiện thực. 15 + Hướng: từ hiện thực đến lời nói. + Trạng thái tâm lí: tin vào nội dung sự tình.

(2) Chi phối + Đích: yêu cầu người nghe thực hiện một hành động. + Hướng: từ lời nói đến thực tiễn. + Trạng thái tâm lý: mong muốn. (3) Cam kết + Đích: gán trách nhiệm vào người nói thực hiện một hành động.

+ Hướng: từ lời nói đến hiện thực. + Trạng thái tâm lý: dự định. (4) Biểu cảm + Dich: biểu thị tình cảm. + Hướng: zêrô + Trạng thái tâm lý: giỗng đích.

(5) Tuyên bố + Dich: gây ra sự thay đôi hiện thực. + Hướng: từ lời nói đến hiện thực. + Trạng thái tâm lý: không rõ, có các yêu tố thể chế làm nên giá trị lời. Theo phân loại của J.Searle thì hành động cầu khiến thuộc loại chỉ phối (loại 2).

Từ loại 2 có thé phân ra làm hai tiểu loại. (2a) Hành động hỏi: hỏi về điều chưa rõ với mong muốn được trả lời, giải đáp rõ dé hiéu, dé nhìn nhận. (2b) Hành động cầu khiến: cầu khiến người nghe thực hiện hành động mình nêu ra hoặc cầu khiến người nghe cho phép mình thực hiện hành động. Hướng khớp lời của J.Searle là một tiêu chí rất quan trọng nó làm nên ngữ cảnh của lời cầu khiến khác han với lời tran thuật và lời cảm than.

Lời cầu khiến và lời hỏi được xây dựng theo hướng từ lời nói đến hiện thực, nghĩa là 16 hành động ngôn từ có trước, hành động thực tế có sau, còn lời trần thuật và cảm than được xây dung theo hướng ngược lại nghĩa là từ hiện thực đến ngôn từ (thực tế có trước, hành động ngôn từ có sau).