Luận Án Tiến Sĩ Về Cây Nông Nghiệp Trong Tiếng Việt và Cách Giải Thích

Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng việt và cách giải thích trong từ điển tiếng việt, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Hà Thùy Dương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Hùng Việt
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Cây Nông Nghiệp Trong Tiếng Việt Và Cách Giải Thích
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
• 0.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
• 0.4.1. Phương pháp nghiên cứu
• 0.4.2. Nguồn ngữ liệu nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 0.5.1. Đóng góp về mặt lí luận
• 0.5.2. Đóng góp về mặt thực tiễn
• 0.6. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án
• 0.6.1. Về mặt lí luận
• 0.6.2. Về mặt thực tiễn
• 0.7. Cơ cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu tên gọi thực vật trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu tên gọi thực vật ở Việt Nam
• 1.4. Tình hình nghiên cứu, biên soạn từ điển tiếng Việt
• 1.5. Cơ sở lí luận của việc nghiên cứu tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt
• 1.5.1. Vấn đề định danh
• 1.5.2. Một số cơ sở lí thuyết về từ và ngữ
• 1.5.3. Một số vấn đề về nghĩa của từ
• 1.5.4. Một số vấn đề từ điển học
• 1.6. Khái quát về cây nông nghiệp
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM TÊN GỌI CÂY NÔNG NGHIỆP TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt xét về nguồn gốc ngôn ngữ
• 2.2. Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt xét về cấu tạo
• 2.3. Cách thức biểu thị tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt
• 2.4. Mô hình cấu tạo tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt
• 2.5. Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt xét về đặc điểm định danh
• 2.5.1. Những dấu hiệu được lựa chọn để định danh cây nông nghiệp
• 2.5.2. Các mô hình định danh cây nông nghiệp trong tiếng Việt
• 2.6. Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt xét về các bậc định danh
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH NGHĨA TÊN GỌI CÂY NÔNG NGHIỆP TIẾNG VIỆT TRONG CÁC TỪ ĐIỂN GIẢI THÍCH
• 3.1. Phân tích cấu trúc ngữ nghĩa của tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt
• 3.2. Miêu tả và phân tích định nghĩa tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt
• 3.3. Mô hình cấu trúc ngữ nghĩa tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt
• 3.4. Nhận xét về định nghĩa từ ngữ chỉ tên gọi cây nông nghiệp trong "Từ điển tiếng Việt"
• 3.5. So sánh định nghĩa tên gọi cây nông nghiệp trong các từ điển giải thích tiếng Việt
• 3.6. So sánh định nghĩa tên gọi cây lương thực trong các từ điển giải thích tiếng Việt
• 3.7. So sánh định nghĩa tên gọi cây ăn quả trong các từ điển giải thích tiếng Việt
• 3.8. So sánh định nghĩa tên gọi cây nguyên liệu trong các từ điển giải thích tiếng Việt
• 3.9. Đề xuất mô hình định nghĩa mục từ cây nông nghiệp trong từ điển giải thích tiếng Việt
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát về luận án

Luận án tiến sĩ "Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt và cách giải thích trong từ điển tiếng Việt" của Hà Thùy Dương (2020) tập trung vào việc khảo sát, nghiên cứu đặc điểm cấu tạo, định danh và ngữ nghĩa của các từ ngữ là tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Luận án cũng xem xét cách giải thích các từ ngữ này trong từ điển giải thích tiếng Việt và đề xuất mô hình ngữ nghĩa để định nghĩa chính xác và thống nhất các mục từ cây nông nghiệp. Đề tài này được lựa chọn bởi sự phong phú và đa dạng của cây nông nghiệp ở Việt Nam, một đất nước thuộc nền văn minh lúa nước. Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống từ ngữ này, đặc biệt là về cấu tạo, ngữ nghĩa và đặc điểm định danh. Hơn nữa, việc nghiên cứu định nghĩa các mục từ cây nông nghiệp trong từ điển cũng góp phần nâng cao chất lượng của từ điển, một công cụ tra cứu hữu hiệu cho người sử dụng ngôn ngữ. Như tác giả đã nêu trong phần mở đầu: "Ở nước ta trong số các công trình nghiên cứu ở cấp trên và sau đại học đã có nhiều luận văn, luận án nghiên cứu về thuật ngữ, về từ nghề nghiệp, còn tên gọi cây nông nghiệp là những từ, ngữ thông thường chưa có công trình nghiên cứu tương xứng."

II. Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Luận án được chia thành ba chương chính. Chương 1 tổng quan tình hình nghiên cứu về tên gọi thực vật trên thế giới và ở Việt Nam, đồng thời xây dựng cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu. Chương 2 tập trung phân tích đặc điểm tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt xét về nguồn gốc ngôn ngữ, cấu tạo, cách thức biểu thị, và đặc điểm định danh. Chương 3 đi sâu vào định nghĩa tên gọi cây nông nghiệp trong các từ điển giải thích tiếng Việt, phân tích cấu trúc ngữ nghĩa, so sánh định nghĩa trong các từ điển khác nhau, và cuối cùng đề xuất mô hình định nghĩa mục từ cây nông nghiệp.

Về phương pháp, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học như miêu tả, phân tích thành tố trực tiếp, phân tích thành tố nghĩa, lịch sử so sánh, cùng với thủ pháp thống kê và phân loại. Nguồn ngữ liệu nghiên cứu bao gồm các mục từ trong nhiều từ điển tiếng Việt, các thông tư và danh mục giống cây trồng của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. "Luận án này sử dụng một số phương pháp và thủ pháp nghiên cứu của ngôn ngữ học sau đây: Phương pháp miêu tả, Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp, Phương pháp phân tích thành tố nghĩa, Phương pháp lịch sử so sánh, Thủ pháp thống kê, phân loại." Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tên gọi cây lương thực, cây công nghiệp, cây lâm nghiệp và cây ăn quả, với hơn 2609 tên gọi được thu thập.

III. Kết quả và đóng góp của luận án

Luận án đã làm sáng tỏ các đặc điểm về cấu tạo, định danh của tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt, đồng thời phân tích và nhận xét định nghĩa của chúng trong từ điển. Một đóng góp quan trọng là đề xuất mô hình cấu trúc nghĩa và mô hình định nghĩa cho mục từ cây nông nghiệp trong từ điển giải thích tiếng Việt. "Kết quả nghiên cứu của luận án góp thêm vào việc vận dụng lí thuyết ngôn ngữ học (định danh ngôn ngữ, ngữ nghĩa học, từ điển học thực hành) để nghiên cứu, xử lí từ ngữ tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt." Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp cơ sở khoa học cho việc đặt tên cho các loại cây trồng mới, đồng thời giúp nâng cao chất lượng định nghĩa trong từ điển và hỗ trợ giảng dạy từ vựng tiếng Việt. Luận án cũng cho thấy tư duy của người Việt trong việc nhận thức và đặt tên cho các loại cây trồng, dựa trên những đặc điểm riêng biệt và nổi bật của chúng.

IV. Đánh giá chung

Luận án của Hà Thùy Dương là một nghiên cứu có giá trị khoa học và thực tiễn, đóng góp vào sự hiểu biết về hệ thống từ ngữ chỉ cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học và sử dụng nguồn ngữ liệu phong phú đã giúp luận án đạt được những kết quả đáng kể. Đề xuất mô hình định nghĩa cho mục từ cây nông nghiệp trong từ điển là một đóng góp quan trọng, có thể áp dụng trong việc biên soạn từ điển và giảng dạy. Tuy nhiên, luận án cũng có những hạn chế nhất định, ví dụ như việc giới hạn phạm vi nghiên cứu chỉ trong một số loại cây nông nghiệp. Mặc dù vậy, luận án vẫn là một công trình nghiên cứu đáng tham khảo cho những ai quan tâm đến lĩnh vực ngôn ngữ học và từ điển học tiếng Việt. "Có thể nói, đây là luận án đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện những đặc điểm cơ bản về phương diện cấu tạo, định danh và cấu trúc nghĩa tên gọi cây nông nghiệp trong định nghĩa của từ điển giải thích tiếng Việt."

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan tình hình hình nghiên cứu Vì tên gọi cây nông nghiệp nói riêng thường được coi như một phần của tên gọi thực vật nói chung, nên để thấy được tình hình nghiên cứu về tên gọi cây nông nghiệp, luận án trình bày tổng quan về tình hình nghiên cứu tên gọi thực vật trên thế giới và tình hình nghiên cứu tên gọi thực vật và tên gọi cây nông nghiệp ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu tên gọi thực vật trên thế giới Trong ngôn ngữ học hiện đại, việc nghiên cứu đặc điểm cấu tạo và định danh tên gọi thực vật trong các ngôn ngữ trên thế giới còn ít được nghiên cứu. Với sự hiểu biết hạn chế của mình, chúng tôi trình bày khái quát một số công trình nghiên cứu trên thế giới có liên quan đến đề tài luận án.

Luận án Phó tiến sĩ về đề tài Tên gọi dân tộc các loài thực vật (dựa trên ngữ liệu tiếng Anh, tiếng Nga và tiếng Cadắc) [152] của G. Uiukbôva bảo vệ năm 1983 tại Viện Ngôn ngữ học thuộc Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô thuộc loại công trình nghiên cứu đầu tiên. Lựa chọn 523 tên gọi thực vật tiếng Anh, 290 tên gọi thực vật tiếng Nga và 302 tên gọi thực vật tiếng Cadắc làm đối tượng nghiên cứu, luận án đã miêu tả tên gọi thực vật trong ba ngôn ngữ này, xác định được 10 thuộc tính được sử dụng (tác giả gọi là "bộ lí do") để định danh thực vật trong các ngôn ngữ Anh, Nga và Cadắc. Luận án Phó tiến sĩ về đề tài Trường nghĩa "thực vật" trong tiếng Nga [151] của Said Aliafar bảo vệ năm 1999 tại Trường Đại học Tổng hợp Xanh Pêtecbua đã dựa vào 800 từ là tên gọi thực vật trong tiếng Nga được định nghĩa trong Từ điển 8 tiếng Nga của S.

Svedova để nghiên cứu đặc điểm ngữ nghĩa của các từ tên gọi thực vật trong tiếng Nga và cách giải thích nghĩa từ vựng của chúng trong từ điển. Luận án cũng tìm hiểu đặc điểm định danh tên gọi các loại cây và hoa trong tiếng Nga. Luận án Phó tiến sĩ về đề tài Các phương thức định danh thực vật trong tiếng Nanai [147] của L. Zacsor bảo vệ năm 2005 tại Xanh Pêtecbua đã dựa vào 1171 tên gọi thực vật trong tiếng Nanai để miêu tả nguồn gốc hình thành và đặc điểm phát triển lịch sử tên gọi thực vật trong tiếng Nanai.

Luận án cũng đã nghiên cứu phương thức phụ tố trong định danh thực vật, tìm hiểu đặc điểm cấu tạo tên gọi thực vật và đặc điểm định danh thực vật bằng các phương tiện hình thái, từ vựng - ngữ nghĩa và cú pháp trong trong ngôn ngữ Nanai. Luận án Phó tiến sĩ về đề tài Tên gọi các loài thực vật ngoại lai trong tiếng Anh và tiếng Nga: Các bình diện cấu trúc - cấu tạo từ và mô típ định danh [146] của A. Berestneva, bảo vệ năm 2008 tại Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Gomen (Bêlarus).000 tên gọi tiếng Nga và hơn 2.500 tên gọi tiếng Anh các loài thực vật ngoại lai, luận án đã phân tích cấu trúc - cấu tạo từ tên gọi các loài thực vật ngoại lai tiếng Anh và tiếng Nga, xác định các nguyên tắc, dấu hiệu định danh thực vật ngoại lai trong hai ngôn ngữ và xác định các loại dấu hiệu được dùng để định danh các loài thực vật ngoại lai. Từ đó, luận án tiến hành đối chiếu các dấu hiệu ngữ nghĩa có trong tên gọi các loài thực vật ngoại lai trong hai ngôn ngữ để làm sáng rõ những nguyên tắc định danh mang tính phổ quát và dân tộc.

Luận án Phó tiến sĩ về đề tài Tên gọi các loài dược thảo trong các ngôn ngữ có cấu trúc khác nhau (dựa trên ngữ liệu tiếng Nga, tiếng Maria, tiếng Đức và tiếng Latinh [150] của O. Rubxôva bảo vệ năm 2015 tại Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Maria. Đối tượng nghiên cứu là tên gọi các loài dược thảo trong tiếng Nga, tiếng Maria, tiếng Đức và tiếng Latin, gồm 4.000 tên gọi các loài dược thảo, phân tích 3003 tên gọi, trong đó có 70 tên gọi Latinh, 1953 tên dược thảo tiếng 9 Nga, 383 tên dược thảo tiếng Maria và 597 tên dược thảo tiếng Đức. Luận án đã nghiên cứu những nguyên tắc cơ bản được dùng để định danh các loài dược thảo trong các ngôn ngữ này; xác định những đặc trưng làm cơ sở định danh và những nguyên tắc định danh các loài dược thảo.

Trên cơ sở đó, luận án đã phân loại và so sánh tên gọi các loài dược thảo được thể hiện trong bốn ngôn ngữ này. Tình hình nghiên cứu tên gọi thực vật ở Việt Nam Trong vốn từ vựng tiếng Việt, tên gọi các loài thực vật nói chung, tên gọi các loại cây nông nghiệp nói riêng được coi là một nhóm từ vựng - ngữ nghĩa. Đặc điểm sinh học của các loài thực vật ở nước ta đã được nghiên cứu chuyên sâu từ phương diện thực vật học, sinh học, nông học. Còn về phương diện ngôn ngữ học, chưa có nhiều công trình nghiên cứu về tên gọi thực vật nói chung, tên gọi cây nông nghiệp nói riêng.

Vân đài loại ngữ [29] của Lê Quý Đôn và Lịch triều hiến chương loại chí [19] của Phan Huy Chú có thể xem là những sách có tính bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam đề cập đến nghề nông và sử dụng nước. Gần đây một số chuyên khảo về nghề trồng lúa, một số quyển từ điển bách khoa chuyên ngành về nông nghiệp, về cây thuốc Việt Nam đã được biên soạn: Từ điển Bách khoa nông nghiệp [115], Từ điển Bách khoa nông nghiệp Việt Nam [23], Từ điển cây thuốc Việt Nam (bộ mới), 2 tập [17], Văn minh lúa nước và nghề trồng lúa Việt Nam [27]. Trong Việt ngữ học hiện đại, với tư cách là một nhóm từ vựng - ngữ nghĩa, tên gọi các loài thực vật nói chung, tên gọi cây nông nghiệp nói riêng trong tiếng Việt được nghiên cứu theo ba hướng: nghiên cứu từ cách tiếp cận từ vựng học truyền thống; nghiên cứu theo hướng phong cách học và nghiên cứu theo hướng của ngôn ngữ học tri nhận. Nghiên cứu nhóm từ tên gọi thực vật theo truyền thống Theo hướng nghiên cứu này có thể nêu ra một số bài viết, luận văn sau: Luận văn tốt nghiệp đại học của Cao Thị Thu Đặc điểm định danh và ngữ nghĩa trường từ vựng tên gọi thực vật trong tiếng Việt [106] bảo vệ năm 1995 tại 10 Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Dựa vào lời giải thích trong định nghĩa từ điển giải thích tiếng Việt của 657 từ ngữ chỉ thực vật, tác giả luận văn sử dụng phương pháp phân tích thành tố nghĩa để phân giải lời giải thích thành các nghĩa vị khu biệt phản ánh những đặc trưng cơ bản của thực vật được biểu thị. Tác giả đã xác định được 14 nghĩa vị khu biệt xuất hiện trong lời giải thích tên gọi thực vật: tên chỉ loại; đặc điểm hình thức/cấu tạo; đặc điểm kích cỡ; vai trò trong đời sống; đặc điểm màu sắc; đặc điểm vị trí, quan hệ trong phân loại sinh vật học; vai trò trong y học; môi trường sống; đặc điểm vị; đặc điểm mùi; đặc điểm thuần dưỡng; đặc điểm thời gian; đặc điểm tập tính sinh sống. Trên cơ sở đó tác giả tìm hiểu quá trình chuyển nghĩa và những ý nghĩa biểu trưng của các từ ngữ chỉ thực vật trong tiếng Việt. Luận văn thạc sĩ của Trần Hạnh Nguyên Trường trường từ vựng - ngữ nghĩa thực vật trong kho tàng ca dao người Việt [76] bảo vệ năm 2014 tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tìm hiểu đặc điểm cấu tạo, đặc trưng ngữ nghĩa và giá trị biểu trưng của tên các loài thực vật cùng những bộ phận cơ bản của chúng (hoa, quả) xuất hiện trong kho tàng ca dao Việt Nam.

Khảo sát 11825 lời ca trong Kho tàng ca dao người Việt, tác giả luận văn xác định được có 2875 lời ca về trường nghĩa thực vật, chiếm 24% và thống kê được 325 loại thực vật chỉ cây (tùng, cúc, trúc, mai, tre, lúa, cây đa, rau cải, rau muống, rau răm,…). Có 2226 từ nói về cây và rau (chiếm 49%): cây đào, cây liễu, cây trúc, cây tre, cây đa, cây lúa, cây bèo, cỏ, rau muống, rau cải, rau răm, rau má, rau húng, gừng,.Dựa vào kết quả thống kê, phân loại nêu trên tác giả tiến hành khảo sát, phân tích đặc điểm ngữ nghĩa, sự chuyển trường của các từ ngữ chỉ tên thực vật trong ca dao, tìm hiểu ý nghĩa biểu trưng của các từ thuộc trường nghĩa thực vật trong kho tàng ca dao người Việt. Luận án Từ ngữ chỉ động thực vật trong tiếng Việt và tiếng Anh [118] của Nguyễn Thanh Tùng đã so sánh từ chỉ thực vật tiếng Việt và tiếng Anh trong từ điển giải thích, trong thành ngữ và tục ngữ dựa trên cơ sở phân loại từ chỉ thực 11 vật dùng theo nghĩa đen và nghĩa bóng. Trong công trình này, tác giả đã chỉ ra những đặc trưng ngôn ngữ - văn hóa của hai dân tộc Việt và Anh với hai loại hình ngôn ngữ và văn hóa khác biệt nhau.

Hồ Văn Tuyên (2005) trong Đặc điểm định danh từ vựng trong phương ngữ Nam Bộ [119], tác giả có đề cập đến cách định danh thực vật ở Nam Bộ xét về mặt cấu tạo, phương thức biểu thị và ngữ nghĩa. Qua cách định danh này, tác giả cho ta thấy rõ nét văn hóa rất đặc trưng trong tư duy của người Việt nói chung và người Nam Bộ nói riêng. Luận văn thạc sĩ của Lê Hồng Nhiên Từ chỉ thực vật trong tiếng Việt (đối chiếu giữa các phương ngữ) [77], bảo vệ năm 2012 tại Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh đã thu thập được 391 từ chỉ thực vật có tên gọi khác nhau trong các phương ngữ của tiếng Việt qua khảo sát các từ điển thường dùng và điền dã.

Tác giả công trình này đã phân loại và miêu tả đặc điểm cấu tạo từ (từ đơn, từ ghép, từ láy), các mô hình cấu tạo từ ghép là các loài thực vật có tên gọi khác nhau trong các phương ngữ tiếng Việt. Luận văn đã đối chiếu từ chỉ thực vật giữa các phương ngữ xét về mặt cấu tạo, ngữ âm - ngữ nghĩa để làm rõ cách tri nhận, tìm hiểu các yếu tố văn hóa, địa lí có ảnh hưởng đến quy luật định danh tên gọi thực vật trong từng phương ngữ nói riêng và trong tiếng Việt nói chung.