Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu tri nhận về phạm trù không gian trong tiếng Hán và tiếng Việt

Khám phá luận văn thạc sĩ về đối chiếu tri nhận không gian trong tiếng Hán và tiếng Việt, góp phần vào nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa.

• Tác giả: Trần Minh Văn
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Văn Khang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Trung Quốc
• Đề tài: Nghiên Cứu Tri Nhận Không Gian Trong Tiếng Hán Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: HÁN, VIỆT NGỮ KHÔNG GIAN PHẠM TRÙ TRI NHẬN NGHIÊN CỨU TỔNG QUAN
• 1.1. Hán, Việt ngữ không gian phạm trù tri nhận nghiên cứu tổng quan
• 1.2. Hán ngữ không gian phạm trù liên quan nghiên cứu
• 1.3. Việt ngữ không gian phạm trù liên quan nghiên cứu
• 1.4. Bài luận nghiên cứu hướng
• 1.5. Nghiên cứu lý thuyết cơ sở
• 1.5.1. Nhận thức ngôn ngữ học lý thuyết cơ sở
• 1.5.2. Không gian phạm trù lý thuyết cơ sở
• 1.5.3. Nhận thức ngôn ngữ học không gian vấn đề
• 1.5.4. Nhận thức đối chiếu lý thuyết cơ sở
• 2. CHƯƠNG 2: HÁN, VIỆT NGỮ KHÔNG GIAN PHẠM TRÙ NGỮ NGHĨA ĐỐI CHIẾU NGHIÊN CỨU
• 2.1. Hán, Việt ngữ thực thể phạm trù và danh từ không gian tính đối chiếu
• 2.1.1. Thực thể bản nguyên tính và danh từ điển hình
• 2.1.2. Danh từ điển hình ngữ nghĩa đặc trưng
• 2.1.3. Danh từ và không gian tính chuyển hóa
• 2.1.4. Danh từ không gian tính ba biểu hiện
• 2.1.5. Danh từ và từ chỉ phương hướng kết hợp vấn đề
• 2.2. Hán, Việt ngữ vị trí phạm trù và từ chỉ phương hướng không gian tính đối chiếu
• 2.2.1. Không gian phương hướng nghĩa
• 2.2.2. Điển hình không gian vị trí nghĩa và từ chỉ phương hướng
• 2.2.3. Từ chỉ phương hướng nội tại tham chiếu yêu cầu
• 2.2.4. Vị trí quan hệ tham chiếu vật cần thiết
• 2.2.5. Không gian quan hệ và từ chỉ phương hướng phức tạp
• 2.2.6. Tuyệt đối không gian vị trí biểu đạt và chỗ từ
• 2.3. Hán, Việt ngữ vị trí di chuyển phạm trù và động từ không gian tính đối chiếu
• 2.3.1. Không gian vị trí di chuyển nghĩa
• 2.3.2. Không gian vị trí di chuyển và động từ, động từ hướng, giới từ quan hệ
• 2.3.3. Vị trí di chuyển trong động từ ngữ nghĩa đặc trưng
• 2.3.4. Hán ngữ điển hình câu thể 'bǎ' vị trí di chuyển nghĩa
• 2.4. Hán, Việt ngữ hình dạng phạm trù và lượng từ không gian tính đối chiếu
• 2.4.1. Hình dạng không gian nghĩa
• 2.4.2. Hình dạng nghĩa và lượng từ
• 2.4.3. Cá thể lượng từ hình dạng nghĩa
• 2.4.4. Hán, Việt ngữ lượng từ không gian nghĩa đối chiếu
• 2.4.5. Hán, Việt ngữ tính từ không gian tính đối chiếu
• 2.4.5.1. Biểu thị không gian tính từ
• 2.4.5.2. Không gian tính từ không gian chiều
• 3. CHƯƠNG 3: HÁN, VIỆT NGỮ KHÔNG GIAN PHẠM TRÙ ẨN DỤ ĐỐI CHIẾU NGHIÊN CỨU
• 3.1. Không gian khái niệm trong Hán, Việt hai ngôn ngữ ẩn dụ cơ chế
• 3.2. Hán, Việt ngữ số lượng không gian ẩn dụ nhận thức đối chiếu
• 3.3. Hán, Việt ngữ thời gian không gian ẩn dụ nhận thức đối chiếu
• 3.4. Hán, Việt ngữ trạng thái không gian ẩn dụ nhận thức đối chiếu
• 3.5. Hán, Việt ngữ phạm vi không gian ẩn dụ nhận thức đối chiếu
• 3.6. Hán, Việt ngữ quan hệ xã hội không gian ẩn dụ nhận thức đối chiếu
• 3.7. Hán ngữ từ chỉ phương hướng dạy học ẩn dụ quan điểm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu nhận thức không gian Tổng quan

Phần này khảo sát nghiên cứu nhận thức về không gian trong ngữ cảnh ngôn ngữ học nhận thức, nhấn mạnh vào sự phát triển của lý thuyết và phương pháp luận. Nghiên cứu nhận thức không chỉ giới hạn ở phân tích hình thức mà còn tập trung vào các quá trình nhận thức, ý nghĩa, và cách thức con người hiểu và diễn đạt không gian. Các khía cạnh quan trọng bao gồm mô hình nhận thức không gian, xử lý thông tin không gian, và sự tương tác giữa ngôn ngữ và nhận thức không gian. Việc phân tích các mô hình nhận thức sẽ giúp làm sáng tỏ sự khác biệt trong cách con người tiếp cận và diễn đạt không gian trong các ngôn ngữ khác nhau. Ngôn ngữ và nhận thức không gian có mối quan hệ mật thiết, ngôn ngữ không chỉ phản ánh nhận thức mà còn định hình và cấu trúc cách con người hiểu về không gian. Luận án này áp dụng lý thuyết nhận thức không gian để phân tích sự khác biệt giữa tiếng Hán và tiếng Việt.

1.1. Nghiên cứu nhận thức không gian trong tiếng Hán

Phần này tập trung vào các nghiên cứu về nhận thức không gian trong tiếng Hán, bao gồm các khía cạnh như từ vựng không gian, cấu trúc câu không gian, và mô hình nhận thức không gian đặc trưng của người nói tiếng Hán. Tri nhận không gian trong tiếng Hán thể hiện qua việc sử dụng từ vựng không gian đa dạng, phản ánh cách người Hán quan sát và hiểu về thế giới xung quanh. Phân tích ngôn ngữ sẽ tập trung vào cách thức các từ vựng không gian được tổ chức và sử dụng trong câu, cũng như sự tương tác giữa các yếu tố ngữ pháp và ngữ nghĩa. Mô hình nhận thức không gian của người Hán sẽ được phân tích dựa trên các nghiên cứu thực nghiệm và phân tích ngôn ngữ, làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt so với các ngôn ngữ khác. Nghiên cứu so sánh ngôn ngữ sẽ cho thấy sự khác biệt và tương đồng trong cách tiếp cận tri nhận không gian của người Hán so với người Việt.

1.2. Nghiên cứu nhận thức không gian trong tiếng Việt

Phần này trình bày các nghiên cứu về nhận thức không gian trong tiếng Việt, tập trung vào các khía cạnh như từ vựng không gian, cấu trúc câu không gian, và mô hình nhận thức không gian của người Việt. Tri nhận không gian trong tiếng Việt được phản ánh qua hệ thống từ vựng không gian riêng biệt, thể hiện cách người Việt quan sát và trải nghiệm thế giới. Phân tích ngôn ngữ sẽ tập trung vào cách thức các từ vựng không gian được kết hợp và sử dụng trong câu, cũng như sự tương tác giữa các yếu tố ngữ pháp và ngữ nghĩa. Mô hình nhận thức không gian của người Việt sẽ được phân tích dựa trên các nghiên cứu thực nghiệm và phân tích ngôn ngữ, làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt so với các ngôn ngữ khác. Nghiên cứu so sánh ngôn ngữ sẽ cho thấy sự khác biệt và tương đồng trong cách tiếp cận tri nhận không gian của người Việt so với người Hán.

II. So sánh nhận thức không gian trong tiếng Hán và tiếng Việt

Phần này tiến hành so sánh ngôn ngữ giữa tiếng Hán và tiếng Việt về tri nhận không gian, dựa trên các kết quả phân tích ở phần trước. So sánh sẽ tập trung vào các khía cạnh chính như từ vựng không gian, cấu trúc câu không gian, và mô hình nhận thức không gian. Sự khác biệt và tương đồng trong ngữ nghĩa không gian sẽ được làm rõ, đồng thời tìm hiểu các nguyên nhân dẫn đến những khác biệt này, bao gồm yếu tố văn hóa, xã hội, và nhận thức. Phân tích dữ liệu ngôn ngữ sẽ được sử dụng để hỗ trợ cho các kết luận được đưa ra. Kết quả nghiên cứu sẽ đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phức tạp của nhận thức không gian trong ngôn ngữ.

2.1. So sánh từ vựng không gian

Phần này so sánh từ vựng không gian trong tiếng Hán và tiếng Việt, bao gồm phân tích ngữ nghĩa và cấu trúc từ vựng. So sánh tập trung vào các từ vựng chỉ vị trí, hướng, khoảng cách, và hình dạng. Phân tích sẽ làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong cách thể hiện các khái niệm không gian bằng từ vựng. Việc so sánh từ vựng không gian giúp hiểu rõ hơn về cách mỗi ngôn ngữ phản ánh nhận thức không gian của người sử dụng. Dữ liệu ngôn ngữ được sử dụng để minh họa cho các điểm so sánh.

2.2. So sánh cấu trúc câu không gian

Phần này so sánh cấu trúc câu dùng để diễn đạt các khái niệm không gian trong tiếng Hán và tiếng Việt. Phân tích sẽ tập trung vào trật tự từ, cách sử dụng các trợ từ, và các cấu trúc câu đặc trưng. So sánh sẽ làm rõ sự khác biệt trong cách tổ chức thông tin không gian trong câu. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp hiểu rõ hơn về cách mỗi ngôn ngữ phản ánh nhận thức không gian của người sử dụng. Phân tích dữ liệu ngôn ngữ sẽ được sử dụng để hỗ trợ cho các kết luận được đưa ra.

2.3. So sánh mô hình nhận thức không gian

Phần này so sánh mô hình nhận thức không gian của người nói tiếng Hán và tiếng Việt. Phân tích sẽ dựa trên các nghiên cứu thực nghiệm và phân tích ngôn ngữ. So sánh sẽ làm rõ sự khác biệt trong cách người nói tiếng Hán và tiếng Việt tiếp cận và hiểu về không gian. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp những hiểu biết sâu sắc về ảnh hưởng của ngôn ngữ đối với nhận thức không gian. Dữ liệu ngôn ngữ được sử dụng để hỗ trợ cho các kết luận được đưa ra. Kết luận nghiên cứu sẽ tổng hợp các điểm chính của luận án.

III. Kết luận và ứng dụng

Phần này tóm tắt kết quả nghiên cứu, nhấn mạnh vào những đóng góp của luận án đối với nghiên cứu so sánh ngôn ngữ và ngôn ngữ học nhận thức. Luận án đã làm rõ sự khác biệt và tương đồng trong tri nhận không gian giữa tiếng Hán và tiếng Việt, qua đó góp phần vào việc hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phức tạp của nhận thức con người. Những kết quả nghiên cứu này có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực, như dạy học ngôn ngữ, dịch thuật, và xây dựng các công cụ hỗ trợ học tập.

3.1. Đóng góp của luận án

Luận án cung cấp những đóng góp quan trọng cho nghiên cứu so sánh ngôn ngữ và ngôn ngữ học nhận thức, đặc biệt là trong lĩnh vực nghiên cứu tri nhận không gian. Luận án đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại để phân tích dữ liệu ngôn ngữ một cách hệ thống và khoa học. Kết quả nghiên cứu đã làm sáng tỏ một số vấn đề chưa được làm rõ trong các nghiên cứu trước đây. Những kết quả nghiên cứu này có ý nghĩa lý thuyết và thực tiễn lớn.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Những kết quả nghiên cứu của luận án có thể được áp dụng vào nhiều lĩnh vực thực tiễn, chẳng hạn như dạy và học ngôn ngữ, dịch thuật, và phát triển công nghệ ngôn ngữ. Việc hiểu rõ tri nhận không gian trong tiếng Hán và tiếng Việt giúp cải thiện hiệu quả của việc dạy và học ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu cũng có thể giúp các nhà dịch thuật hiểu rõ hơn về sự khác biệt trong cách diễn đạt không gian giữa hai ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu cũng có thể được áp dụng để phát triển các công cụ hỗ trợ học tập và dịch thuật.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Nghiên cứu đối chiếu tri nhận về phạm trù không gian trong tiếng Hán và tiếng Việt" (tên nguyên bản tiếng Trung: 汉、越语空间范畴认知对比研究) do nghiên cứu sinh Trần Minh Văn thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Nguyễn Văn Khang, chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc (mã số: 9220204.01) tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2018.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Không gian là một "nguyên khái niệm" (meta-concept) cốt lõi trong ngôn ngữ học tri nhận; con người nhận thức thế giới khách quan và xây dựng hệ thống khái niệm trừu tượng đều dựa trên nền tảng trải nghiệm không gian. Ngôn ngữ phản ánh phương thức tri nhận mang tính tâm lý, văn hóa và xã hội của mỗi dân tộc. Trong nghiên cứu ngôn ngữ học tiếng Hán và tiếng Việt, các công trình truyền thống chủ yếu tiếp cận không gian dưới góc độ cấu trúc ngữ pháp hình thức, từ loại (như phương vị từ, xử sở từ, giới từ, động từ xu hướng) hoặc phân tích một số hiện tượng cú pháp riêng lẻ (như câu tồn tại, câu chữ Bả). Mặc dù một số nghiên cứu tri nhận đã xuất hiện ở cả hai ngôn ngữ, việc nghiên cứu đối chiếu phạm trù không gian giữa tiếng Hán và tiếng Việt vẫn ở giai đoạn khởi đầu, số lượng công trình còn mỏng, cách tiếp cận chủ yếu phân tán vào các hiện tượng từ vựng đơn lẻ mà chưa bao quát được toàn diện bình diện ngữ nghĩa phạm trù cũng như các cơ chế ánh xạ ẩn dụ không gian ở cấp độ vĩ mô. Do đó, việc xây dựng một nghiên cứu đối chiếu có tính hệ thống, kết hợp giữa bình diện ngữ nghĩa học tri nhận và ẩn dụ ý niệm là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là tiến hành đối chiếu vĩ mô phạm trù tri nhận không gian trong tiếng Hán và tiếng Việt, kết hợp khảo sát sâu các vấn đề vi mô cụ thể; vận dụng lý thuyết phạm trù nguyên mẫu để xác định khuynh hướng tri nhận điển hình cùng các yếu tố tâm lý, tư duy, văn hóa - xã hội chi phối; chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt về quan hệ quy chiếu không gian, các yếu tố ngữ nghĩa và cấu trúc câu biểu đạt không gian giữa hai ngôn ngữ, từ đó cung cấp căn cứ lý luận và thực tiễn cho việc lý giải ngôn ngữ cũng như giảng dạy, dịch thuật.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể gồm 3 nội dung:

1. Thực hiện tổng quan lịch sử và phân tích đồng đại tình hình nghiên cứu tri nhận phạm trù không gian trong tiếng Hán và tiếng Việt, xác lập hệ thống cơ sở lý thuyết cho việc đối chiếu vĩ mô.
2. Trình bày lý thuyết, nguyên tắc và biểu hiện thực tế về ngữ nghĩa và cú pháp của các tiểu phạm trù không gian (thực thể, vị trí, dịch chuyển, hình trạng, kích thước/chiều không gian) trong tiếng Hán và tiếng Việt, làm rõ các điểm tương đồng và dị biệt.
3. Đối chiếu hệ thống ẩn dụ không gian giữa tiếng Hán và tiếng Việt trên các miền tri nhận cơ bản (số lượng, thời gian, trạng thái, phạm vi, quan hệ xã hội), chỉ ra các đặc trưng tâm lý và tư duy dân tộc thể hiện qua ngôn ngữ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Phạm trù không gian thuộc bình diện "không gian tri nhận" (đóng vai trò trung gian giữa không gian vật lý và không gian ngôn ngữ). Luận án khảo sát các tiểu phạm trù ngữ nghĩa không gian (thực thể, vị trí, dịch chuyển, hình trạng) gắn với các từ loại tương ứng (danh từ, phương vị từ, động từ, lượng từ, tính từ) và hệ thống ẩn dụ không gian phóng chiếu lên các miền ý niệm: số lượng, thời gian, trạng thái, phạm vi, quan hệ xã hội.
• Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát đối chiếu đồng đại các phương thức biểu đạt ngữ nghĩa không gian và ẩn dụ không gian trong tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt hiện đại.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu về phạm trù không gian theo hai hướng tiếp cận chính: cấu trúc hình thức truyền thống và ngôn ngữ học tri nhận.

Nghiên cứu về không gian trong tiếng Hán

• Giai đoạn ngữ pháp truyền thống: Bắt đầu từ Mã thị văn thông (1898) đề cập đến "phương", "địa", "sở"; Trần Thừa Trạch trong Quốc văn pháp thảo sang (1922) liệt kê danh từ biểu thị nơi chốn; Lê Cẩm Hy trong Tân trước quốc ngữ văn pháp (1924) miêu tả các phương vị từ "đông, tây, nam, bắc, tả, hữu, thượng, hạ, lý, ngoại". Lữ Thúc Tương trong Trung Quốc văn pháp yếu lược (1944) dành riêng chương bàn về "phương sở từ". Văn Luyện (1956) trong Xử sở, thời gian và phương vị xem phương vị từ là phân loại phụ của danh từ. Đinh Thanh Thụ và cộng sự (1961) trong Hiện đại Hán ngữ ngữ pháp giảng thoại, Chu Đức Hy (1961, 1982) và Triệu Nguyên Nhiệm (1968) đã tách xử sở từ và phương vị từ thành một nhóm từ loại độc lập trong hệ thống thể từ. Trương Nghị Sinh (2000) xếp phương vị từ vào hư từ, trong khi Lưu Đan Thanh (2003) xem chúng là hậu giới từ phương vị.
• Giai đoạn ngôn ngữ học tri nhận: Liêu Thu Trung (1983) nghiên cứu điểm quy chiếu không gian và thời gian trong ngữ văn bản; Phương Kinh Mân (1987) xây dựng mô hình quy chiếu phương vị; Tề Hỗ Dương (1994, 1998, 2014) thiết lập khung lý thuyết hệ thống vị trí không gian tiếng Hán hiện đại; Lưu Ninh Sinh (1994, 1995) phân tích phương thức biểu đạt quan hệ không gian dựa trên cơ chế tâm lý tri nhận; Đới Hạo Nhất và Tiết Phượng Sinh (1994) áp dụng ngữ pháp chức năng và tri nhận; Thạch Dục Trí (1995) nghiên cứu tính một chiều của thời gian tác động đến sự phái sinh giới từ; Trương Mẫn (1998) giải thích ngữ danh từ và cấu trúc chữ "đích" bằng lý thuyết biểu tượng khoảng cách; Dương Ninh (1996, 1998) nghiên cứu cấu trúc người tham gia và tình huống dựa trên lý thuyết ngữ pháp cách của Fillmore; Chu Hiểu Quân (2010) tổng kết ngữ nghĩa tri nhận của phạm trù không gian tiếng Hán.
• Nghiên cứu tri nhận phương vị từ và từ xu hướng: Du Thuận Chiêu (1985, 1994), Đới Hạo Nhất (1990), Lý Vũ Minh (1999), Lam Thuần (1999), Ngô Thục Hùng (2000), Ư Ninh (1998) phân tích sự chuyển di ý niệm từ không gian sang thời gian, trạng thái và quan hệ xã hội. Mã Khánh Châu (1997) và Thẩm Gia Huyên (1999) phân tích tính bất đối xứng và tính chủ quan của các từ chỉ xu hướng vận động ("lai", "khứ", "thượng", "hạ").

Nghiên cứu về không gian trong tiếng Việt và đối chiếu Hán – Việt

• Nghiên cứu tiếng Việt: Nguyễn Kim Thản (1964) đề xuất thuật ngữ "thời vị từ"; Nguyễn Lai (1975, 1990, 2001) nghiên cứu chuyên sâu về từ chỉ hướng; Lý Toàn Thắng (1993, 1994, 2005) đặt nền móng tiếp cận không gian theo ngôn ngữ học tri nhận qua tác phẩm Ngôn ngữ học tri nhận: Từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt, chỉ ra đặc trưng tri nhận không gian "lấy con người làm trung tâm" (anthropocentric); Nguyễn Đức Dân (1996) trong Logic và tiếng Việt phân loại nhóm giới từ và động từ chỉ hướng; Trần Văn Cơ (2007, 2011) giải thích các khái niệm tri nhận không gian; Tào Dung (2009) nghiên cứu định vị không gian tiếng Việt; Phan Lê Thùy An (2013) khảo sát tri nhận không gian của từ ngữ chỉ hướng trong các phương ngữ.
• Nghiên cứu đối chiếu Hán – Việt: Đào Thị Hà Ninh (2004, 2008) so sánh phương vị từ "thượng" và "trên"; Nguyễn Đình Bá (2009) đối chiếu nhóm từ chỉ vị trí; Lê Thị Thanh Tâm (2011) nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa của từ định hướng; Nguyễn Thị Thanh Lan (2013) nghiên cứu đối chiếu phạm trù dịch chuyển không gian; Đinh Bích Thảo (2015) nghiên cứu phạm trù chiều kích không gian dựa trên khung lý thuyết của Tề Hỗ Dương và L. Talmy; Đinh Thị Thanh Nga (2014), Nguyễn Thị Ngọc Phương (2008), Nguyễn Thị Thu Trúc (2011) khảo sát giới từ không gian; Nguyễn Thị Huyền Trang (2012), Đỗ Thị Hồng Nhung (2012), Lê Thị Ngọc Anh (2013) phân tích đối chiếu ứng dụng trong dạy học và dịch thuật.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình đối chiếu Hán – Việt trước đó đa phần tập trung vào một lớp từ đơn lẻ (như giới từ, phương vị từ hoặc động từ xu hướng) hoặc chỉ dừng lại ở miêu tả cấu trúc ngữ pháp bề mặt. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về một công trình đối chiếu toàn diện, có hệ thống ở cả hai tầng bậc: phân tích cấu trúc ngữ nghĩa phạm trù không gian (thực thể, vị trí, dịch chuyển, hình trạng, chiều kích) và khảo sát cơ chế ánh xạ ẩn dụ ý niệm từ không gian sang các miền trừu tượng, gắn liền với việc lý giải cơ chế tâm lý và văn hóa tri nhận của hai dân tộc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

1. Lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận:
   • Quan điểm trải nghiệm (Experientialist view): Vận dụng lý thuyết phạm trù nguyên mẫu của E. Rosch về tính mờ của ranh giới phạm trù, quan hệ tương đồng gia đình và cấu trúc tâm tỏa; lý thuyết phạm trù hóa ký sinh (parasitic categorization) của Schmid (1997); lý thuyết lược đồ hình ảnh (image schema) của M. Johnson (1987) và G. Lakoff (1987) (như lược đồ vật chứa, lược đồ liên kết theo Deane 1992, lược đồ trục dọc/ngang).
   • Quan điểm nổi trội (Prominence view): Khung phân tích Cơ sở (base) và Diện mạo (profile) của R. Langacker (1987); hiện tượng bất đối xứng Hình (Figure) và Nền (Ground) của tâm lý học Gestalt (Koffka 1935, Thẩm Gia Huyên 1994).
   • Quan điểm khung biến cố và cửa sổ chú ý (Frame and attentional view): Mô hình khung biến cố vận động (motion event-frame) của L. Talmy (1988, 1997), bao gồm 4 yếu tố bắt buộc (Hình, Nền, Lộ trình/Đường đi, Vận động) và 2 yếu tố tùy chọn (Cách thức, Nguyên nhân); cơ chế mở cửa sổ lộ trình (path-windowing) và lược bỏ lộ trình (path-gapping).
   • Lý thuyết ẩn dụ ý niệm và hòa trộn ý niệm: Khung lý thuyết ẩn dụ ý niệm của Lakoff & Johnson (1980), Lakoff & Turner (1989); lý thuyết Không gian tâm lý (Mental Spaces) và Hòa trộn ý niệm (Conceptual Blending) của G. Fauconnier & M. Turner (1985, 1997) với mô hình mạng 4 không gian (Không gian đầu vào 1, Không gian đầu vào 2, Không gian khái quát, Không gian hòa trộn).
2. Lý thuyết phạm trù không gian:
   • Tiếp cận không gian dưới tính chất phân đôi: không gian vật lý khách quan và không gian tri nhận chủ quan; không gian trống rỗng và không gian bị chiếm hữu (vật thể/thực thể); tính hữu giới và vô giới trong tri nhận.
   • Quan điểm cục sở luận (localism): xem phạm trù không gian là xuất phát điểm của các phạm trù ngữ nghĩa khác trong quá trình phát triển ngôn ngữ (Triệu Diễm Phương, Vương Dần).
   • Phân loại phạm trù của Aristotle: thực thể là phạm trù bản nguyên, các thuộc tính không gian khác (vị trí, hoạt động, kích thước) là tha nguyên.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả phân tích: Miêu tả chi tiết các quy tắc định vị, cấu tạo từ pháp, cú pháp biểu đạt không gian và các biểu thức ẩn dụ trong từng ngôn ngữ.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: Thực hiện theo 3 nguyên tắc đối chiếu ngôn ngữ học: (1) Miêu tả trước khi so sánh; (2) So sánh từng bộ phận/cá thể trước khi so sánh toàn hệ thống; (3) Duy trì tính nhất quán về tiêu chuẩn so sánh trên 3 bình diện: ý nghĩa, chức năng và ngữ cảnh.
• Kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng: Thống kê ngữ liệu từ các nguồn ngữ liệu chuẩn để lượng hóa tần suất xuất hiện của các cấu trúc không gian, sau đó quy nạp và phân tích bản chất định tính.
• Kết hợp nghiên cứu vĩ mô và vi mô: Đi từ khung lý thuyết tri nhận tổng thể (lược đồ hình ảnh, ẩn dụ ý niệm) đến các cấu trúc ngữ pháp - từ loại cụ thể.

Nguồn tư liệu và ngữ liệu

Ngữ liệu của luận án được thu thập từ:

• Từ điển hiện đại tiếng Hán và tiếng Việt.
• Tác phẩm văn học hiện đại của hai nước.
• Các ngữ liệu trực tuyến quy mô lớn: Hệ thống ngữ liệu CCL của Trung tâm Nghiên cứu Ngôn ngữ học Đại học Bắc Kinh, ngữ liệu cncorpus, BCC (Đại học Ngôn ngữ Bắc Kinh) và kho ngữ liệu Vietlex (Việt Nam).
• Các ngữ liệu chuẩn trích từ các công trình nghiên cứu tiêu biểu: Tề Hỗ Dương (2014, Nghiên cứu tri nhận không gian hiện thực tiếng Hán hiện đại), Lý Toàn Thắng (2005, Ngôn ngữ học tri nhận: Từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt), Lakoff & Johnson (1980, Metaphors We Live By).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng luận nghiên cứu tri nhận phạm trù không gian tiếng Hán và tiếng Việt (汉、越语空间范畴认知研究总论)

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận và bức tranh tổng quan về lịch sử nghiên cứu.

• Nội dung tổng thuật: Hệ thống hóa toàn diện các chặng đường nghiên cứu không gian từ cấu trúc hình thức đến ngôn ngữ học tri nhận trong tiếng Hán và tiếng Việt; phân tích thành tựu của các tác giả trong và ngoài nước; chỉ rõ những hạn chế của các nghiên cứu đi trước khi tiếp cận rời rạc các lớp từ mà thiếu một khung tích hợp vĩ mô.
• Xác lập khung lý thuyết: Luận án tổng hợp các luận điểm cốt lõi của ngôn ngữ học tri nhận gồm quan điểm trải nghiệm, quan điểm nổi trội, khung phân tích biến cố vận động của Talmy, lý thuyết ẩn dụ ý niệm và mô hình hòa trộn không gian của Fauconnier. Đồng thời, chương này làm rõ bản chất của "không gian" như một nguyên khái niệm được tổ chức từ tri nhận trực tiếp cơ thể người đến việc kiến tạo cấu trúc ngữ pháp.
• Bảng biểu và mô hình cốt lõi: Chương 1 giới thiệu mô hình mạng lưới hòa trộn ý niệm 4 không gian của Fauconnier & Turner (Hình 1), sơ đồ phạm trù hóa không gian (Hình 2) và bảng đối chiếu phương thức phân tích hình thức với phân tích đối chiếu tri nhận (Bảng 2).

Chương 2: Nghiên cứu đối chiếu ngữ nghĩa phạm trù không gian tiếng Hán và tiếng Việt (汉、越语空间范畴的语义对比研究)

Chương 2 tập trung đối chiếu cấu trúc ngữ nghĩa của 5 tiểu phạm trù không gian gắn với các lớp từ loại tương ứng giữa hai ngôn ngữ:

Tiểu phạm trù	Lớp từ loại tương ứng	Đặc trưng ngữ nghĩa và khác biệt tri nhận Hán - Việt
Thực thể	Danh từ	Thực thể là điểm xuất phát bản nguyên. Trong tiếng Việt, danh từ chỉ sự vật thông thường có thể trực tiếp chuyển hóa tính không gian thông qua hiện tượng tỉnh lược phương vị từ (ví dụ: đi chợ, ở nhà), trong khi tiếng Hán bắt buộc phải kết hợp với phương vị từ hoặc xử sở từ (去市场, 在家里). Tiếng Hán có yêu cầu nghiêm ngặt hơn về chỉ dấu không gian hóa danh từ.
Vị trí	Phương vị từ / Xử sở từ	Phản ánh trật tự quét không gian (spatial scanning): Tiếng Hán có trật tự tri nhận đi từ lớn đến nhỏ, từ ngoài vào trong, từ chỉnh thể đến bộ phận (tư duy tổng thể làm nền); tiếng Việt đi từ nhỏ đến lớn, từ trong ra ngoài, từ bộ phận đến chỉnh thể. Việc dùng phương vị từ tiếng Việt mang đậm tính chủ quan "lấy con người làm trung tâm" (anthropocentric).
Dịch chuyển	Động từ / Động từ xu hướng	Khác biệt nổi bật nằm ở cấu trúc động từ chỉ lộ trình (path): Động từ xu hướng tiếng Hán (lai/khứ) phân định rõ ý nghĩa chỉ thị không gian "xa/gần" so với vị trí người nói. Cấu trúc câu chữ Bả (把字句) trong tiếng Hán dùng để làm nổi bật thực thể dịch chuyển (Hình), trong khi tiếng Việt có xu hướng nêu hành động vận động trước rồi mới đến thực thể.
Hình trạng	Lượng từ	Tồn tại hiện tượng bất đối xứng lượng từ: Tiếng Việt có hệ thống lượng từ hình thể phong phú hơn đối với cùng một đối tượng miêu tả, và một lượng từ tiếng Việt có thể linh hoạt bổ nghĩa cho các đối tượng có chiều kích không gian khác nhau dựa trên hình dung tri nhận.
Kích thước / Chiều	Tính từ không gian	Cơ bản mang tính tương đồng ("đại đồng tiểu dị") do cùng dựa trên trải nghiệm sinh học về không gian 3 chiều (cao-thấp, dài-ngắn, rộng-hẹp, sâu-nông), nhưng phản ánh sự lựa chọn chiều kích ưu tiên khác nhau khi tri nhận các vật thể cụ thể.

Chương 3: Nghiên cứu đối chiếu ẩn dụ phạm trù không gian tiếng Hán và tiếng Việt (汉、越语空间范畴隐喻对比研究)

Chương 3 khảo sát cơ chế ánh xạ từ miền nguồn không gian sang 5 miền đích ý niệm trừu tượng:

• Ẩn dụ Số lượng: Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng trục dọc "Thượng - Hạ" (trên - dưới) để chỉ mức độ số lượng nhiều/ít. Tuy nhiên, khi biểu đạt số lượng ước chừng (khái số), tiếng Hán sử dụng linh hoạt cả hai cặp phương vị đối lập là "thượng hạ" (上下) và "tả hữu" (左右 - trục ngang), trong khi tiếng Việt chỉ sử dụng "trên dưới" (trục dọc) mà không dùng "trái phải" để chỉ số lượng.
• Ẩn dụ Thời gian: Tiếng Hán và tiếng Việt đều sử dụng trục ngang "Tiền - Hậu" (trước - sau) để biểu đạt thời gian (quá khứ/tương lai). Điểm khác biệt căn bản là tiếng Hán sử dụng phổ biến trục dọc "Thượng - Hạ" để chỉ thời gian (như 上个月 - tháng trước, 下个星期 - tuần sau), trong khi tiếng Việt không sử dụng mô hình trục dọc "thượng/hạ" cho thời gian thông thường mà dùng "trước/sau", "tới/qua".
• Ẩn dụ Trạng thái: Vận dụng lược đồ trục dọc (trạng thái tích cực, tốt đẹp là "thượng/trên"; tiêu cực, kém cỏi là "hạ/dưới") và lược đồ vật chứa (container schema). Tiếng Hán thể hiện sự biến đổi trạng thái qua việc gắn các từ định hướng vị trí vào sau động từ (yêu thượng, công hạ).
• Ẩn dụ Phạm vi: Dùng các khái niệm ranh giới (trên, dưới, trong, ngoài). Tiếng Hán có xu hướng sử dụng nhiều kết cấu "Thượng/Hạ" (trên phương diện, dưới tình hình), trong khi tiếng Việt sử dụng áp đảo từ "Trong" (trong phạm vi, trong bối cảnh, trong khuôn khổ).
• Ẩn dụ Quan hệ xã hội: Sử dụng các cặp đối lập không gian (thượng/hạ, tiền/hậu, nội/ngoại, viễn/cận) để thể hiện tôn ti, thứ bậc và mức độ thân sơ. Trong quan hệ thân tộc, khái niệm "nội/ngoại" của tiếng Hán gắn liền với ranh giới lợi ích gia tộc chặt chẽ, trong khi "nội/ngoại" trong tiếng Việt chủ yếu giữ chức năng xưng vị và định vị dòng họ (bên nội/bên ngoại) với ranh giới lợi ích mềm hóa hơn.
• Ứng dụng sư phạm (Mục 3.7): Luận án đề xuất việc ứng dụng cơ chế tri nhận và ẩn dụ không gian vào việc giảng dạy phương vị từ và bổ ngữ xu hướng tiếng Hán cho người học Việt Nam nhằm khắc phục lỗi chuyển di tiêu cực.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Xây dựng một khung nghiên cứu đối chiếu phạm trù không gian mang tính hệ thống giữa tiếng Hán và tiếng Việt trên cơ sở tích hợp lý thuyết phạm trù nguyên mẫu, lược đồ hình ảnh, cấu trúc biến cố vận động và ngữ nghĩa học tri nhận.
• Làm sáng tỏ quy luật ngữ nghĩa chi phối sự chuyển hóa giữa danh từ và tính không gian, lý giải căn nguyên của hiện tượng tỉnh lược phương vị từ trong tiếng Việt dưới góc độ tri nhận.
• Xác lập mô hình đối chiếu các khuynh hướng quét không gian: chứng minh tính quy luật của trật tự quét "tổng thể $\rightarrow$ bộ phận" (từ lớn đến nhỏ) của tiếng Hán đối lập với trật tự quét "bộ phận $\rightarrow$ tổng thể" (từ nhỏ đến lớn) và đặc trưng "lấy con người làm trung tâm" của tiếng Việt.
• Hệ thống hóa các mô hình ánh xạ ẩn dụ không gian sang các miền ý niệm số lượng, thời gian, trạng thái, phạm vi và quan hệ xã hội, chỉ ra những điểm bất đối xứng mang tính loại hình và tri nhận dân tộc.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp luận cứ khoa học để giải thích các hiện tượng ngữ pháp phức tạp mà ngữ pháp cấu trúc truyền thống chưa lý giải thỏa đáng (như tính bất đối xứng của phương vị từ, sự lựa chọn lượng từ, sự phân bố của bổ ngữ xu hướng và câu chữ Bả).
• Đưa ra định hướng ứng dụng trực tiếp cho công tác biên soạn tài liệu giảng dạy, thiết kế phương pháp dạy học ngữ pháp và từ vựng tiếng Hán cho người Việt Nam (đặc biệt là phương vị từ, từ chỉ xu hướng và các cấu trúc ẩn dụ).
• Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo cho công tác dịch thuật Hán – Việt và Việt – Hán, giúp dịch giả xử lý chuẩn xác các cấu trúc không gian và biểu thức ẩn dụ chuyển dịch văn hóa.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Về phương diện thụ đắc ngôn ngữ: Cần chuyển đổi phương pháp giảng dạy ngữ pháp từ việc truyền thụ quy tắc hình thức máy móc sang giải thích cơ chế tri nhận và trải nghiệm ý niệm đằng sau mỗi hiện tượng ngữ pháp.
• Về biên soạn giáo trình: Cần bổ sung các bài học chuyên biệt về ẩn dụ tri nhận và lược đồ hình ảnh của phương vị từ, giúp người học nắm bắt bản chất của sự chuyển di ý niệm từ không gian thực tế sang không gian trừu tượng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát trên bình diện đồng đại của tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt hiện đại; do dung lượng và phạm vi nghiên cứu của một luận án tiến sĩ, công trình chưa bao quát toàn bộ các biến thể phương ngữ sâu rộng của cả hai ngôn ngữ cũng như chưa khảo sát toàn diện tiến trình lịch đại biến đổi ngữ nghĩa của toàn bộ hệ thống hư từ không gian.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đối chiếu lịch đại để theo dõi quá trình ngữ pháp hóa của các thực từ không gian chuyển thành hư từ trong lịch sử hai ngôn ngữ; kết hợp thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (psycholinguistics) để kiểm chứng tốc độ xử lý tri nhận của người bản ngữ đối với các lược đồ không gian khác nhau.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho các đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Trung Quốc, Việt Nam học: Tham khảo khung lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận ứng dụng, phương pháp luận nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ và kỹ thuật xử lý ngữ liệu ngữ nghĩa học.
• Giảng viên tiếng Hán và tiếng Việt như một ngoại ngữ: Tham khảo Chương 2 và Chương 3 để giải thích bản chất lỗi sai của sinh viên khi sử dụng phương vị từ, lượng từ, động từ xu hướng, câu chữ Bả và các cấu trúc thời gian/số lượng ước chừng.
• Người làm công tác biên phiên dịch Hán – Việt: Vận dụng các phát hiện về trật tự quét không gian (lớn $\leftrightarrow$ nhỏ) và ẩn dụ phạm vi/thời gian để chuyển ngữ tự nhiên, chính xác giữa hai ngôn ngữ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án chỉ ra sự khác biệt căn bản trong trật tự quét không gian (spatial scanning) giữa tiếng Hán và tiếng Việt là gì?

Tiếng Hán tuân thủ nguyên tắc quét không gian từ vĩ mô đến vi mô: từ lớn đến nhỏ, từ ngoài vào trong, từ không gian tổng thể đến không gian bộ phận. Ngược lại, tiếng Việt có xu hướng quét không gian từ cụ thể đến khái quát: từ nhỏ đến lớn, từ trong ra ngoài, từ không gian bộ phận đến không gian tổng thể. Điều này phản ánh tư duy lấy bối cảnh làm nền của người Hán đối lập với tư duy định vị từ điểm xuất phát gắn với vị trí chủ quan của người Việt.

2. Sự khác biệt giữa tiếng Hán và tiếng Việt trong việc dùng ẩn dụ không gian trục dọc để biểu đạt thời gian là gì?

Cả hai ngôn ngữ đều dùng trục ngang "trước - sau" (tiền - hậu) để chỉ thời gian. Tuy nhiên, tiếng Hán sử dụng rất phổ biến trục dọc "Thượng - Hạ" (上 - 下) để định vị thời gian (ví dụ: 上个月 - tháng trước, 下个月 - tháng sau), dựa trên ý niệm dòng chảy thời gian từ trên xuống hoặc tuần tự trang viết dọc truyền thống. Tiếng Việt không sử dụng mô hình trục dọc "trên/dưới" cho các mốc thời gian này mà dùng hệ thống từ vựng trục ngang hoặc từ định hướng (tháng trước / tháng sau / tháng tới).

3. Hiện tượng chuyển hóa tính không gian của danh từ trong tiếng Việt khác tiếng Hán như thế nào?

Trong tiếng Việt có hiện tượng tỉnh lược phương vị từ rất phổ biến, cho phép danh từ chỉ sự vật/thực thể thông thường trực tiếp chuyển hóa mang ý nghĩa không gian chỉ nơi chốn (như đi chợ, ngồi bàn, ở nhà). Trong khi đó, tiếng Hán có quy tắc ngữ pháp hóa chặt chẽ hơn: một danh từ thông thường muốn biểu đạt vị trí/xử sở bắt buộc phải kết hợp với phương vị từ hoặc từ chỉ nơi chốn (như 去市场上, 坐在桌子旁, 在家里).

4. Trong ẩn dụ số lượng ước chừng, tiếng Hán và tiếng Việt sử dụng các cặp từ không gian nào?

Để biểu thị số lượng ước lượng, tiếng Hán có thể sử dụng cả cặp không gian trục dọc "Thượng - Hạ" (上下, ví dụ: 四十岁上下) lẫn cặp không gian trục ngang "Tả - Hữu" (左右, ví dụ: 四十岁左右). Ngược lại, tiếng Việt chỉ sử dụng mô hình trục dọc "trên dưới" (khoảng trên dưới 40 tuổi) mà không sử dụng cặp phương vị trục ngang "trái phải" cho ý niệm số lượng.

5. Khái niệm "nội/ngoại" trong ẩn dụ quan hệ xã hội ở hai ngôn ngữ có điểm gì khác biệt?

Cả hai ngôn ngữ đều dùng quan hệ không gian "nội - ngoại" để chỉ quan hệ thân tộc. Tuy nhiên, trong tiếng Hán, "nội/ngoại" phản ánh ranh giới tôn ti và lợi ích kinh tế - gia tộc rất khắt khe giữa người trong họ và người ngoài họ. Ở tiếng Việt, khái niệm "nội/ngoại" chủ yếu mang tính chất xưng vị và định danh nguồn gốc dòng họ của cha và mẹ (bên nội, bên ngoại), ý niệm phân biệt lợi ích cục bộ giữa nội và ngoại mờ nhạt hơn.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Minh Văn là công trình nghiên cứu chuyên sâu về đối chiếu phạm trù không gian giữa tiếng Hán và tiếng Việt dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ sự tương đồng cùng các khác biệt mang tính bản chất giữa hai ngôn ngữ trên cả bình diện ngữ nghĩa các tiểu phạm trù (thực thể, vị trí, dịch chuyển, hình trạng, chiều kích) và hệ thống ẩn dụ ý niệm (số lượng, thời gian, trạng thái, phạm vi, quan hệ xã hội). Bằng việc kết hợp phương pháp miêu tả, đối chiếu và phân tích ngữ liệu thực tế, luận án đã cung cấp những luận giải khoa học về cơ chế tư duy và tâm lý dân tộc ẩn sau các cấu trúc ngôn ngữ, đóng góp tài liệu có giá trị cho nghiên cứu lý luận ngôn ngữ cũng như hoạt động giảng dạy và dịch thuật Hán – Việt.