Luận án tiến sĩ: Đối chiếu ngữ nghĩa giới từ không gian trong tiếng Anh và tiếng Việt

Luận án tiến sĩ phân tích ngữ nghĩa các giới từ không gian trong tiếng Anh và tiếng Việt theo cách tiếp cận ngôn ngữ học tri nhận.

• Tác giả: Lê Thị Hải Chi
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Ngữ Nghĩa Của Các Giới Từ Không Gian “OUT, IN, UP, DOWN” Trong Tiếng Anh Với “RA, VÀO, LÊN, XUỐNG” Trong Tiếng Việt Theo Cách Tiếp Cận Của Ngôn Ngữ Học Tri Nhận
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về ngữ nghĩa của từ và sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của từ
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về ngữ nghĩa và sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của giới từ không gian theo cách tiếp cận truyền thống
• 1.4. Tình hình nghiên cứu về ngữ nghĩa và sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của giới từ không gian theo cách tiếp cận của ngôn ngữ học tri nhận
• 1.5. Về ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu và nghiên cứu đối chiếu ngữ nghĩa và tương đương về ngữ nghĩa của từ giữa các ngôn ngữ
• 1.6. Ngữ nghĩa của từ và sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của từ theo cách tiếp cận của ngôn ngữ học tri nhận
• 1.7. Khái quát về giới từ và giới từ không gian trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 1.8. Một số khái niệm liên quan đến giới từ không gian theo cách tiếp cận của ngôn ngữ học tri nhận
• 1.9. Vai trò của tri thức bách khoa trong việc hiểu ngữ nghĩa của giới từ không gian
• 1.10. Nghiệm thân và giới từ không gian nhìn từ góc độ nghiệm thân
• 1.11. Phạm trù tỏa tia
• 1.12. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NGỮ NGHĨA CỦA CÁC GIỚI TỪ KHÔNG GIAN “OUT, IN, UP, DOWN” TRONG TIẾNG ANH THEO CÁCH TIẾP CẬN CỦA NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 2.1. Ngữ nghĩa của giới từ không gian OUT
• 2.2. Nghĩa gốc và các nghĩa phái sinh của giới từ không gian OUT
• 2.3. Sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của giới từ không gian OUT
• 2.4. Sơ đồ tỏa tia của giới từ không gian OUT
• 2.5. Ngữ nghĩa của giới từ không gian IN
• 2.6. Nghĩa gốc và các nghĩa phái sinh của giới từ không gian IN
• 2.7. Sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của giới từ không gian IN
• 2.8. Sơ đồ tỏa tia của giới từ không gian IN
• 2.9. Ngữ nghĩa của giới từ không gian UP
• 2.10. Nghĩa gốc và các nghĩa phái sinh của giới từ không gian UP
• 2.11. Sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của giới từ không gian UP
• 2.12. Sơ đồ tỏa tia của giới từ không gian UP
• 2.13. Ngữ nghĩa của giới từ không gian DOWN
• 2.14. Nghĩa gốc và các nghĩa phái sinh của giới từ không gian DOWN
• 2.15. Sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của giới từ không gian DOWN
• 2.16. Sơ đồ tỏa tia của giới từ không gian DOWN
• 2.17. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGỮ NGHĨA CỦA CÁC BIỂU HIỆN TƯƠNG ĐƯƠNG “RA, VÀO, LÊN, XUỐNG” TRONG TIẾNG VIỆT THEO CÁCH TIẾP CẬN CỦA NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 3.1. Dẫn nhập
• 3.2. Ngữ nghĩa của biểu hiện tương đương RA
• 3.3. Các nội dung ý niệm được thể hiện qua biểu hiện tương đương RA
• 3.4. Sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của biểu hiện tương đương RA
• 3.5. Sơ đồ tỏa tia của từ không gian RA
• 3.6. Ngữ nghĩa của biểu hiện tương đương VÀO
• 3.7. Các nội dung ý niệm được thể hiện qua biểu hiện tương đương VÀO
• 3.8. Sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của biểu hiện tương đương VÀO
• 3.9. Sơ đồ tỏa tia của từ không gian VÀO
• 3.10. Ngữ nghĩa của biểu hiện tương đương LÊN
• 3.11. Các nội dung ý niệm được thể hiện qua biểu hiện tương đương LÊN
• 3.12. Sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của biểu hiện tương đương LÊN
• 3.13. Sơ đồ tỏa tia của từ không gian LÊN
• 3.14. Ngữ nghĩa của biểu hiện tương đương XUỐNG
• 3.15. Các nội dung ý niệm được thể hiện qua biểu hiện tương đương XUỐNG
• 3.16. Sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của biểu hiện tương đương XUỐNG
• 3.17. Sơ đồ tỏa tia của từ không gian XUỐNG
• 3.18. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU NGỮ NGHĨA CỦA CÁC GIỚI TỪ KHÔNG GIAN “OUT, IN, UP, DOWN” TRONG TIẾNG ANH VỚI CÁC BIỂU HIỆN TƯƠNG ĐƯƠNG “RA, VÀO, LÊN, XUỐNG” TRONG TIẾNG VIỆT THEO CÁCH TIẾP CẬN CỦA NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 4.1. Đối chiếu ngữ nghĩa của giới từ không gian OUT trong tiếng Anh với RA trong tiếng Việt
• 4.2. Điểm giống nhau
• 4.3. Điểm khác nhau
• 4.4. Bảng tổng hợp đối chiếu ngữ nghĩa của giới từ không gian OUT trong tiếng Anh với RA trong tiếng Việt
• 4.5. Đối chiếu ngữ nghĩa của giới từ không gian IN trong tiếng Anh với VÀO trong tiếng Việt
• 4.6. Điểm giống nhau
• 4.7. Điểm khác nhau
• 4.8. Bảng tổng hợp đối chiếu ngữ nghĩa của giới từ không gian IN trong tiếng Anh với VÀO trong tiếng Việt
• 4.9. Đối chiếu ngữ nghĩa của giới từ không gian UP trong tiếng Anh với LÊN trong tiếng Việt
• 4.10. Điểm giống nhau
• 4.11. Điểm khác nhau
• 4.12. Bảng tổng hợp đối chiếu ngữ nghĩa của giới từ không gian UP trong tiếng Anh với LÊN trong tiếng Việt
• 4.13. Đối chiếu ngữ nghĩa của giới từ không gian DOWN trong tiếng Anh với XUỐNG trong tiếng Việt
• 4.14. Điểm giống nhau
• 4.15. Điểm khác nhau
• 4.16. Bảng tổng hợp đối chiếu ngữ nghĩa của giới từ không gian DOWN trong tiếng Anh với XUỐNG trong tiếng Việt
• 4.17. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1 – NHỮNG ĐỘNG TỪ ĐI VỚI OUT
• PHỤ LỤC 2 – NHỮNG ĐỘNG TỪ ĐI VỚI IN
• PHỤ LỤC 3 – NHỮNG ĐỘNG TỪ ĐI VỚI UP
• PHỤ LỤC 4 – NHỮNG ĐỘNG TỪ ĐI VỚI DOWN

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ngữ nghĩa giới từ không gian

Nghiên cứu ngữ nghĩa của các giới từ không gian trong tiếng Anh và tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ. Các giới từ không gian như 'out', 'in', 'up', 'down' trong tiếng Anh và 'ra', 'vào', 'lên', 'xuống' trong tiếng Việt không chỉ thể hiện các mối quan hệ không gian mà còn phản ánh cách mà người bản ngữ tri nhận và diễn đạt thế giới xung quanh. Việc phân tích ngữ nghĩa của các từ này giúp làm rõ cách thức mà các khái niệm không gian được hình thành và phát triển trong ngôn ngữ. Theo cách tiếp cận của ngôn ngữ học tri nhận, ngữ nghĩa của các giới từ không gian không chỉ dừng lại ở nghĩa gốc mà còn mở rộng ra nhiều nghĩa phái sinh khác nhau, phản ánh sự phong phú trong cách mà con người trải nghiệm không gian.

1.1. Khái niệm và vai trò của giới từ không gian

Giới từ không gian là những từ chỉ vị trí, hướng đi hoặc mối quan hệ giữa các thực thể trong không gian. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định vị trí và hướng di chuyển của các đối tượng. Trong tiếng Anh, các giới từ không gian như 'out', 'in', 'up', 'down' không chỉ đơn thuần chỉ vị trí mà còn mang theo nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Tương tự, trong tiếng Việt, các từ 'ra', 'vào', 'lên', 'xuống' cũng thể hiện những mối quan hệ không gian phức tạp. Việc nghiên cứu các giới từ không gian này giúp hiểu rõ hơn về cách mà ngôn ngữ phản ánh khái niệm không gian trong tư duy con người.

II. Phân tích ngữ nghĩa của giới từ không gian trong tiếng Anh

Trong tiếng Anh, giới từ không gian 'out' thể hiện hành động di chuyển ra ngoài một không gian nào đó. Nghĩa gốc của 'out' có thể được mở rộng để chỉ các tình huống khác nhau, từ việc ra khỏi một không gian vật lý đến việc biểu thị sự xuất hiện của một hiện tượng. Ví dụ, trong câu 'The stars come out', 'out' không chỉ đơn thuần chỉ vị trí mà còn mang ý nghĩa về sự xuất hiện. Tương tự, 'in' thể hiện sự tồn tại bên trong một không gian, với nhiều nghĩa phái sinh như sự bao bọc hay sự tham gia. Việc phân tích các giới từ không gian này giúp làm rõ cách mà người sử dụng ngôn ngữ tri nhận và diễn đạt các mối quan hệ không gian.

2.1. Sự mở rộng ngữ nghĩa của giới từ không gian

Sự mở rộng ngữ nghĩa của các giới từ không gian trong tiếng Anh không chỉ dừng lại ở nghĩa gốc mà còn bao gồm nhiều nghĩa phái sinh khác nhau. Chẳng hạn, 'up' không chỉ thể hiện hướng đi lên mà còn có thể chỉ sự gia tăng, phát triển. Tương tự, 'down' không chỉ chỉ hướng đi xuống mà còn có thể mang ý nghĩa tiêu cực như sự suy giảm. Việc phân tích sự mở rộng này giúp hiểu rõ hơn về cách mà các khái niệm không gian được hình thành và phát triển trong ngôn ngữ, từ đó phản ánh cách mà con người trải nghiệm và tri nhận thế giới xung quanh.

III. Đối chiếu ngữ nghĩa giữa tiếng Anh và tiếng Việt

Việc đối chiếu ngữ nghĩa của các giới từ không gian trong tiếng Anh và tiếng Việt cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách mà hai ngôn ngữ này phản ánh khái niệm không gian. Các từ 'out' và 'ra' đều thể hiện hành động di chuyển ra ngoài, nhưng cách sử dụng và ngữ cảnh có thể khác nhau. Tương tự, 'in' và 'vào' cũng có những điểm tương đồng nhưng lại mang những sắc thái ngữ nghĩa riêng biệt. Việc phân tích này không chỉ giúp làm rõ sự tương đồng và khác biệt mà còn giúp hiểu rõ hơn về cách mà các khái niệm không gian được hình thành và phát triển trong từng ngôn ngữ.

3.1. Những điểm tương đồng và khác biệt

Khi đối chiếu ngữ nghĩa của các giới từ không gian như 'out' với 'ra', 'in' với 'vào', có thể nhận thấy rằng mặc dù chúng có những điểm tương đồng về nghĩa gốc, nhưng cách mà chúng được sử dụng trong ngữ cảnh lại có sự khác biệt rõ rệt. Ví dụ, 'out' có thể được sử dụng trong nhiều ngữ cảnh khác nhau, từ vật lý đến trừu tượng, trong khi 'ra' thường chỉ hành động di chuyển ra ngoài một không gian cụ thể. Điều này cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách mà các ngôn ngữ phản ánh khái niệm không gian.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học của nghiên cứu sinh Lê Thị Hải Chi với tiêu đề "Đối chiếu ngữ nghĩa của các giới từ không gian “OUT, IN, UP, DOWN” trong tiếng Anh với “RA, VÀO, LÊN, XUỐNG” trong tiếng Việt theo cách tiếp cận của ngôn ngữ học tri nhận" (Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu; Mã số: 9222024; Cán bộ hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Hiệp; Học viện Khoa học Xã hội, 2020) là một nghiên cứu tiên phong trong việc ứng dụng ngôn ngữ học tri nhận vào địa hạt ngữ nghĩa học đối chiếu liên ngôn ngữ. Kể từ mốc lịch sử năm 1989 khi Hội Ngôn ngữ học Tri nhận Quốc tế (ICLA) được thành lập tại Duisburg (Đức), trường phái tri nhận đã mang lại những đột phá căn bản trong việc giải mã mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ, tư duy và thực tại khách quan. Tuy nhiên, một khoảng trống nghiên cứu nổi bật tồn tại suốt nhiều thập kỷ: phần lớn các nghiên cứu đối chiếu Anh - Việt trước đây chủ yếu tiếp cận giới từ dưới góc độ ngữ pháp cấu trúc truyền thống hoặc miêu tả hình thức tĩnh tại, chưa làm rõ được cơ chế ý niệm hóa và bản chất nghiệm thân chi phối sự phát triển đa nghĩa của các biểu thức không gian.

Luận án tập trung giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Cơ sở nghiệm thân nào quy định các hướng mở rộng và phát triển ngữ nghĩa của bốn giới từ không gian OUT, IN, UP, DOWN trong tiếng Anh từ nghĩa nguyên mẫu không gian sang các miền ý niệm phi không gian?
2. Cơ chế tri nhận nghiệm thân nào thúc đẩy sự hình thành mạng lưới ngữ nghĩa của bốn biểu hiện tương đương RA, VÀO, LÊN, XUỐNG trong tiếng Việt?
3. Những điểm tương đồng mang tính phổ niệm nhân loại và những điểm dị biệt mang tính đặc thù văn hóa - tư duy dân tộc giữa các cặp đối chiếu OUT - RA, IN - VÀO, UP - LÊN, DOWN - XUỐNG là gì khi xét từ mô hình phạm trù tỏa tia?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp chặt chẽ giữa Lý thuyết nghiệm thân (Embodiment Theory) của George Lakoff và Mark Johnson (1980), Lý thuyết mạng lưới đa nghĩa tỏa tia (Radial Polysemy Network) của Vyvyan Evans và Melanie Green (2006), cùng mô hình ngữ pháp tri nhận về Mốc định vị (Landmark - LM) và Đối tượng được định vị (Trajector - TR) của Ronald Langacker (1987). Phạm vi khảo sát của công trình bao quát 9 bộ từ điển đơn ngữ và song ngữ kinh điển (tiêu biểu như Oxford Advanced Learner’s Dictionary, Từ điển tiếng Việt, Đại từ điển tiếng Việt), hệ thống ngữ liệu trực tuyến chính thống từ 4 nhà xuất bản học thuật danh tiếng (Oxford University Press, Cambridge University Press, Macmillan, HarperCollins), kết hợp hàng ngàn ngữ cảnh sinh ngữ thực tế và 4 phụ lục động từ chỉ hướng chuyên sâu.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ngữ nghĩa học đã trải qua ba thời kỳ lớn: tiền cấu trúc luận (tiêu biểu với Michel Bréal năm 1877 cùng các công trình của Antoine Meillet, Karl Reisig), cấu trúc luận (định hình từ Ferdinand de Saussure năm 1916 đến John Lyons năm 1995, Dirk Geeraerts năm 2010), và hậu cấu trúc luận với tâm điểm là cuộc cách mạng tri nhận cuối thế kỷ XX (George Lakoff, Mark Johnson, Ray Jackendoff, Gilles Fauconnier). Trong ngữ pháp truyền thống và cấu trúc luận, giới từ thường bị quy giản thành những hư từ, từ chức năng hoặc từ trống (empty words) thuần túy thực hiện chức năng cú pháp nối kết.

Một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc đã diễn ra giữa hai trường phái đối lập:

• Trường phái Ngữ nghĩa học hình thức / Điều kiện chân trị (Truth-conditional / Formal Semantics): Cho rằng ý nghĩa của biểu thức ngôn ngữ tồn tại độc lập với tâm trí con người, phản ánh trực tiếp thế giới khách quan thông qua các điều kiện chân ngụy logic.
• Trường phái Ngữ nghĩa học tri nhận (Cognitive Semantics): Khẳng định rằng ý nghĩa không phải là sự phản ánh cơ học thế giới bên ngoài, mà "Ý nghĩa (được gắn kết với một biểu hiện) liên đới với một biểu diện tinh thần là ý niệm. Ý niệm đi ra và đi lên từ tri giác/cảm thụ... biểu thị một biểu diện tinh thần về thực tại vốn được môi giới bởi các hệ thống tri giác và ý niệm của chúng ta và được thuyết giải bởi tâm trí của chúng ta".

Ở bình diện quốc tế, công trình định vị bản thân thông qua việc so sánh đối sánh với hai nghiên cứu kinh điển:

1. So sánh với công trình của Andrea Tyler và Vyvyan Evans (2003) - The Semantics of English Prepositions: Spatial Scenes, Embodied Meaning and Cognition: Tyler và Evans đã xây dựng thành công khung cảnh không gian (spatial scenes) cho giới từ tiếng Anh đơn ngữ. Luận án của Lê Thị Hải Chi kế thừa mô hình này nhưng mở rộng thành một nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ, khám phá cách thức một ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt mã hóa không gian so với một ngôn ngữ biến tố như tiếng Anh.
2. So sánh với công trình của Annette Herskovits (1986) - Language and Spatial Cognition: Herskovits tiếp cận giới từ tiếng Anh dựa trên hình học chức năng tĩnh (geometric relations). Luận án của Lê Thị Hải Chi đã vượt qua giới hạn hình học thuần túy để bổ sung chiều kích động lực học nghiệm thân (embodied forces) và các nhân tố văn hóa - xã hội bản địa vào việc giải thích sự mở rộng nghĩa.

Tại Việt Nam, nghiên cứu kế thừa và phát triển trực tiếp các luận điểm nền tảng của GS. Lý Toàn Thắng (2005, 2015) về bản đồ tri nhận không gian và GS. Nguyễn Văn Hiệp (2013) về ngữ nghĩa của RA - VÀO nhìn từ góc độ nghiệm thân, từ đó lấp đầy khoảng trống nghiên cứu toàn diện về hệ thống 4 cặp từ chỉ hướng cốt lõi trong hai ngôn ngữ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án củng cố và phát triển giả thuyết nghiệm thân bằng cách chứng minh rằng các nghĩa phái sinh trừu tượng (phi không gian) của giới từ tiếng Anh và từ chỉ hướng tiếng Việt không hề mang tính võ đoán ngẫu nhiên. Thay vào đó, chúng được cấu trúc hóa một cách chặt chẽ thông qua các lược đồ hình ảnh (Image Schemas) xuất phát từ trải nghiệm thân thể. Đúng như khẳng định của Lakoff và Johnson: "Chúng ta thường phóng chiếu độc hướng những mô hình sơ đồ hình ảnh của sự hiểu biết đi từ một miền nguồn được trải nghiệm nhiều hơn để hiểu một miền đích ít được trải nghiệm hơn".

Công trình làm sáng tỏ ba nhân tố mang tính con người chi phối sự tri nhận không gian theo kiến giải của GS. Lý Toàn Thắng:

1. Cấu tạo cơ thể người và dáng đứng thẳng tạo nên hệ tọa độ ba chiều: trên - dưới, trước - sau, phải - trái, trong đó trục thẳng đứng trùng khớp với hướng của trọng lực Trái Đất.
2. Môi trường tự nhiên xung quanh với mặt đất làm mặt phẳng quy chiếu cố định, hình thành ý niệm nền tảng "trời ở trên và đất ở dưới".
3. Chuẩn mực hoạt động tương tác xã hội của con người, quy định hướng nhìn của mắt và vector chuyển động tiến về phía trước trong không gian nhìn thấy được.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba trụ cột lý thuyết tri nhận:

• Lý thuyết Lược đồ hình ảnh (Image Schemas): Khai thác các lược đồ cốt lõi gồm VẬT CHỨA (CONTAINER: Trong - Ngoài), TRỤC THẲNG ĐỨNG (VERTICALITY: Trên - Dưới), và CON ĐƯỜNG / HƯỚNG VẬN ĐỘNG (SOURCE - PATH - GOAL).
• Mô hình Mốc định vị và Đối tượng được định vị (Landmark - Trajector Framework): Xác định quan hệ hình - nền (Figure - Ground) trong không gian vật lý và không gian tâm lý.
• Mô hình Phạm trù tỏa tia (Radial Category Network): Thiết lập 8 sơ đồ mạng lưới tỏa tia hoàn chỉnh, mô tả con đường phân nhánh từ nghĩa nguyên mẫu nghiệm thân (proto-scene) đến các nghĩa phái sinh thứ cấp và tam cấp.

Điều kiện biên (boundary condition) của khung phân tích được xác lập rõ ràng: nghiên cứu tập trung vào sự tương đương về nghĩa gốc nghiệm thân và con đường phát triển ý niệm, không đồng nhất tương đương từ loại ngữ pháp (bởi OUT, IN, UP, DOWN đóng vai trò giới từ/tiểu từ hư từ trong tiếng Anh, trong khi RA, VÀO, LÊN, XUỐNG trong tiếng Việt có thể hoạt động linh hoạt như động từ vị từ trung tâm, động từ chỉ hướng phụ thuộc hoặc kết từ ngữ pháp hóa).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên lập trường triết học thực tại luận tri nhận (Experiential Realism / Cognitive Realism), khẳng định nhận thức con người bắt nguồn từ sự tương tác thể xác với môi trường vật lý và xã hội. Luận án áp dụng thiết kế đối chiếu một chiều đa tầng (Unidirectional Contrastive Design):

• Tầng 1: Phân tích nội tại hệ thống ngữ nghĩa của 4 giới từ tiếng Anh (OUT, IN, UP, DOWN), xác định nghĩa gốc và dựng sơ đồ mạng lưới tỏa tia.
• Tầng 2: Phân tích nội tại hệ thống ngữ nghĩa của 4 biểu hiện tương đương trong tiếng Việt (RA, VÀO, LÊN, XUỐNG), dựng sơ đồ mạng lưới tỏa tia tương ứng.
• Tầng 3: Tiến hành đối chiếu liên ngôn ngữ từng cặp tương đương (OUT - RA, IN - VÀO, UP - LÊN, DOWN - XUỐNG) để xác lập các điểm đồng nhất và khu biệt.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu tuân thủ các chuẩn mực khoa học khắt khe:

• Phương pháp phân tích ý niệm (Conceptual Analysis): Bóc tách các thành tố nghĩa, cấu trúc biểu niệm và lược đồ hình ảnh ẩn chìm dưới mỗi biểu thức ngôn ngữ.
• Phương pháp phân tích ngữ cảnh (Contextual Analysis): Khảo sát ngữ cảnh tình huống và ngữ cảnh văn hóa - xã hội để nhận diện sự mở rộng nghĩa dựa trên cơ sở tri thức bách khoa (Encyclopedic Knowledge).
• Tam giác hóa phương pháp và dữ liệu (Data & Method Triangulation): Kết hợp ngữ liệu từ điển chuẩn mực với cứ liệu sinh ngữ đương đại từ truyền thông và mạng xã hội; đối chiếu chéo giữa từ điển đơn ngữ và từ điển song ngữ Anh - Việt để đảm bảo tính xác thực của các đơn vị dịch nghĩa.
• Đảm bảo độ giá trị kiến tạo (Construct Validity) thông qua sự thẩm định và hướng dẫn chuyên môn trực tiếp của GS. Nguyễn Văn Hiệp.

Data và phân tích

Nguồn ngữ liệu được khảo cứu bao gồm hàng ngàn đơn vị ngữ cảnh trích xuất từ 9 bộ từ điển tiêu chuẩn: Oxford Advanced Learner’s Dictionary (8th edition), Oxford Advanced Learner’s Encyclopedic Dictionary, Từ điển Song ngữ Anh – Việt (2014), Từ điển Anh – Việt (1996, 1997), Từ điển Việt – Anh (1995), Từ điển tiếng Việt (2010), Từ điển tiếng Việt thông dụng (2009), Đại từ điển tiếng Việt (1999).

Công trình xây dựng 4 bản phụ lục đồ sộ phân loại toàn diện các kết hợp động từ chỉ hướng:

• Phụ lục 1: Hệ thống các động từ kết hợp với OUT (trang 162-181)
• Phụ lục 2: Hệ thống các động từ kết hợp với IN (trang 182-192)
• Phụ lục 3: Hệ thống các động từ kết hợp với UP (trang 193-215)
• Phụ lục 4: Hệ thống các động từ kết hợp với DOWN (trang 216-238)

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích ngữ liệu chuyên sâu, nghiên cứu đã chứng minh và làm sáng tỏ 4 phát hiện đột phá mang tính hệ thống:

1. Cơ chế đối lập đa chiều của cặp OUT - RA: Cả hai đều bắt nguồn từ nghĩa gốc nghiệm thân là sự di chuyển của TR ra khỏi ranh giới LM vật chứa (CONTAINER schema) như trong "There’s a snake crawling out of the cave" (Có con rắn đang trườn ra khỏi cái hang) và "Chạy ra đường; Lao ra sân". Tuy nhiên, OUT trong tiếng Anh mở rộng mạnh mẽ sang hai trạng thái thị giác đối lập: từ trạng thái có thể nhìn thấy được ("The stars come out" - Những ngôi sao ló ra) đến trạng thái biến mất hoàn toàn ("The candles went out before the strong wind" - Những ngọn nến tắt phụt trước cơn gió mạnh). Ngược lại, RA trong tiếng Việt mang đặc thù ý niệm hóa không gian địa lý và vị thế xã hội: di chuyển về phía Bắc ("Tôi từ Nghệ An đi ra Hà Nội") hoặc chuyển dịch từ không gian tù túng đến nơi rộng mở, phát triển ("Đi ra thành phố kiếm việc; Anh ấy quyết tâm chuyển ra Hà Nội lập nghiệp").

2. Sự mở rộng ý niệm của cặp IN - VÀO: Cùng chia sẻ nghĩa gốc là sự thâm nhập vào bên trong một không gian giới hạn. Nhưng VÀO trong tiếng Việt gắn liền với hướng di chuyển về phương Nam (đối lập với RA đi về phương Bắc) và chuyển động đi sâu vào thế giới nội tâm, khép kín, trong khi IN trong tiếng Anh mở rộng mạnh mẽ sang các trạng thái trừu tượng của cảm xúc, sự tham gia hội nhập và các giới hạn thời gian xác định.

3. Lược đồ trục đứng và hiện tượng hoàn tất của cặp UP - LÊN: Cả hai đều vận hành theo lược đồ TRỤC THẲNG ĐỨNG (VERTICALITY) với các ẩn dụ ý niệm phổ niệm: MORE IS UP (Nhiều hơn là lên), GOOD IS UP (Tốt hơn là lên), ACTIVE IS UP (Hoạt động là lên) như trong "My boy was jumping up and down with excitement" và "Cô ấy ngước mắt lên nhìn anh ấy". Điểm khác biệt mấu chốt: UP phát triển nghĩa phái sinh biểu thị tính trọn vẹn, triệt để và hoàn tất tuyệt đối của hành động (eat up, clean up, use up), trong khi LÊN trong tiếng Việt thiên về biểu thị sự gia tăng số lượng, thăng tiến cấp bậc xã hội, sự xuất hiện trên bề mặt tri giác hoặc hướng tới mục tiêu tích cực.

4. Sự suy giảm năng lượng và chiều kích văn hóa của cặp DOWN - XUỐNG: Cả hai đều dựa trên các ẩn dụ LESS IS DOWN (Ít hơn là xuống), BAD IS DOWN (Xấu hơn là xuống), phản ánh trạng thái suy giảm thể lực, giảm sút số lượng, hạ thấp vị thế hoặc chuyển động hướng về tâm Trái Đất. Dị biệt nổi bật là XUỐNG trong tiếng Việt được ý niệm hóa gắn với chuyển động từ đô thị/trung tâm về vùng nông thôn, vùng thấp trũng ("về xuôi, xuống huyện, xuống làng"), phản ánh địa hình và cơ cấu hành chính truyền thống của xã hội Việt Nam.

flowchart TD
    subgraph Embodied_Base ["Cơ sở nghiệm thân & Lược đồ hình ảnh"]
        CS1["Lược đồ VẬT CHỨA (In/Out - Vào/Ra)"]
        CS2["Lược đồ TRỤC ĐỨNG (Up/Down - Lên/Xuống)"]
    end

    subgraph English_Network ["Hệ thống tiếng Anh"]
        E1["OUT: Ló rạng (Visible) vs Tắt biến (Extinguished)"]
        E2["UP: Hoàn tất tuyệt đối (eat up, clean up)"]
        E3["IN/DOWN: Trạng thái tâm lý & Suy giảm thể chất"]
    end

    subgraph Vietnamese_Network ["Hệ thống tiếng Việt"]
        V1["RA/VÀO: Trục Bắc - Nam & Không gian cơ hội"]
        V2["LÊN/XUỐNG: Cấp bậc xã hội & Địa bàn Trung tâm - Ngoại vi"]
        V3["LÊN: Xuất hiện bề mặt & Tăng trưởng sinh học"]
    end

    Embodied_Base --> English_Network
    Embodied_Base --> Vietnamese_Network

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận: Chứng minh tính ưu việt của ngôn ngữ học tri nhận trong việc giải thích các hiện tượng đa nghĩa phức tạp mà ngữ pháp truyền thống không thể lý giải thỏa đáng. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc khẳng định mối liên hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ, tư duy và trải nghiệm văn hóa bản địa.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về việc xây dựng mạng lưới ngữ nghĩa tỏa tia liên ngôn ngữ, mở ra hướng ứng dụng cho các nhóm từ loại chỉ không gian khác.
• Ứng dụng thực tiễn dạy và học ngoại ngữ: Giúp người học tiếng Anh bản ngữ và người học tiếng Việt hiểu rõ động cơ tri nhận (motivation) đằng sau các cụm động từ (phrasal verbs) và cấu trúc động từ chỉ hướng, thay thế phương pháp ghi nhớ máy móc bằng tư duy tri nhận logic.
• Ứng dụng dịch thuật: Nâng cao chất lượng biên phiên dịch Anh - Việt và Việt - Anh, loại bỏ các lỗi dịch thô vụng khi xử lý các biểu thức không gian mang nghĩa ẩn dụ văn hóa.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn phạm vi: Luận án tập trung chuyên sâu vào 4 cặp từ cốt lõi (OUT/RA, IN/VÀO, UP/LÊN, DOWN/XUỐNG), chưa bao quát toàn bộ các giới từ không gian đa chiều khác như THROUGH/QUA, OVER/TRÊN, UNDER/DƯỚI, ACROSS/NGANG.
2. Phương pháp xử lý dữ liệu: Nguồn ngữ liệu chủ yếu dựa trên từ điển học thuật và trích xuất ngữ cảnh chất lượng cao nhưng chưa tích hợp công cụ ngôn ngữ học khối liệu (Corpus Linguistics) quy mô lớn để xử lý tần suất xuất hiện và phân tích thống kê định lượng tự động.
3. Ranh giới thể loại: Chủ yếu khảo sát trên văn bản chuẩn mực và ngôn ngữ giao tiếp phổ thông, chưa phân hóa sâu theo các biến số phương ngữ địa lý (Bắc - Trung - Nam) hoặc phong cách văn bản chức năng đặc thù.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối đề xuất 4 hướng đi:

• Hướng 1: Mở rộng khảo sát sang toàn bộ hệ thống giới từ không gian phức hợp trong tiếng Anh và các vị từ chỉ hướng tương đương trong tiếng Việt.
• Hướng 2: Ứng dụng ngôn ngữ học khối liệu (Corpus Linguistics) với các phần mềm chuyên dụng (Sketch Engine, AntConc) để kiểm chứng tần suất kết hợp và phân bố ngữ nghĩa trên các tập dữ liệu hàng triệu từ.
• Hướng 3: Thực hiện các thí nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) như đo thời gian phản ứng (reaction time) hoặc theo dõi cử động mắt (eye-tracking) để kiểm chứng tốc độ xử lý các ẩn dụ không gian ở người song ngữ Anh - Việt.
• Hướng 4: Khảo sát sự biến đổi ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ hướng trong các phương ngữ tiếng Việt dưới góc nhìn nhân học ngôn ngữ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án đóng vai trò là một chuyên khảo điển cứu (case study) mẫu mực cho Việt ngữ học tri nhận, tạo tiền đề cho các công trình nghiên cứu sau tiến sĩ về ngữ nghĩa học so sánh đối chiếu.
• Chuyển đổi công nghệ ngôn ngữ (NLP & AI): Cung cấp khung ánh xạ ngữ nghĩa chi tiết giúp các kỹ sư xử lý ngôn ngữ tự nhiên tối ưu hóa thuật toán dịch máy nơ-ron (NMT) và các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) khi xử lý các cụm động từ và thành ngữ không gian Anh - Việt.
• Ảnh hưởng giáo dục và xuất bản: Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho việc biên soạn các bộ từ điển song ngữ thế hệ mới và tài liệu giảng dạy tiếng Anh/tiếng Việt chuyên sâu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phương pháp luận hoàn chỉnh về phân tích ý niệm và kỹ thuật mô hình hóa phạm trù tỏa tia.
• Giảng viên ngôn ngữ và chuyên gia sư phạm: Vận dụng cơ chế nghiệm thân để xây dựng phương pháp giảng dạy phrasal verbs trực quan, nâng cao hiệu quả tiếp thu của người học.
• Dịch giả và chuyên viên biên phiên dịch: Nắm vững các tầng bậc tương đương ngữ nghĩa để chuyển ngữ chính xác các cấu trúc không gian mang đậm màu sắc văn hóa.
• Nhà phát triển công nghệ ngôn ngữ: Ứng dụng các quy luật ánh xạ ý niệm vào việc tinh chỉnh dữ liệu huấn luyện cho các hệ thống dịch tự động và chatbot AI.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì?
Nghiên cứu đã mở rộng Lý thuyết Đa nghĩa có nguyên tắc (Principled Polysemy) của Tyler & Evans (2003) sang bình diện đối chiếu liên ngôn ngữ Anh - Việt. Đóng góp độc đáo nhất là chứng minh rằng các nghĩa phái sinh phi không gian của từ chỉ hướng tiếng Việt chịu sự chi phối đồng thời của trải nghiệm nghiệm thân phổ quát (trục đứng, vật chứa) và mô hình tri nhận văn hóa - không gian địa lý đặc thù (trục Bắc - Nam, trung tâm - ngoại vi).

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu đi trước được thể hiện như thế nào?
So với các nghiên cứu của Annette Herskovits (1986) vốn thuần túy dựa trên hình học không gian tĩnh hoặc nghiên cứu của Nguyễn Đức Dân (2005) mới dừng lại ở việc miêu tả chuyển nghĩa sơ bộ, luận án đã xây dựng một quy trình đối chiếu một chiều đa tầng kết hợp phân tích ý niệm với mô hình hóa 8 mạng lưới tỏa tia hoàn chỉnh, phân định rõ ràng giữa nghĩa nguyên mẫu nghiệm thân và các nhánh phái sinh thứ cấp.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất về mặt ngữ liệu là gì?
Đó là sự phân nhánh ngữ nghĩa mang tính nghịch lý của giới từ OUT trong tiếng Anh: cùng xuất phát từ nghĩa nghiệm thân di chuyển ra ngoài vật chứa, OUT vừa phát triển nhánh nghĩa "hiện diện/nhìn thấy được" (The stars come out), vừa phát triển nhánh nghĩa "tắt lịm/biến mất hoàn toàn" (The candles went out). Hiện tượng này được luận án lý giải thuyết phục bằng sự dịch chuyển tiêu điểm cận cảnh (profiling) trong tri nhận thị giác.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lập (replication protocol) rõ ràng không?
Có. Luận án cung cấp tường minh quy trình 5 bước: (1) Xác định nghĩa nguyên mẫu dựa trên tương tác thân thể; (2) Thiết lập các sơ đồ ý tượng nguồn (CONTAINER, VERTICALITY, PATH); (3) Khảo sát ngữ liệu từ điển và sinh ngữ để lập danh mục nghĩa phái sinh; (4) Phân tích các ánh xạ ẩn dụ/hoán dụ ý niệm; (5) Vẽ sơ đồ mạng lưới tỏa tia phân tầng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu dài hạn định hướng phát triển toàn diện bản đồ tri nhận không gian tiếng Việt trong sự đối sánh với các ngôn ngữ khu vực Đông Nam Á và các ngôn ngữ biến tố phương Tây, kết hợp thực nghiệm điện não đồ (EEG/ERP) để đo lường hoạt động xử lý ý niệm không gian trong não bộ người bản ngữ.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết trọn vẹn nhiệm vụ nghiên cứu đối chiếu ngữ nghĩa của 4 giới từ không gian tiếng Anh (OUT, IN, UP, DOWN) và 4 biểu hiện tương đương trong tiếng Việt (RA, VÀO, LÊN, XUỐNG) trên cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận.
2. Công trình xác lập vững chắc luận điểm: sự mở rộng ngữ nghĩa từ không gian vật lý sang các miền trừu tượng là một quá trình ý niệm hóa có động cơ nghiệm thân sâu sắc, phản ánh cấu tạo cơ thể người và tương tác môi trường sống.
3. Nghiên cứu đã mô hình hóa thành công 8 sơ đồ mạng lưới tỏa tia, làm sáng tỏ các con đường phân nhánh nghĩa từ nghĩa nguyên mẫu đến các nghĩa phái sinh phức hợp.
4. Chỉ ra một cách sâu sắc và có hệ thống các điểm tương đồng mang tính phổ niệm nhân loại và các điểm dị biệt mang đậm dấu ấn văn hóa, địa lý và tư duy dân tộc giữa cộng đồng người Anh và người Việt.
5. Đóng góp một điển cứu học thuật xuất sắc cho kho tàng nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu tại Việt Nam, mang lại giá trị ứng dụng to lớn và lâu dài cho công tác giảng dạy ngoại ngữ, biên phiên dịch và công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về ngữ nghĩa của từ và sự mở rộng, phát triển ngữ nghĩa của từ 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước Vấn đề về ngữ nghĩa của từ được manh nha nghiên cứu từ rất sớm qua một số bài viết về ngữ nghĩa tiếng Latinh của tác giả Reizig Berary công bố tại Đức vào năm 1825 mà về sau đã được Fridrich Haase, học trò của ông, tập hợp lại và tái bản năm 1839 với tên gọi cho môn học là semasiology.

Hay một số bài báo của Benjamin Humphrey và công trình Metaphisical Etymology (Từ nguyên siêu hình) xuất bản năm 1850 của Horne Tooke được công bố tại Anh và tên gọi cho bộ môn này cũng được tác giả đặt là semasiology. Nhưng phải đến năm 1877 với sự xuất hiện công trình Essai de Sémantique (Science des significations) (Tiểu luận ngữ nghĩa (Khoa học về ý nghĩa)) của Michel Bréal thì ngữ nghĩa học mới được công nhận như là một bộ môn khoa học, công trình này được giới nghiên cứu đánh giá: “Công trình được xem là bước đầu tiên xác lập ngữ nghĩa học như một bộ môn khoa học nhân văn” và gọi tên bộ môn khoa học này bằng tiếng Pháp, bản ngữ của Michel Bréal, là sémantique.7] Dựa vào những thành tựu về lí thuyết ngữ nghĩa học, gắn liền với tên tuổi của các tác giả và các công trình lớn của họ, tác giả Lê Quang Thiêm [59, tr.13-25] đã khái lược rất rõ về tiến trình và các khuynh hướng ngữ nghĩa học, trong đó tác giả đã phân chia tiến trình ngữ nghĩa học ra ba thời kì chính: thời kì tiền cấu trúc luận, thời kì cấu trúc luận và thời kì hậu cấu trúc luận. * Thời kì tiền cấu trúc luận: Thời kì này bắt đầu từ sự ra đời công trình Essai de Sémantique (Science des significations) (Tiểu luận ngữ nghĩa (Khoa học về ý nghĩa)) của Michel Bréal vào cuối thế kỉ XIX kéo dài đến 20 năm đầu của thế kỉ XX, thể hiện rõ nhất ở khu vực 8 luan an Tây Âu là ở ba nước gồm Pháp, Đức và Anh. Những tác giả tiêu biểu ở Pháp sau tên tuổi của M.

Bréal trong thời kì này có thể kể đến là Antoine Meillet, Littré Darmesteter, Ch. Bally,…; ở Đức là tên tuổi của Karl Reisig, Friedrich Haase, Agathon Benary, Oskar Hey, Ferdinand Heerdegen,…; ở Anh có thể kể đến những nhà ngữ nghĩa học – kí hiệu học nổi tiếng là Ch. Lady Welly,… cùng với các tên tuổi khác như John Horme Took, Richard Ch. Sayce, Jamas Murray,… Ở Pháp, M.

Bréal tiếp cận ngữ nghĩa theo hướng tâm lí học, A. Meillet tiếp cận theo hướng xã hội học (hướng nghiên cứu tập trung vào tác động xã hội), L. Darmesteter tiếp cận theo hướng sinh học và Ch. Bally tiếp cận theo hướng tu từ học, việc nghiên cứu nghĩa tập trung vào nghĩa của từ, sự thay đổi nghĩa của từ và quy luật tương tác tâm lí của sự thay đổi nghĩa.

Ở Đức, quan điểm ngữ nghĩa học của các tác giả chịu ảnh hưởng lớn bởi tư tưởng của những nhà ngôn ngữ học lớn ở Đức trước đó hoặc ở cùng thời như: Kant, Bopp và Humboldt, và ngữ nghĩa học ở Đức thời kì này được gọi là ngữ nghĩa học lịch sử, bởi vì việc phân tích, diễn giải các hiện tượng nghĩa bị chi phối mạnh bởi tư tưởng lịch sử, chủ nghĩa lịch sử, phạm vi nghiên cứu về nghĩa cũng tập trung vào nghĩa từ vựng, lịch sử của sự thay đổi nghĩa, nguyên nhân của sự biến đổi nghĩa. Chính những nghiên cứu sự biến đổi nghĩa theo tư tưởng lịch sử, chủ nghĩa lịch sử và tâm lí xuất hiện ở Đức sớm hơn là ở Pháp và Anh vì thế có ảnh hưởng tới cả Pháp và Anh, M. Bréal cũng chịu một phần ảnh hưởng của tư tưởng này, các tác giả ở Anh một mặt chịu ảnh hưởng của quan điểm lịch sử (tập trung nghiên cứu bình diện thay đổi và nguyên nhân thay đổi nghĩa của từ), mặt khác tập trung nghiên cứu sâu và có nhiều kiến giải về các bình diện tín hiệu học tiếp nhận từ Đức và Pháp với các công trình tiêu biểu của Ch. * Thời kì cấu trúc luận: Thời kì này bắt đầu khoảng từ sau những năm 20 của thế kỉ XX với sự xuất hiện công trình được xem là nền móng cho ngôn ngữ học cấu trúc là cuốn Cours de Linguistique Générale (Giáo trình ngôn ngữ học đại cương) của Ferdinand de 9 luan an Saussure xuất bản năm 1916 cùng với sự xuất hiện nhiều công trình thuộc tính chất thời kì tiền cấu trúc luận.

Những trường phái và tên tuổi lừng danh tại Châu Âu vẫn sống với ngữ nghĩa học thời kì tiền cấu trúc luận với một số công trình theo hướng cũ, đặc biệt một số công trình về lĩnh vực từ nguyên học, từ vựng – từ điển vẫn tiếp tục ra đời. Vì thế, thời kì này nên phân thành hai giai đoạn nhỏ: Từ sau những năm 1920 đến 1960 với những công trình nghiên cứu về ngữ nghĩa chưa được xem là cấu trúc luận như của S. Zveghinsev,… và từ sau 1960 đến 1980 với những công trình tiêu biểu cho ngữ nghĩa học cấu trúc (phân biệt với ngữ nghĩa tiền cấu trúc), nghiên cứu ngữ nghĩa học theo quan điểm tín hiệu học, của một số nhà ngữ nghĩa học tiêu biểu ở Châu Âu như B. Apresian, John Lyons, Dirk Geeraerts,… Một nhánh ngữ pháp tạo sinh của N.

Chomsky như: Ch. Khuynh hướng nghiên cứu ngữ nghĩa thời kì này gắn với tâm lí thực nghiệm và lôgic toán. Ngữ nghĩa học lôgic hay là ngữ nghĩa học hình thức cũng xuất hiện và phát triển trong thời kì này với các tác giả tên tuổi như: B. Montague,… * Thời kì hậu cấu trúc luận: Thời kì này bắt đầu vào cuối những năm 1950 bằng những báo hiệu với cuộc cách mạng tri nhận, hướng nghiên cứu ngữ nghĩa học tri nhận chính thức xuất hiện từ cuối những năm 1960 và phát triển trong những năm gần đây là hướng nghiên cứu mới đặc trưng cho nghiên cứu về ngữ nghĩa thời kì hậu cấu trúc luận.

Nguyên tắc chính của cách tiếp cận theo ngữ nghĩa học tri nhận là khi tiến hành miêu tả nghĩa, cần phải miêu tả những cái biểu diễn tinh thần. Thời kì này xuất hiện các công trình tiêu biểu như Metaphors We Live By (Chúng ta sống dựa vào ẩn dụ) của George Lakoff và Mark Johnson xuất bản năm 1980; Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind (Đàn bà, lửa và những vật nguy hiểm: những gì mà các phạm trù tiết lộ về tư duy) của George Lakoff xuất bản năm 1987; Semantics and Cognition (Ngữ nghĩa học và Tri nhận) của Ray Jackendoff 10 luan an xuất bản năm 1983; Cognitive Linguistics – An Introduction (Dẫn luận Ngôn ngữ học tri nhận) của Vyvyan Evans và Melanie Green xuất bản năm 2006;… Như vậy, ngữ nghĩa học tri nhận là tên gọi một khuynh hướng ngữ nghĩa học có cách tiếp cận lí thuyết phân biệt với các khuynh hướng ngữ nghĩa học cấu trúc và ngữ nghĩa học hình thức. Vì đây là một khuynh hướng lí thuyết nên nội dung phạm vi nghiên cứu theo nghĩa rộng hoặc hẹp khác nhau. Theo nghĩa hẹp, ngữ nghĩa học tri nhận được xem như là một bộ phận của ngữ nghĩa học trong ngôn ngữ học nói chung.

Theo nghĩa rộng, ngữ nghĩa học tri nhận có thể được xem như một cách tiếp cận của ngôn ngữ học và gọi là ngôn ngữ học tri nhận. Tình hình nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, ngữ nghĩa học là một chuyên ngành chưa có chiều dày so với ngữ âm học, từ vựng học và ngữ pháp học, và việc nghiên cứu ngữ nghĩa học thuở đầu gắn liền với từ vựng học. Vì thế, những nghiên cứu ban đầu về ngữ nghĩa học chủ yếu được đề cập trong các công trình nghiên cứu về từ vựng học như cuốn Từ vựng học tiếng Việt hiện đại xuất bản năm 1968 và cuốn Từ và vốn từ tiếng Việt hiện đại xuất bản năm 1976 của tác giả Nguyễn Văn Tu, cuốn Từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt xuất bản năm 1981 của tác giả Đỗ Hữu Châu, cuốn Từ vựng học tiếng Việt xuất bản năm 1985 của tác giả Nguyễn Thiện Giáp,. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến ngữ nghĩa học thuở ban đầu này đã đề cập tới bản chất ý nghĩa từ vựng, các kiểu ý nghĩa từ vựng, các quan hệ ngữ nghĩa, hiện tượng đa nghĩa, hiện tượng chuyển nghĩa, hiện tượng trái nghĩa của từ,… Tuy nhiên, vẫn còn rất hiếm những chuyên khảo riêng nghiên cứu về ngữ nghĩa học hay một vấn đề của ngữ nghĩa học.

Công trình nghiên cứu riêng về ngữ nghĩa học xuất hiện đầu tiên ở Việt Nam là cuốn Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng của tác giả Đỗ Hữu Châu xuất bản năm 1998, công trình này chỉ bàn riêng về các vấn đề lí thuyết ngữ nghĩa học. Từ đây, ngữ nghĩa học dần được quan tâm như một bộ môn độc lập so với các bộ môn ngữ âm học, từ vựng học và ngữ pháp học với sự xuất hiện của một số công trình tiêu biểu như cuốn Ngữ nghĩa học của tác giả Lê Quang Thiêm xuất bản năm 2008, cuốn 11 luan an Ngữ nghĩa học - Từ bình diện hệ thống đến hoạt động của tác giả Đỗ Việt Hùng xuất bản năm 2012, cuốn Nghĩa học Việt ngữ của tác giả Nguyễn Thiện Giáp xuất bản năm 2014,… Các công trình này là những công trình nghiên cứu chuyên sâu, cung cấp tổng quan về tình hình nghiên cứu ngữ nghĩa học với các tri thức chuyên ngành, các khuynh hướng, trường phái và phương pháp tiếp cận riêng, đề cập tới lí thuyết về sự biến đổi nghĩa của đơn vị từ vựng, bàn về bản chất, nguyên nhân và cơ sở của quá trình biến đổi nghĩa cũng như phân loại quá trình biến đổi nghĩa,… Bên cạnh đó cũng xuất hiện những công trình dịch thuật từ các công trình của các tác giả nước ngoài nghiên cứu về ngữ nghĩa học như cuốn Linguistics Semantics – An introduction của tác giả John Lyons công bố năm 1995 được tác giả Nguyễn Văn Hiệp dịch sang tiếng Việt năm 2009 dưới tiêu đề Ngữ nghĩa học Dẫn luận; cuốn Theories of Lexical Semantics của tác giả Dirk Geeraerts công bố năm 2010 được tác giả Phạm Văn Lam dịch sang tiếng Việt năm 2015 dưới tiêu đề Các lí thuyết ngữ nghĩa học từ vựng. Các công trình này cung cấp một cái nhìn bao quát, toàn diện và cơ bản về các khuynh hướng lí thuyết chính trong ngữ nghĩa học từ vựng, nghiên cứu ngữ nghĩa học trên phổ rộng, từ ngữ nghĩa từ vựng cho đến ngữ nghĩa của câu và ngữ nghĩa của phát ngôn.