Luận án tiến sĩ về ngôn ngữ và văn hóa người Cơ Tu ở Thừa Thiên Huế

Luận án tiến sĩ về ngôn ngữ và văn hóa người Cơ Tu tại Thừa Thiên Huế, khám phá giá trị văn hóa và ngôn ngữ độc đáo của cộng đồng.

• Tác giả: Hồ Viết Hoàng
• Người hướng dẫn: GS. Ngô Đức Thịnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa người Cơ Tu tại Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN ĐỊA BÀN, TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan địa bàn nghiên cứu
• 1.2. Môi trường tự nhiên
• 1.2.1. Vị trí địa lý
• 1.3. Môi trường nhân văn
• 1.4. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.4.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.4.2. Nghiên cứu ở trong nước
• 1.4.3. Tình hình nghiên cứu tại vùng người Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế
• 1.5. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Một số khái niệm
• 1.5.2. Một số lý thuyết
• 1.5.3. Phương pháp nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: KRUNG ĐIÊNG TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN NAY CỦA NGƯỜI CƠ TU Ở TỈNH THỪA THIÊN HUẾ
• 2.1. Quan niệm của người Cơ Tu về krung điêng
• 2.2. Quan niệm về thế giới quan, nhân sinh quan
• 2.3. Krung điêng: quan niệm và phân loại
• 2.4. Krung điêng truyền thống của người Cơ Tu
• 2.4.1. Vị trí, qui mô, diện tích
• 2.4.2. Các dấu hiệu nhận biết
• 2.4.3. Vấn đề sở hữu và quản lý
• 2.4.4. Các nghi lễ liên quan đến krung điêng
• 2.5. Krung điêng hiện nay của người Cơ Tu
• 2.5.1. Nguyên nhân của sự biến đổi
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ, ĐẶC ĐIỂM CỦA KRUNG ĐIÊNG VÀ GIẢI PHÁP BẢO TỒN, PHÁT HUY KRUNG ĐIÊNG TRONG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN RỪNG HIỆN NAY CỦA NGƯỜI CƠ TU Ở TỈNH THỪA THIÊN HUẾ
• 3.1. Giá trị của krung điêng. Lịch sử và giáo dục truyền thống
• 3.2. Cố kết cộng đồng, bảo tồn và phát huy các giá trị của luật tục
• 3.3. Bảo vệ môi trường. Giá trị kinh tế
• 3.4. Đặc điểm của krung điêng
• 3.4.1. Krung điêng là một dạng đất công đặc thù
• 3.4.2. Krung điêng thể hiện tri thức bản địa của người Cơ Tu. Tâm linh rừng của krung điêng
• 3.4.3. Tính kế thừa truyền thống
• 3.4.4. Krung điêng của người Cơ Tu trong sự đối sánh với các tộc người, khu vực xung quanh
• 3.5. Giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị của krung điêng ở người Cơ Tu trong phát triển bền vững tài nguyên rừng hiện nay
• 3.5.1. Giải quyết mối quan hệ giữa kinh tế, xã hội và môi trường
• 3.5.2. Vận dụng các giá trị, vai trò của krung điêng vào quản lý, bảo vệ và sử dụng hiệu quả tài nguyên rừng
• 3.5.3. Tăng cường vai trò của cộng đồng trong quản lý
• 3.5.4. Giải quyết mối quan hệ giữa luật tục và luật pháp trong quản lý
• 3.5.5. Các giải pháp khác
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về ngôn ngữ và văn hóa người Cơ Tu

Nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa của người Cơ Tu tại Thừa Thiên Huế là một lĩnh vực quan trọng trong việc hiểu biết về dân tộc Cơ Tu. Ngôn ngữ của họ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là một phần không thể thiếu trong văn hóa Cơ Tu. Ngôn ngữ Cơ Tu mang đậm dấu ấn của lịch sử và truyền thống, phản ánh những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng. Việc nghiên cứu ngôn ngữ giúp làm rõ các khía cạnh như từ vựng, ngữ pháp và cách sử dụng trong các nghi lễ, phong tục tập quán. Văn hóa Cơ Tu thể hiện qua các truyền thuyết, phong tục tập quán và các hình thức nghệ thuật dân gian, từ đó tạo nên bản sắc riêng biệt cho cộng đồng này. Những yếu tố này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững các giá trị văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

1.1. Đặc điểm ngôn ngữ Cơ Tu

Ngôn ngữ Cơ Tu là một ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo, có nhiều đặc điểm riêng biệt. Ngôn ngữ này không chỉ được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày mà còn trong các nghi lễ tôn giáo và các hoạt động văn hóa. Việc nghiên cứu ngôn ngữ Cơ Tu giúp hiểu rõ hơn về cách thức mà người Cơ Tu thể hiện bản sắc văn hóa của mình. Các từ ngữ trong ngôn ngữ Cơ Tu thường mang ý nghĩa sâu sắc, liên quan đến thiên nhiên, tâm linh và các giá trị văn hóa truyền thống. Điều này cho thấy sự gắn bó chặt chẽ giữa ngôn ngữ và văn hóa trong đời sống của người Cơ Tu.

1.2. Văn hóa truyền thống Cơ Tu

Văn hóa của người Cơ Tu rất phong phú và đa dạng, bao gồm các phong tục tập quán, lễ hội và nghệ thuật dân gian. Các truyền thuyết và câu chuyện dân gian không chỉ là hình thức giải trí mà còn chứa đựng những bài học quý giá về đạo đức và nhân sinh quan. Các lễ hội truyền thống như lễ hội ăn mừng mùa màng, lễ hội cầu an thể hiện sự kết nối giữa con người với thiên nhiên và các thế lực siêu nhiên. Di sản văn hóa của người Cơ Tu cần được bảo tồn và phát huy, không chỉ để gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn để góp phần vào sự đa dạng văn hóa của Việt Nam.

II. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa Cơ Tu

Tình hình nghiên cứu về ngôn ngữ Cơ Tu và văn hóa Cơ Tu tại Thừa Thiên Huế đã có những bước tiến đáng kể trong những năm gần đây. Nhiều công trình nghiên cứu đã được thực hiện, tập trung vào các khía cạnh như ngôn ngữ học, nhân học và văn hóa học. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khoảng trống cần được lấp đầy, đặc biệt là trong việc nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sự biến đổi của ngôn ngữ và văn hóa trong bối cảnh hiện đại. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng sự giao thoa văn hóa với các dân tộc khác và sự thay đổi trong môi trường sống đã tác động mạnh mẽ đến văn hóa dân tộc Cơ Tu. Do đó, việc tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống là rất cần thiết.

2.1. Các nghiên cứu trước đây

Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện về văn hóa Cơ Tu, tập trung vào các khía cạnh như phong tục tập quán, tín ngưỡng và nghệ thuật. Các tác giả đã chỉ ra rằng văn hóa Cơ Tu rất phong phú và đa dạng, phản ánh sự gắn bó chặt chẽ giữa con người với thiên nhiên và các thế lực siêu nhiên. Tuy nhiên, các nghiên cứu về ngôn ngữ Cơ Tu vẫn còn hạn chế, cần có thêm nhiều công trình nghiên cứu để làm rõ hơn về ngôn ngữ và cách thức sử dụng trong các bối cảnh khác nhau.

2.2. Thách thức trong nghiên cứu

Một trong những thách thức lớn trong nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa Cơ Tu là sự biến đổi nhanh chóng của môi trường sống và sự giao thoa văn hóa với các dân tộc khác. Điều này dẫn đến việc nhiều giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ bị mai một. Hơn nữa, việc thiếu tài liệu và nguồn lực cho nghiên cứu cũng là một rào cản lớn. Do đó, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng và cộng đồng để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của người Cơ Tu.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về ngôn ngữ và văn hóa người Cơ Tu không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ về ngôn ngữ và văn hóa của người Cơ Tu giúp nâng cao nhận thức về sự đa dạng văn hóa trong xã hội. Đồng thời, các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc xây dựng các chính sách bảo tồn văn hóa, phát triển cộng đồng và giáo dục. Hơn nữa, việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống cũng góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng người Cơ Tu, giúp họ duy trì bản sắc văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

3.1. Ứng dụng trong giáo dục

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng trong giáo dục để nâng cao nhận thức về văn hóa Cơ Tu cho thế hệ trẻ. Việc đưa các nội dung về ngôn ngữ và văn hóa Cơ Tu vào chương trình giảng dạy sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa dân tộc, từ đó góp phần vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

3.2. Chính sách bảo tồn văn hóa

Nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở cho việc xây dựng các chính sách bảo tồn văn hóa phù hợp với thực tiễn của cộng đồng người Cơ Tu. Các chính sách này cần được thiết kế để hỗ trợ cộng đồng trong việc duy trì và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng suy giảm diện tích và chất lượng rừng tự nhiên đang đặt ra nhiều thách thức đối với hệ thống quản trị của Nhà nước. Dữ liệu lịch sử cho thấy năm 1943 diện tích rừng cả nước đạt khoảng 14.000 ha với độ che phủ 43,7%, đến năm 1990 giảm xuống còn 9.000 ha (độ che phủ 28%), và sau những nỗ lực phục hồi, diện tích đạt 10.292 ha vào năm 2000 (33,2%) rồi đạt khoảng 12.000 ha với độ che phủ 36,7%. Tại tỉnh Thừa Thiên Huế, rừng tự nhiên còn chiếm khoảng 35% diện tích tự nhiên của tỉnh, tương đương hơn 205 ngàn ha (chiếm khoảng 67% tổng diện tích đất lâm nghiệp). Đứng trước thực trạng tài nguyên rừng bị suy thoái, yêu cầu cấp thiết được đặt ra là phải xác lập địa vị pháp lý, phát huy vai trò của cộng đồng địa phương cùng các giá trị văn hóa truyền thống trong việc bảo vệ, quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên rừng.

Người Cơ Tu tại tỉnh Thừa Thiên Huế có đời sống gắn bó mật thiết với rừng trên cả phương diện vật chất lẫn tinh thần. Trong tổ chức xã hội truyền thống, làng (vil, vel) là đơn vị cơ bản và duy nhất nắm quyền sở hữu và quản lý đất rừng thông qua luật tục. Đồng thời, cộng đồng thừa nhận quyền chi phối tối cao của hệ thống thần linh (Yang). Gắn liền với cấu trúc sở hữu này là hình thái krung điêng — loại rừng kiêng kỵ, cấm đoán đặc thù, bao gồm rừng thiêng, rừng ma, rừng đầu nguồn và rừng cấm giáp ranh. Tuy nhiên, các chính sách quản lý đất đai tập trung sau năm 1975, cùng làn sóng di dân phát triển kinh tế mới từ năm 1986, việc thành lập lâm trường, khu bảo tồn và xây dựng các công trình công nghiệp (thủy điện, nhà máy xi măng) đã làm biến đổi sâu sắc phương thức quản lý đất rừng, làm suy giảm diện tích krung điêng và làm xói mòn niềm tin tâm linh của người dân bản địa. Luận án giải quyết khoảng trống nghiên cứu về việc nhận diện có hệ thống loại hình krung điêng, phân tích các giá trị tích cực để lồng ghép vào chính sách lâm nghiệp hiện đại.

Mục đích nghiên cứu của luận án là khảo sát và đánh giá đặc trưng, giá trị, vai trò cùng những biến đổi của krung điêng truyền thống của người Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế dưới góc độ liên ngành Khu vực học; từ đó đề xuất giải pháp duy trì, bảo tồn các giá trị tích cực của krung điêng và vận dụng vào công tác bảo vệ, quản lý, khai thác hiệu quả, bền vững tài nguyên rừng.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 4 mục tiêu cụ thể:

1. Nhận diện krung điêng truyền thống của người Cơ Tu;
2. Mô tả thực trạng, sự biến đổi và các thách thức đặt ra đối với krung điêng hiện nay;
3. Chỉ ra được các đặc điểm, giá trị của krung điêng; làm sáng tỏ vai trò của krung điêng trong đời sống người Cơ Tu nói chung và bảo vệ môi trường, tài nguyên rừng nói riêng;
4. Đề xuất việc duy trì, bảo tồn và phát huy các giá trị tích cực của krung điêng trong việc thực hiện có hiệu quả các chính sách về đất đai như giao đất giao rừng, thực hiện sự “đa dạng pháp luật”, quản lý tài nguyên dùng chung, tài nguyên đất công, tài nguyên rừng, sinh kế của cộng đồng và hướng tới sự phát triển bền vững trong quản lý, bảo vệ và khai thác hợp lý các nguồn tài nguyên rừng.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các krung điêng truyền thống và hiện nay trong khu vực sinh thái của người Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể trên ba phương diện:

• Phạm vi nội dung: Tập trung vào ba loại rừng cơ bản cấu thành krung điêng gồm rừng thiêng, rừng ma (bônl ping), rừng đầu nguồn; khảo sát, phân tích các đặc trưng, giá trị và vai trò của krung điêng truyền thống nhằm vận dụng vào quản lý rừng bền vững.
• Phạm vi thời gian: Luận án sử dụng mốc năm 1975 để phân chia tương đối giữa krung điêng truyền thống và krung điêng hiện nay; nghiên cứu các chuyển biến chính sách đất đai, lâm nghiệp sau năm 1975 và tác động của quá trình di dân, sắp xếp lại dân cư từ năm 1986 đến nay.
• Phạm vi không gian: Địa bàn huyện Nam Đông, tập trung vào 21 thôn/làng thuộc 4 xã: Thượng Long (8 thôn: Ca Đông, A Xăng, Cha Ke, A Gông, Tà Vạc, A Chiếu, A Giai, Aprung), Thượng Nhật (5 thôn: La Vân, A Xách, Ta Lu, A Tin, Ta Rinh), Thượng Lộ (3 thôn: Dỗi, La Hồ, Cha Măng), Thượng Quảng (5 thôn: 1, 2, 3, 4, 5). Để đối sánh liên vùng, tác giả khảo sát mở rộng tại 7 thôn/làng: thôn Paring, Arom (xã Hồng Hạ, huyện A Lưới, Thừa Thiên Huế); thôn A Réc 1, A Réc 2, Aur (xã A Vương, huyện Tây Giang, Quảng Nam); thôn Tà Vạc (thị trấn Prao, huyện Đông Giang, Quảng Nam); thôn Pa Nai (xã Tà Lu, huyện Đông Giang, Quảng Nam).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Vấn đề rừng cộng đồng và rừng tín ngưỡng đã được nhiều học giả quốc tế quan tâm nghiên cứu:

• Nhóm lý thuyết rừng cộng đồng: H. Conklin (1980) nghiên cứu mối quan hệ môi trường - văn hóa - xã hội tại Bắc Luzon; D. Wangchuk (1986) nghiên cứu lâm nghiệp xã hội; D. Cernea (1989) phân tích quản lý tài nguyên thiên nhiên sở hữu chung; M. Poffenberger (1990, 1999) khảo cứu vai trò cộng đồng quản lý rừng tại Đông Nam Á; Donald A. Messerschmitdt (1996) cung cấp thư mục có chú dẫn về quản lý rừng cộng đồng tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh.
• Nhóm tri thức bản địa và quản lý tài nguyên: D. Werner (1980), R. Fisher (1989), D. Tititola (1989), D. Slikkerveer (1991) khẳng định giá trị của hệ thống tri thức dân gian trong việc thích ứng môi trường và phát triển bền vững.
• Nhóm phát triển bền vững rừng cộng đồng: J. Campbell (1986), D. Brokensha (1986), J. Euphrat (1987) đề cao việc kết hợp văn hóa bản địa vào lâm nghiệp cộng đồng ở Nepal.
• Nhóm rừng thiêng, rừng cấm, rừng tôn giáo: R. Homchoen (1985) nghiên cứu kiêng kỵ bảo vệ rừng ở Đông Bắc Thái Lan; J. Mansberger (1991), Harish Chandra Das (1997), Pandey và Deep Narayan (1998) nghiên cứu rừng thiêng và lâm nghiệp dân tộc học; A. Johnson (1989), M. Nagaraja (1990), D. Wechakit (1990) nghiên cứu rừng chùa chiền; William Balée (2013) tiếp cận khái niệm "rừng văn hóa" tại Amazon; A. Sollart (1986) và A. Vink (1986) khảo sát rừng cấm tại châu Phi.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tập trung vào các hướng chính:

• Rừng cộng đồng và quyền sở hữu đất đai: Bảo Huy, Trần Hữu Nghị (1999), Vương Xuân Tình, Bùi Minh Đạo (2000), Vũ Đình Lợi, Bùi Minh Đạo, Vũ Thị Hồng (2000), Lương Thị Thu Hằng (2008) phân tích tập quán sở hữu đất rừng truyền thống của các tộc người thiểu số ở Tây Bắc và Tây Nguyên.
• Cơ chế quản lý rừng có sự tham gia và giao đất giao rừng: Viện Khoa học Lâm nghiệp (2001), Nguyễn Hồng Quân, Phạm Xuân Phương (2003), Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009), Nguyễn Quang Tân, Thomas Sikor (2012), Đỗ Đình Sâm, Lê Quang Trung (1999), Hoàng Xuân Tý (2000), Bảo Huy và cộng sự (2000), Dương Viết Tình (2010).
• Rừng kiêng, cấm và tín ngưỡng: Vũ Long (2002), Lê Thị Diên (2002), Trần Văn Tuấn (2004), Nguyễn Hùng Mạnh (2014), Trần Vân Hạc, Sầm Văn Bình (2015), Viện Nghiên cứu Văn hóa (2006).
• Vùng người Cơ Tu và Thừa Thiên Huế: Nguyễn Văn Mạnh (1998), Lê Quang Minh (2001), Nguyễn Đình Dũng (2001), Nguyễn Quang Hoà Anh (2009), Nguyễn Xuân Hồng, Hồ Viết Hoàng (2011), Nguyễn Xuân Hồng (2012). Đặc biệt, Nikolas Århem (2008, 2009, 2014) nghiên cứu vũ trụ luận, niềm tin tâm linh và động vật rừng của người Cơ Tu tại Quảng Nam; Nguyễn Xuân Hồng (1998, 2010) và Trần Hữu Nghị (2015) khảo sát rừng tâm linh tại huyện A Lưới.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết: Phần lớn công trình trước đây mới dừng lại ở việc mô tả hiện trạng hoặc nghiên cứu phân tán từng loại hình riêng lẻ (rừng thiêng hoặc rừng cấm), chưa có công trình nào khảo sát toàn diện, hệ thống về krung điêng như một chỉnh thể văn hóa tâm linh gắn với đất công của người Cơ Tu tại tỉnh Thừa Thiên Huế. Các nghiên cứu trước chưa phân tích đầy đủ cơ chế quản trị kết hợp giữa luật tục của cộng đồng làng và quyền sở hữu tối cao của thần linh, cũng như chưa đặt krung điêng vào mối quan hệ đối sánh khu vực để kiến nghị giải pháp hoàn thiện chính sách giao đất giao rừng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên hai khung lý thuyết khoa học liên ngành:

1. Lý thuyết Khu vực học: Nghiên cứu không gian tổng thể giải thích các thiết chế kinh tế, xã hội, văn hóa trên khuôn viên địa lý môi trường. Luận án phân tích đa chiều qua các lát cắt: không gian tộc người (phân bố dân cư và mối quan hệ với các tộc người lân cận như Tà Ôi, Bru - Vân Kiều, Kinh); không gian lịch sử - xã hội (tiến trình tụ cư, biến động thiết chế làng bản); không gian chính sách (sự can thiệp của pháp luật lâm nghiệp sau năm 1975); không gian văn hóa (hệ thống tín ngưỡng, luật tục và biểu tượng tâm linh).
2. Lý thuyết Sinh thái nhân văn: Khung phân tích của Terry Rambo (1984) và Lê Trọng Cúc, nghiên cứu mối quan hệ tương hỗ giữa hệ thống xã hội loài người và hệ sinh thái tự nhiên, làm rõ cơ chế con người thích ứng và định hình cảnh quan rừng thông qua các hành vi văn hóa.

Các khái niệm cơ bản được luận án chuẩn hóa và sử dụng gồm:

• Vùng văn hóa và không gian văn hóa: Tiếp thu quan niệm của M. Trêbốcxarốp và Ngô Đức Thịnh, coi không gian văn hóa tộc người là không gian sinh tồn gắn với lãnh thổ lịch sử và các mối liên kết sinh thái.
• Tri thức bản địa: Định nghĩa theo Ngô Đức Thịnh, Roy Ellen và Ngân hàng Thế giới, là toàn bộ hiểu biết về tự nhiên, xã hội được tích lũy qua lịch sử, truyền miệng và thực hành xã hội.
• Thế giới quan: Tiếp cận theo Emili A. Lavenda, Adamson Hoebel và Ngô Đức Thịnh, phản ánh cảm nhận về thế giới nơi con người và tự nhiên là một hợp thể, vạn vật hữu linh.
• Rừng cộng đồng: Theo định nghĩa của FAO (1991), luận án khu biệt loại rừng cộng đồng do làng tự quản truyền thống và loại rừng do Nhà nước giao; trên địa bàn Thừa Thiên Huế có 5 hình thức rừng cộng đồng.
• Krung điêng: Thuật ngữ tiếng Cơ Tu, ghép từ krung (rừng) và điêng (kiêng kỵ, cấm đoán), chỉ các khu rừng kiêng cấm tâm linh (rừng thiêng, rừng ma, rừng đầu nguồn, rừng cấm).

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả thực hiện nghiên cứu định tính dựa trên các kỹ thuật:

• Điền dã dân tộc học: Quan sát tham dự, phỏng vấn sâu cá nhân (các già làng, trưởng thôn, nghệ nhân am hiểu luật tục) và thảo luận nhóm tập trung tại 21 thôn thuộc 4 xã nghiên cứu trọng điểm và 7 thôn đối sánh. Tác giả có lập bảng hỏi điều tra khảo sát, song do các biến can thiệp không bảo đảm độ sạch dữ liệu (rào cản ngôn ngữ, tâm lý e ngại), thông tin từ phiếu điều tra chỉ dùng làm tư liệu tham khảo.
• Phương pháp phân tích văn bản: Khảo cứu các chủ trương, văn bản luật về đất đai, lâm nghiệp, giao đất giao rừng, số liệu thống kê dân tộc học và hành chính của địa phương.
• Phương pháp so sánh, đối sánh liên vùng: So sánh krung điêng giữa các nhóm Cơ Tu (nhóm cao, nhóm giữa, nhóm thấp) và giữa người Cơ Tu với người Tà Ôi, Bru - Vân Kiều.

Nguồn tư liệu gồm tài liệu thành văn chính sách, các công trình nghiên cứu đi trước và nguồn tư liệu điền dã sơ cấp được tác giả ghi chép, phỏng vấn trực tiếp tại địa bàn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan địa bàn, tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu

Chương này trình bày bối cảnh tự nhiên và nhân văn của địa bàn nghiên cứu cùng cơ sở khoa học của đề tài. Về tự nhiên, địa bàn cư trú của người Cơ Tu tại Thừa Thiên Huế nằm ở sườn đông dãy Trường Sơn và vòng cung núi Bạch Mã, nơi có độ cao từ 500m đến trên 1.000m với các đỉnh núi như Động Ngại (1.774m), Động Ruy (1.444m), núi Mang (1.702m), núi A Tin (1.298m). Vùng này có lượng mưa lớn nhất cả nước, tại khu vực Bạch Mã và Nam Đông đạt trên 4.000 mm/năm; mạng lưới thủy văn dày đặc gồm các khe suối đầu nguồn hợp thành sông Bồ, Tả Trạch và Hữu Trạch. Thổ nhưỡng gồm đất feralit đỏ vàng và đất mùn vàng đỏ trên núi. Hệ thực vật rừng tự nhiên có trên 1.728 loài (riêng Vườn Quốc gia Bạch Mã có 1.406 loài) thuộc kiểu rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới.

Về nhân văn, người Cơ Tu nói tiếng Môn - Khơme (ngành Katuic), chia thành ba nhóm địa phương: Cơ Tu cao (Dal/Zal), Cơ Tu giữa (Pnal/Na Gông Bo/Phuang), và Cơ Tu thấp (Ếp/Dup). Làng (vil, vel) là tổ chức xã hội cơ bản, duy nhất, khép kín, cấu trúc hình tròn hoặc ô-van hướng tâm về nhà Gươl. Nền kinh tế truyền thống dựa trên nương rẫy hỏa canh (trồng lúa, ngô, sắn), chăn nuôi thả rông và kinh tế tước đoạt (săn bắt bằng ná, lao, hệ thống bẫy đá, bẫy hầm, bẫy chông; hái lượm; đánh bắt cá). Mọi thành viên trong làng bình đẳng về quyền tiếp cận tài nguyên dưới sự điều tiết của già làng, hội đồng già làng và luật tục.

Bảng số liệu dân cư tại địa bàn nghiên cứu trọng điểm được tác giả tổng hợp từ nguồn báo cáo hành chính:

Đơn vị (Xã/Thị trấn)	Tổng số hộ	Tổng số khẩu	Hộ người Kinh	Khẩu người Kinh	Hộ người Cơ Tu	Khẩu người Cơ Tu
Toàn huyện Nam Đông (2014)	6.368	25.688	3.527	14.519	2.748	11.082
Xã Thượng Long	509	2.228	25	111	484	2.117
Xã Thượng Nhật	486	2.072	34	145	452	1.927
Xã Thượng Lộ	340	1.390	17	70	323	1.320
Xã Thượng Quảng	572	2.298	229	919	343	1.379
Xã Hương Sơn	312	1.315	0	0	312	1.315
Xã Hương Hữu	785	3.522	47	211	738	3.311

(Nguồn: Luận án trích xuất từ số liệu của UBND huyện Nam Đông, 2014)

Số liệu cho thấy người Cơ Tu chiếm tỷ lệ áp đảo tại các xã vùng cao phía nam (Hương Sơn 100%, Thượng Long 95%, Thượng Lộ 95%, Thượng Nhật 93%), trong khi người Kinh chiếm 56,5% dân số toàn huyện và tập trung tại các vùng thung lũng, ven đường giao thông.

Chương 2. Krung điêng truyền thống và hiện nay của người Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế

Nội dung chương tập trung làm rõ quan niệm, cấu trúc và những biến đổi của krung điêng qua các thời kỳ:

• Quan niệm và phân loại: Xuất phát từ thế giới quan vạn vật hữu linh, người Cơ Tu tin rằng mọi thực thể tự nhiên đều có linh hồn. Rừng không chỉ là tư liệu sản xuất mà là không gian thiêng liêng nơi cư ngụ của các thần linh (Yang krung). Krung điêng gồm các phân loại chính:
  • Rừng thiêng: Nơi trú ngụ của các vị thần tối cao, nghiêm cấm mọi hành vi chặt cây, săn bắn, xâm phạm nếu không có sự cho phép qua nghi lễ hiến tế.
  • Rừng ma (bônl ping): Nơi chôn cất người chết, đưa linh hồn trở về thế giới bên kia, mang tính cấm kỵ tuyệt đối đối với người ngoài dòng họ hoặc khi chưa làm lễ bỏ mả.
  • Rừng đầu nguồn: Nơi giữ nguồn nước sinh hoạt và sản xuất, bảo vệ các loài động thực vật quý (dây leo Đha Vân, cây kim giao, chim Tring, cá Axiu Proông).
  • Rừng cấm phân định ranh giới giữa hai làng.
• Krung điêng truyền thống: Vị trí thường gắn với các địa hình hiểm trở, đỉnh núi cao, rừng rậm nguyên sinh. Dấu hiệu nhận biết tự nhiên gồm cây cổ thụ, hang đá, mỏm đá có hình thù kỳ dị, thác nước sâu; dấu hiệu nhân văn là các dấu khắc, bùa kiêng cắm mốc. Về quyền sở hữu, cộng đồng làng nắm quyền sở hữu tập thể, thần linh nắm quyền sở hữu tối thượng. Mọi hành vi xâm phạm đều bị chế tài bằng luật tục (bắt nộp phạt lợn, trâu, chén đồng để cúng tạ tội với thần rừng và làng).
• Krung điêng hiện nay và nguyên nhân biến đổi: Sau năm 1975, sự can thiệp của các chính sách lâm nghiệp, việc quốc hữu hóa đất rừng, thành lập các lâm trường quốc doanh và phân định ranh giới hành chính đã làm thay đổi địa vị pháp lý của làng. Sự xuất hiện của 14.519 người Kinh tại Nam Đông làm gia tăng sức ép khai thác tài nguyên. Hạ tầng giao thông, thủy điện, nhà máy xi măng chia cắt không gian sinh thái. Quy mô krung điêng bị thu hẹp đáng kể, ranh giới cấm kỵ mờ nhạt, niềm tin tâm linh bị suy giảm trong một bộ phận giới trẻ, dẫn tới tình trạng vi phạm luật tục rừng thiêng.

Chương 3. Giá trị, đặc điểm của krung điêng và giải pháp bảo tồn, phát huy krung điêng trong phát triển bền vững tài nguyên rừng hiện nay của người Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế

Chương này khái quát các giá trị, đặc trưng và hệ thống giải pháp chính sách:

• Giá trị của krung điêng:
  • Giá trị lịch sử và giáo dục truyền thống: Lưu giữ ký ức di cư và cội nguồn tộc người.
  • Giá trị cố kết cộng đồng và bảo tồn luật tục: Củng cố thiết chế tự quản của làng thông qua các quy ước chung và nghi lễ hiến sinh.
  • Giá trị bảo vệ môi trường: Bảo tồn nguyên vẹn các dải rừng đầu nguồn, giữ ẩm, chống xói mòn, bảo tồn đa dạng sinh học và các nguồn gen quý.
  • Giá trị kinh tế gián tiếp: Cung cấp nguồn nước ổn định cho nông nghiệp và điều hòa khí hậu tiểu vùng.
• Đặc điểm của krung điêng: Là dạng đất công đặc thù thuộc sở hữu làng; kết tinh tri thức bản địa tích lũy qua nhiều thế hệ; mang tính tâm linh rừng sâu sắc; có tính kế thừa truyền thống bền bỉ.
• So sánh đối sánh: Người Cơ Tu tại Nam Đông duy trì hình thái krung điêng khép kín hơn so với nhóm Cơ Tu tại Quảng Nam (nơi giao lưu sớm hơn) và nhóm Cơ Tu thấp tại Hương Trà; đồng thời có sự tương đồng lớn với người Tà Ôi ở huyện A Lưới trong quan niệm về rừng ma và rừng thiêng.
• Các nhóm giải pháp đề xuất:
  1. Giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa kinh tế, xã hội và môi trường trong các chương trình phát triển miền núi.
  2. Vận dụng các giá trị văn hóa và tri thức bản địa của krung điêng vào công tác quản lý, bảo vệ rừng tự nhiên.
  3. Tăng cường vai trò tự quản của cộng đồng thôn làng, xây dựng quy chế quản lý rừng có sự tham gia thực chất của già làng và hội đồng già làng.
  4. Thực hiện nguyên tắc “đa dạng pháp luật”, kết hợp linh hoạt và hợp pháp hóa các điều khoản tích cực của luật tục vào hương ước thôn bản và quy định của pháp luật Nhà nước.
  5. Đẩy mạnh chính sách giao đất giao rừng cho tập thể cộng đồng dân cư thôn (thừa nhận tư cách pháp lý của đất công làng bản), tránh chia nhỏ rừng tự nhiên cho hộ gia đình đơn lẻ.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án ứng dụng khung lý thuyết liên ngành Khu vực học và Sinh thái nhân văn để phân tích toàn diện hiện tượng krung điêng của người Cơ Tu, vượt qua các góc nhìn đơn ngành trước đây.
• Xác lập hệ thống khái niệm và khung phân loại hoàn chỉnh về krung điêng, khẳng định bản chất của krung điêng là một hình thái đất công đặc thù kết hợp giữa sở hữu cộng đồng làng và niềm tin vào quyền năng tối cao của thần linh.
• Làm rõ cơ chế vận hành của tri thức bản địa và tâm linh rừng như một công cụ quản trị tài nguyên tự nhiên hiệu quả, bền vững trong lịch sử tộc người.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh thực địa chi tiết về sự phân bố, dấu hiệu nhận biết và thực trạng suy thoái của các khu rừng thiêng, rừng ma, rừng đầu nguồn tại 21 thôn thuộc huyện Nam Đông.
• Phân tích rõ các nguyên nhân kinh tế - xã hội, chính sách và di dân tác động tiêu cực đến cấu trúc krung điêng từ sau năm 1975 đến nay.
• Đưa ra cơ sở khoa học để các nhà làm luật và chính quyền địa phương hoàn thiện chính sách giao đất giao rừng, thực thi nguyên tắc "đa dạng pháp luật", chính thức công nhận quyền quản lý rừng của cộng đồng làng bản nhằm hướng tới quản lý tài nguyên rừng bền vững.

Kiến nghị thực tiễn:

• Đề nghị các cơ quan thẩm quyền công nhận tư cách pháp nhân của cộng đồng làng trong việc nhận giao đất rừng tự nhiên.
• Lồng ghép các hương ước bảo vệ krung điêng vào kế hoạch bảo vệ rừng của các xã, lâm trường và ban quản lý rừng phòng hộ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Việc điều tra định lượng bằng bảng hỏi và phiếu khảo sát không đạt được độ sạch dữ liệu theo yêu cầu thống kê do rào cản ngôn ngữ và tính thiếu khách quan trong quá trình trả lời từ hai phía, khiến kết quả bảng hỏi chỉ dừng lại ở giá trị tham khảo.
• Phạm vi khảo sát sâu chủ yếu giới hạn tại huyện Nam Đông (tập trung 4 xã); các địa bàn A Lưới (Thừa Thiên Huế) và Tây Giang, Đông Giang (Quảng Nam) chỉ được khảo sát ở quy mô đối sánh, chưa bao quát toàn bộ vùng sinh thái tộc người Cơ Tu.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng khảo sát so sánh toàn diện krung điêng của người Cơ Tu tại các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam và vùng biên giới Việt - Lào.
• Nghiên cứu cơ chế định lượng hóa giá trị dịch vụ hệ sinh thái của các krung điêng trong bối cảnh thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và tín chỉ carbon.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách lâm nghiệp, tài nguyên môi trường: Tham khảo cơ sở khoa học về quản trị tài nguyên dùng chung, chính sách giao đất giao rừng cho cộng đồng và giải pháp kết hợp luật tục với luật pháp Nhà nước.
• Nhà nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các ngành Việt Nam học, Dân tộc học, Nhân học, Văn hóa học, Lâm nghiệp xã hội: Sử dụng khung lý thuyết Khu vực học, Sinh thái nhân văn và nguồn tư liệu điền dã dân tộc học về tộc người Cơ Tu.
• Các ban ngành công tác dân tộc và chính quyền địa phương tỉnh Thừa Thiên Huế: Ứng dụng giải pháp phát huy vai trò già làng, bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển kinh tế miền núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ "krung điêng" trong tiếng Cơ Tu có nghĩa là gì và bao gồm các loại rừng nào?
Trong ngôn ngữ Cơ Tu tại tỉnh Thừa Thiên Huế, krung (hoặc crung, kakoong, da ding) có nghĩa là rừng; điêng có nghĩa là kiêng kỵ, cấm đoán. Khái niệm krung điêng dùng để chỉ những khu rừng kiêng, cữ, cấm trong quan niệm bản địa, bao gồm ba loại hình cơ bản: rừng thiêng (nơi cư ngụ của thần linh), rừng ma (bônl ping, nơi chôn cất người chết) và rừng đầu nguồn (nơi giữ nguồn nước, lưu trữ động thực vật quý); ngoài ra còn có rừng cấm phân định ranh giới giữa các làng.

2. Điểm khảo sát thực địa chính của luận án được tiến hành tại những địa bàn cụ thể nào?
Nghiên cứu tập trung tại huyện Nam Đông với 21 thôn/làng thuộc 4 xã: xã Thượng Long (8 thôn: Ca Đông, A Xăng, Cha Ke, A Gông, Tà Vạc, A Chiếu, A Giai, Aprung), xã Thượng Nhật (5 thôn: La Vân, A Xách, Ta Lu, A Tin, Ta Rinh), xã Thượng Lộ (3 thôn: Dỗi, La Hồ, Cha Măng) và xã Thượng Quảng (5 thôn: thôn 1, 2, 3, 4, 5). Địa bàn đối sánh mở rộng gồm 7 thôn thuộc huyện A Lưới (Thừa Thiên Huế), huyện Tây Giang và Đông Giang (Quảng Nam).

3. Cơ cấu dân số huyện Nam Đông phản ánh điều gì về sự xáo trộn môi trường nhân văn tác động đến krung điêng?
Theo số liệu năm 2014, huyện Nam Đông có 6.368 hộ với 25.688 nhân khẩu; trong đó người Kinh chiếm 14.519 người (hơn 56% dân số), người Cơ Tu có 11.082 người. Người Kinh chỉ mới xuất hiện khoảng 40 năm (từ sau năm 1975) qua các chương trình di dân kinh tế mới nhưng đã chiếm đa số dân cư toàn huyện, tập trung tại các vùng đất bằng phẳng, thung lũng, làm thay đổi cấu trúc dân cư và tạo sức ép trực tiếp lên quỹ đất lâm nghiệp truyền thống của người Cơ Tu.

4. Ai nắm quyền sở hữu và quản lý tối cao đối với krung điêng trong xã hội truyền thống của người Cơ Tu?
Trong xã hội truyền thống, làng (vil, vel) là tổ chức xã hội duy nhất sở hữu đất công và rừng cộng đồng, quản lý thông qua luật tục và vai trò của già làng, hội đồng già làng. Tuy nhiên, quyền sở hữu và quản lý tối cao được quan niệm thuộc về hệ thống thần linh (Yang), đứng đầu là thần rừng (Yang krung). Niềm tin tâm linh vào sự trừng phạt của thần linh là chế tài cao nhất bảo vệ krung điêng khỏi bị xâm phạm.

5. Vì sao dữ liệu điều tra từ bảng hỏi, phiếu khảo sát trong luận án chỉ có giá trị tham khảo?
Tác giả nêu rõ trong văn bản rằng các biến can thiệp dùng để đối chứng không phù hợp, dữ liệu thiếu độ sạch và việc định lượng thông số không đạt hiệu quả do rào cản ngôn ngữ, tâm lý e ngại, thiếu sự trung thực khách quan từ cả hai phía trong quá trình phỏng vấn điều tra tại chỗ. Do đó, luận án chủ yếu sử dụng phương pháp định tính điền dã dân tộc học và quan sát trực tiếp.

Kết luận

Luận án của tác giả Hồ Viết Hoàng là công trình nghiên cứu hệ thống về krung điêng của người Cơ Tu tại tỉnh Thừa Thiên Huế trên nền tảng liên ngành Khu vực học và Sinh thái nhân văn. Công trình đã phân tích bản chất của krung điêng như một hình thái đất công đặc thù được bảo vệ kép bởi luật tục làng xã và niềm tin tâm linh đối với thần linh. Luận án làm rõ thực trạng suy giảm krung điêng dưới tác động của chính sách đất đai sau năm 1975 và quá trình di dân, đô thị hóa. Từ đó, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp khoa học nhằm kết hợp luật tục với pháp luật Nhà nước, thúc đẩy giao rừng cho cộng đồng làng nhằm bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên rừng hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận án đƣợc chia thành 3 chƣơng: - Chƣơng 1. Tổng quan địa bàn, tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết, phƣơng pháp nghiên cứu - Chƣơng 2. Krung điêng truyền thống và hiện nay của ngƣời Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế - Chƣơng 3. Giá trị, đặc điểm của krung điêng và giải pháp bảo tồn, phát huy krung điêng trong phát triển bền vững tài nguyên rừng hiện nay của ngƣời Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế 11 z Chƣơng 1.

TỔNG QUAN ĐỊA BÀN, TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan địa bàn nghiên cứu Nghiên cứu về môi trƣờng sống của con ngƣời, có nghĩa là cả môi trƣờng tự nhiên và môi trƣờng xã hội có tác động đến con ngƣời. Nói một cách đơn giản “Môi trường tự nhiên sẽ giúp con người lớn lên về mặt thể xác, còn môi trường xã hội thì giúp con người lớn lên về mặt tâm hồn” [74, tr. Môi trƣờng tự nhiên 1.

Vị trí địa lý Ngƣời Cơ Tu cƣ trú chủ yếu ở phía tây bắc tỉnh Quảng Nam, phía tây nam tỉnh Thừa Thiên Huế và tỉnh Sekong, Saravan, Champassak, nƣớc Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào. Ngƣời Cơ Tu cƣ trú ở vị trí tiếp giáp giữa vùng núi bắc miền Trung với vùng Tây Nguyên (là nơi thƣờng diễn ra rất nhiều sự xáo trộn về mặt dân cƣ trong lịch sử) về phía tây nam; tiếp giáp với ngƣời Tà Ôi, Bru - Vân Kiều ở khu vực tây bắc; ngƣời Kinh ở phía đông. Trong lát cắt phần phía tây của tỉnh Thừa Thiên Huế, các dân tộc thiểu số lấy dãy Trƣờng Sơn làm địa vực cƣ trú chủ yếu của mình. Nếu nhƣ khu vực phía tây bắc là địa vực cƣ trú của ngƣời Tà Ôi, thì khu vực phía tây nam là địa vực cƣ trú của ngƣời Cơ Tu (phân bố chủ yếu ở huyện Nam Đông và các xã Hƣơng Lâm, Hƣơng Nguyên, Hồng Hạ, huyện A Lƣới).

Chính sự chia cắt bởi địa hình (đồi, núi, sông, suối) theo chiều bắc - nam, tây - đông đã tạo nên những địa bàn cƣ trú tập trung và biệt lập của các dân tộc và nhóm tộc ngƣời ở tỉnh Thừa Thiên Huế. Ngƣời Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế đƣợc phân bố chủ yếu ở sƣờn phía đông của dãy Trƣờng Sơn, kết hợp với dãy Bạch Mã ở phía đông do dãy Trƣờng Sơn đâm ra biển đã tạo nên một vòng cung bao bọc với nhiều núi cao, dốc. Bên cạnh đó, khu vực dãy Bạch Mã nằm ở vĩ tuyến 16 độ vĩ Bắc, nơi có sự giao thoa của hai vùng khí hậu nhiệt đới ở phía Bắc và á nhiệt đới ở phía Nam. Chính những đặc điểm này đã làm cho địa bàn cƣ trú của ngƣời Cơ Tu có đặc trƣng về khí hậu, địa hình, thổ nhƣỡng, TNTN tƣơng đối khác biệt so với các vùng khác.

12 z Các điểm nghiên cứu của luận án tập trung tại 4 xã Thƣợng Quảng, Thƣợng Long, Thƣợng Nhật và Thƣợng Lộ. Các xã này có đặc điểm nằm về phía nam của huyện Nam Đông, nơi có địa hình đồi núi cao và tiếp giáp với huyện Đông Giang, Tây Giang của tỉnh Quảng Nam về phía Nam. Về phía tây, xã Thƣợng Nhật tiếp giáp với xã Hƣơng Nguyên, huyện A Lƣới; về phía đông, xã Thƣợng Lộ tiếp giáp với xã Hƣơng Lộc và Đà Nẵng; về phía bắc, các xã này tiếp giáp với các xã Hƣơng Sơn, Hƣơng Hữu, Hƣơng Giang, Hƣơng Hòa và thị trấn Khe Tre. Nhƣ vậy, đặc điểm của địa hình đã phân chia vị trí, khu vực cƣ trú của ngƣời Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế chứ không phải ranh giới hành chính nhƣ bây giờ.

Địa hình Vùng núi đồi chiếm hơn 70% diện tích của tỉnh Thừa Thiên Huế, nằm chủ yếu ở phía tây và phía nam và cơ bản thuộc địa phận các huyện A Lƣới, Nam Đông, Phú Lộc. Phía Tây là một đoạn của dãy Trƣờng Sơn qua địa phận Thừa Thiên Huế với những đỉnh núi cao từ 500 - 1.000m, trong đó có những đỉnh núi cao nhƣ Động Ngại (1. Điều cần lƣu ý là những đỉnh núi cao nhất không nằm trên biên giới Việt - Lào mà nằm sâu trong lãnh thổ nƣớc ta. Do vậy, một số con sông bắt nguồn từ dãy núi này chảy qua thung lũng A Lƣới sang Lào nhƣ sông A Sáp.

Phía nam tỉnh là dãy núi Bạch Mã xuất phát từ dãy núi Trƣờng Sơn đâm ngang ra biển với những đỉnh núi cao trên 1.000m ngăn cách giữa Thừa Thiên Huế với Đà Nẵng, Quảng Nam. Những đỉnh núi cao nhất trong dãy Bạch Mã là Động Ruy (1.444m, một phần thuộc địa phận xã Thƣợng Lộ, huyện Nam Đông), núi Mang (1.702m, thuộc địa phận xã Thƣợng Lộ, huyện Nam Đông; nơi tiếp giáp giữa Quảng Nam và Đà Nẵng đoạn qua xã Tƣ, huyện Đông Giang), núi A Tin (A Lin, 1.298m, thuộc địa phận tiếp giáp giữa xã Thƣợng Long, Thƣợng Nhật, huyện Nam Đông và xã A Vƣơng, huyện Đông Giang và xã Tà Lu, huyện Tây Giang; đây là khu vực có nhiều khu vực krung điêng, đặc biệt là krung điêng La Vân) [85, tr. Địa hình cƣ trú chủ yếu của ngƣời Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế đƣợc bao bọc bởi những dãy núi Trƣờng Sơn và Bạch Mã với nhiều núi cao trên 1.000 m (nhƣ đỉnh A Tuất cao 2.) kết hợp với hệ thống thủy văn dày đặc 13 z đã tạo nên rất nhiều sự chia cắt, biệt lập và khá phức tạp ảnh hƣởng đến cuộc sống của đồng bào. Đây cũng là lý do dẫn đến câu chuyện ngƣời Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế thƣờng dựa theo đƣờng sông suối để di chuyển và cũng vì thế mà trong quá trình điền dã chúng tôi nhận thấy, mặc dù rất gần nhau về địa lý nhƣng do địa hình núi cao nên việc di chuyển của ngƣời Cơ Tu từ huyện Hiên (Tây Giang, Đông Giang), tỉnh Quảng Nam sang huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế chủ yếu dựa vào 3 con đƣờng di chuyển theo lƣu vực các khe suối.

Khí hậu Địa bàn cƣ trú của ngƣời Cơ Tu nằm ở vị trí địa lý vô cùng đặc biệt, nơi giao thoa của hai vùng khí hậu nhiệt đới ở phía Bắc và á nhiệt đới ở phía nam tại khu vực Bạch Mã, kết hợp với địa hình bị chia cắt bởi đèo, núi, sông, suối đã đem đến cho khu vực này chế độ khí hậu rất đặc biệt. Nhiệt độ trung bình hàng năm vào khoảng 24 độ C, nhiệt độ thấp nhất khoảng 9 độ C, cao nhất khoảng 41 độ C. Địa hình bị chia cắt bởi núi đèo, đặc biệt vai trò chắn gió của dãy Trƣờng Sơn và dãy Bạch Mã với nhiều núi cao trên 1.000m; lại nằm trong vùng chuyển tiếp của khí hậu miền Bắc và miền Nam, nơi vừa chịu ảnh hƣởng của gió mùa đông bắc và gió mùa tây nam, nên khu vực cƣ trú của ngƣời Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế có đặc trƣng về khí hậu là mƣa nhiều trong mùa đông kết hợp với độ ẩm cao và nắng nóng trong mùa hạ cùng với đó là các hiện tƣợng thời tiết cực đoan nhƣ lũ, lụt, giông, lốc, bão. Mùa mƣa thƣờng kéo dài từ tháng 4 đến tháng 12 (trong đó, lƣợng mƣa tập trung chủ yếu từ tháng 9 đến tháng 12), với lƣợng mƣa trung bình hàng năm của toàn tỉnh là trên 2.700mm, riêng ở khu vực Bạch Mã, Nam Đông và Thừa Lƣu là trên 4.

280], đƣợc xem là khu vực có lƣợng mƣa lớn nhất của cả nƣớc. Bên cạnh đó, do mƣa nhiều trên diện rộng, cộng với hệ thống sông suối dày đặc và các con sông lại ngắn, độ dốc cao trong khi các cữa sông đổ ra biển thì nhỏ, hẹp nên dẫn đến tình trạng mùa lũ, lụt thƣờng xuất hiện từ tháng 10 đến tháng 12. Trong khi đó, mùa khô thì rất nắng, nóng (đặc biệt là khu vực thung lũng giữa núi). Tuy nhiên, do là vùng đất hội tụ của hai vùng khí hậu, nên tình trạng nắng, nóng ở khu vực này rất dễ gây ra thời tiết cực đoan nhƣ mƣa giông, lốc, sấm, sét.

Hiện tƣợng sấm, sét thƣờng xuyên xảy ra vào mùa khô và cũng gây nên rất 14 z nhiều tai ƣơng cho ngƣời Cơ Tu trong lịch sử tộc ngƣời nhƣng họ lại không thể giải thích đƣợc. Chính vì thế, trong quan niệm của ngƣời Cơ Tu, họ rất sợ sấm, sét. Họ cho rằng, khi có hiện tƣợng sấm, sét là vì do ai đó đã phạm tội với thần linh, trời đất nên bị trừng phạt, nhiều khi bằng chết xấu. Đặc điểm khí hậu trong vùng cƣ trú của ngƣời Cơ Tu đã tạo ra hệ thống động, thực vật vô cùng phong phú và đa dạng cho vùng đất này và là nguyên nhân để hình thành nên các khu rừng tự nhiên, nguyên sinh tồn tại và phát triển cho đến hiện nay.

“Phân hóa khí hậu quan trọng nhất là phân hóa khí hậu theo độ cao, phân hóa giữa phía đông và tây Trường Sơn và phân hóa giữa các dạng địa hình thể hiện rõ nhất qua các yếu tố nhiệt độ, lượng mưa, hướng và tốc độ gió. Sự phân hóa này góp phần hình thành các tiểu vùng khí hậu khác nhau, tạo ra các vùng sinh thái khác nhau với các hệ động - thực vật phong phú và đa dạng” [85, tr. Hệ thống thủy văn Hệ thống sông suối ở Thừa Thiên Huế chủ yếu đều xuất phát từ sƣờn đông Trƣờng Sơn (trừ sông A Sáp bắt nguồn từ tây Trƣờng Sơn và chảy qua đất nƣớc Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào) với khoảng hơn hai trăm dòng nƣớc, sông suối có độ dài trên 10km. Cùng với dạng địa hình từ tây sang đông rất ngắn, hẹp là địa hình rất dốc và nhiều thác ghềnh đƣợc cấu tạo từ đá cứng.

Bên cạnh đó, do đặc điểm về khí hậu thƣờng mƣa nhiều vào mùa mƣa và ít mƣa vào mùa khô nên dẫn đến tình trạng thủy văn rất phức tạp. Thƣờng lũ lụt lớn vào mùa mƣa và hạn hán vào mùa khô, gây nên rất nhiều khó khăn cho cuộc sống của ngƣời dân không chỉ vùng núi, gò đồi mà cả ở vùng đồng bằng, đầm phá, ven biển. Vùng cƣ trú của ngƣời Cơ Tu là nơi bắt nguồn của nhiều con sông, suối lớn nhƣ sông Thƣợng Nhật, khe suối Akà, sông Hai Nhất, khe suối Cha moon, khe suối Ma Rai, khe suối La Vân, khe suối Mụ Nú… và các chi lƣu khác để hợp thành 3 con sông lớn đổ về phía đông đó là sông Bồ, sông Tả Trạch, sông Hữu Trạch. Đặc biệt, do địa bàn cƣ trú chủ yếu của ngƣời Cơ Tu nằm ở sƣờn phía đông của dãy Trƣờng Sơn, nơi có địa hình núi cao (thƣờng trên dƣới 1.