Nghệ thuật trang trí ở một số đình làng tiêu biểu tại Bình Dương

Khám phá nghệ thuật trang trí độc đáo tại các đình làng tiêu biểu ở Bình Dương. Nghiên cứu về kiến trúc, điêu khắc, hội họa truyền thống mang đậm giá trị văn hóa.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Điệp
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Minh
• Trường học: Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật
• Đề tài: Nghệ Thuật Trang Trí Ở Một Số Đình Làng Tiêu Biểu Tại Bình Dương
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý luận và lý thuyết áp dụng để nghiên cứu đề tài luận án
• 1.3. Khái quát về đình làng tại Nam Bộ và Bình Dương
• 1.4. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG BIỂU HIỆN NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở MỘT SỐ ĐÌNH LÀNG TIÊU BIỂU TẠI BÌNH DƯƠNG
• 2.1. Nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện thông qua hình tượng trang trí
• 2.2. Nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện thông qua hình thức, ngôn ngữ điêu khắc
• 2.3. Nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện bằng ngôn ngữ hội họa
• 2.4. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ TƯƠNG ĐỒNG, KHÁC BIỆT, ĐẶC TRƯNG VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ ĐÌNH LÀNG TẠI BÌNH DƯƠNG
• 3.1. Sự tương đồng và khác biệt của nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương với đình làng Việt trong bối cảnh Bắc Bộ và Nam Bộ
• 3.2. Đặc trưng nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương
• 3.3. Vai trò của đình làng tại Bình Dương và phát huy giá trị nghệ thuật trong quá trình bảo tồn giai đoạn hội nhập hiện nay
• 3.4. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC MINH HỌA
• PHỤ LỤC 1: Danh sách đình làng tại tỉnh Bình Dương
• PHỤ LỤC 2: Hình ảnh không gian, kiến trúc đình làng tại Nam Bộ và đình làng tại Bình Dương
• PHỤ LỤC 3: Hình ảnh nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện thông qua hình tượng trang trí
• PHỤ LỤC 4: Hình ảnh nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương biểu hiện thông qua hình thức và ngôn ngữ
• PHỤ LỤC 5: Sự tương đồng và khác biệt của nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương với đình Việt trong bối cảnh Bắc Bộ và Nam Bộ
• PHỤ LỤC 6: Một số đồ án vector trang trí tiêu biểu ở đình làng tại Bình Dương

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghệ Thuật Trang Trí Đình Làng Bình Dương

Các dạng thức tín ngưỡng của người Việt tại Bình Dương và Nam Bộ hình thành từ vốn có của làng xã Trung, Bắc. Trong tâm thức người dân, hình ảnh “cây đa, bến nước, con đò, mái đình” gợi nhớ quê hương. Đình làng chiếm vị trí trung tâm, là nơi sinh hoạt văn hóa, lễ hội, trụ sở chính quyền và nơi thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh. Mô hình này biến đổi phù hợp với điều kiện sống, tạo bản sắc riêng thể hiện qua yếu tố tạo hình. Thế kỷ XVI, bản sắc nghệ thuật bản địa thể hiện qua ngôn ngữ tạo hình trang trí tại đình, chùa, miếu, lăng, tẩm. Đặc biệt, đình làng Việt thể hiện qua nghệ thuật chạm khắc gỗ trên cấu kiện kiến trúc và đồ án trang trí. Đình làng Bình Dương cũng không ngoại lệ, có đặc trưng riêng về nội dung hình tượng trang trí, hình thức, ngôn ngữ, xứng đáng được trân quý. Hiện nay, Bình Dương có 125 ngôi đình, trong đó có ba ngôi đình được công nhận là Di tích đình làng kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Các yếu tố tạo hình tương đồng nhau, hình thành phong cách tạo hình địa phương. Các nhà nghiên cứu Lịch sử, Văn hóa, Dân tộc học đã nghiên cứu sâu về thiết chế văn hóa, tín ngưỡng và giá trị lịch sử của đình làng Bình Dương. Tuy nhiên, cần bổ sung nghiên cứu sâu dưới góc nhìn Mỹ thuật học để làm rõ yếu tố địa văn hóa tác động đến nghệ thuật trang trí.

1.1. Vị Trí Đình Làng Trong Đời Sống Văn Hóa Bình Dương

Đình làng không chỉ là nơi thờ cúng linh thiêng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng làng xã. Đây là nơi diễn ra các lễ hội truyền thống, các hoạt động văn nghệ dân gian, và là nơi hội họp của dân làng để bàn bạc các công việc chung. Đình làng còn là biểu tượng của sự đoàn kết, gắn bó và là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Vì vậy, việc nghiên cứu và bảo tồn đình làng có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa của địa phương Văn hóa Bình Dương.

1.2. Sự Hình Thành và Phát Triển Đình Làng Bình Dương

Các dạng thức tín ngưỡng của người Việt tại Bình Dương cũng như Nam Bộ được hình thành trên cơ sở vốn có của làng xã Trung, Bắc được người dân di cư mang theo vào vùng đất mới. Trong tâm thức của người dân khi đến định cư ở vùng đất mới này, hình ảnh “cây đa, bến nước, con đò, mái đình” luôn gợi nhớ đến quê hương, xứ sở, cội nguồn. Vì vậy, trong các loại hình kiến trúc cộng đồng của làng xã Việt nói chung, Bình Dương xưa nói riêng thì ngôi đình chiếm vị trí trung tâm, là nơi sinh họat, giao lưu văn hóa, lễ hội, là trụ sở chính của chính quyền làng xã và là nơi tôn nghiêm, kính cẩn thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu và Bảo Tồn Nghệ Thuật Đình Làng

Trong giai đoạn đổi mới và hội nhập, việc giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống văn hóa là hết sức quan trọng. Theo tinh thần Đại hội XI của Đảng, cần xây dựng và tăng cường hiệu quả hoạt động của thiết chế văn hóa ở tất cả các cấp. Do đó, Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương chỉ đạo bảo vệ, lưu trữ và bảo tồn đình, chùa, miếu. Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Bình Dương, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch khuyến khích nghiên cứu và sáng tác về lĩnh vực này. Nghiên cứu này mong muốn làm sáng tỏ đặc trưng Nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương, góp phần vào việc bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống. Mục đích nghiên cứu là làm sáng tỏ đặc trưng của nghệ thuật trang trí truyền thống địa phương và nâng cao giá trị nghệ thuật trang trí đình làng.

2.1. Khoảng Trống Trong Nghiên Cứu Mỹ Thuật Về Đình Làng Bình Dương

Các nhà nghiên cứu Lịch sử, Văn hóa, Dân tộc học đã tìm tòi và NC sâu về mảng thiết chế văn hóa, tín ngưỡng và giá trị lịch sử của đình làng tại Bình Dương thể hiện qua nhiều công trình NC khác nhau dưới dạng khảo cứu, ghi chép, xuất bản thành sách hay đề tài cấp 2 Cơ sở, cấp Tỉnh. Đồng thời qua phân tích tổng quan tình hình NC đình làng tại Bình Dương, cho thấy đình làng tại Bình Dương cần được bổ sung NC sâu dưới góc nhìn Mỹ thuật học nhằm làm rõ yếu tố địa văn hóa, văn hóa vùng tác động như thế nào đến việc hình thành nghệ thuật trang trí địa phương tại Bình Dương.

2.2. Áp Lực Từ Quá Trình Đô Thị Hóa và Hội Nhập Văn Hóa

Trong giai đoạn đổi mới và hội nhập hiện nay, việc giữ gìn và phát huy những giá trị đặc trưng truyền thống văn hóa của dân tộc, phát huy giá trị mỹ thuật trong đời sống là hết sức quan trọng và cần thiết. Theo tinh thần Đại hội XI của Đảng về nội dung chăm lo, phát triển văn hóa cần xây dựng và tăng cường hiệu quả họat động của thiết chế văn hóa ở tất cả các cấp, rất cần xã hội hóa các họat động văn hóa, chú trọng nâng cao đời sống văn hóa ở nông thôn [128]. Một trong những thiết chế văn hóa vẫn còn lưu giữ những giá trị đặc trưng đó chính là những ngôi đình làng tại các thôn xã trên khắp đất nước ta.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Trưng Nghệ Thuật Đình Làng

Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu Mỹ thuật để phân tích đặc trưng nghệ thuật trang trí đình làng Bình Dương, kết hợp với tiếp cận liên ngành (Mỹ thuật học, Lịch sử học, Văn hóa học, Dân tộc học). Phương pháp điền dã được sử dụng để khảo sát, ghi chép, chụp ảnh di tích đình làng. Phương pháp so sánh đối chiếu được chọn dựa trên tiêu chí đồng đại, chất liệu, hình thức, ngôn ngữ. Phương pháp thống kê được sử dụng để hệ thống hóa hình tượng trang trí, biểu tượng, biểu hiện nghệ thuật. Phương pháp điều tra, phỏng vấn được sử dụng để nắm rõ lịch sử và thể chế văn hóa tại đình làng.

3.1. Tiếp Cận Liên Ngành Trong Phân Tích Nghệ Thuật Đình Làng

PP NC kết hợp với hướng tiếp cận liên ngành Mỹ thuật học với Lịch sử học, Văn hóa học, Dân tộc học và Dân tộc học văn hóa nghệ thuật, Xã hội học văn hóa 4 nghệ thuật, Ký hiệu học văn hóa, Triết học, Mỹ học nhằm làm rõ hơn những đặc trưng của đối tượng NC ở nhiều phương diện, khía cạnh khác nhau.

3.2. Vai Trò Của Phương Pháp Điền Dã Trong Thu Thập Dữ Liệu

PP NC Điền dã được vận dụng để quan sát, ghi chép, chụp ảnh, khảo sát chi tiết các di tích đình làng để làm tư liệu phân tích, đánh giá và kiểm chứng trong quá trình NC LA.

3.3. Sử Dụng Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu và Thống Kê

PP NC So sánh đối chiếu: Trong quá trình NC và so sánh, đối tượng so sánh được chọn dựa trên các tiêu chí như: Đồng đại, chất liệu, hình thức và ngôn ngữ tạo hình để tránh sự khập khiễng khi so sánh và kết quả NC không mang tính võ đoán. PP NC Thống kê: Thống kê hệ thống hóa hình tượng trang trí hệ biểu tượng, các biểu hiện của nghệ thuật trang trí. Từ đó, LA lập bảng thống kê và so sánh các biểu hiện nghệ thuật trang trí để làm sáng tỏ điểm tương đồng và khác biệt của nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương với đình làng Việt.

IV. Biểu Hiện Nghệ Thuật Trang Trí Đình Làng Tiêu Biểu Tại BD

Đề tài NC những biểu hiện nghệ thuật trang trí trí ở một số đình làng tại Bình Dương từ đó làm sáng tỏ đặc trưng của nghệ thuật trang trí truyền thống địa phương và nâng cao giá trị nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương. Khảo sát cụ thể ở mười một ngôi đình làng tại Bình Dương như: Đình Phú Long, đình Tân An, đình Dĩ An, đình Vĩnh Phước, đình Bình Nhâm, đình Nhựt Thạnh, đình Tân Hội, đình Dinh ông Ngãi Thắng, đình An Sơn, đình Dầu Tiếng, đình Phú Cường (Bà Lụa). Đề tài NC một số đình làng tiêu biểu tại Bình Dương thông qua quá trình hoàn thành việc khai hoang, thành lập thôn xã của vùng đất Bình Dương vào cuối thế kỷ XVII cho đến ngày nay.

4.1. Nghệ Thuật Trang Trí Thông Qua Hình Tượng Trang Trí Đình

Đặc trưng văn hóa vùng Bình Dương có sự kế thừa, tiếp biến văn hóa Bắc Bộ và giao thoa với văn hóa dân tộc Hoa góp phần hình thành đặc trưng nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương. Đặc trưng văn hóa vùng Bình Dương là sản phẩm của quá trình giao tiếp của người dân Bình Dương xưa với các vùng khác. Đặc biệt, trong xã hội cổ truyền của người nông dân có tâm lý hướng nội về cội nguồn dân tộc và cảm nhận về tính trội trong tính cách con người đã nảy sinh nét riêng của văn hóa vùng trong quá trình giao tiếp, đồng thời thể hiện ở các khía cạnh đời thường khá độc đáo và tiêu biểu như: Những ngôi làng dọc trục lộ, hình ảnh lũy tre làng, cây đa, bến nước, con đò…

4.2. Nghệ Thuật Trang Trí Đình Thể Hiện Qua Hình Thức Ngôn Ngữ

Đặc trưng nghệ thuật trang trí ở một số đình làng tiêu biểu tại Bình Dương được biểu hiện rõ nét thông qua hình tượng trang trí, hình thức và ngôn ngữ tạo hình. Ở một số đình làng tiêu biểu tại Bình Dương, hình tượng trang trí thường bị chi phối và chịu sự tác động từ vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và văn hóa vùng đã tạo được nét đặc trưng riêng cho nội dung hình tượng trang trí, giảm bớt hình tượng trang trí Tứ linh thay vào đó là hình tượng trang trí Hoa quả, Chim muông.

V. Giá Trị Văn Hóa và Ứng Dụng Nghệ Thuật Đình Làng Ngày Nay

Đề tài làm sáng tỏ và nhấn mạnh giá trị nghệ thuật cổ xưa vẫn còn tồn tại ở một số đình tiêu biểu là điểm thu hút phát triển du lịch truyền thống và văn hóa nghệ thuật ở Bình Dương đáp ứng nhu cầu phát triển triển kinh tế giai đoạn hội nhập mở cửa hiện nay. Luận án cung cấp một số hình ảnh về hình tượng trang trí truyền thống và đồ án hoa văn vẽ vector cùng một số thông tin nhận diện đặc trưng và giá trị nghệ thuật. Đồng thời đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương trong giai đoạn hội nhập hiện nay thông qua vận dụng vào kiến trúc và một số thiết kế hiện đại, đào tạo mỹ thuật gắn với trải nghiệm kết hợp điền dã và thực tế sản xuất chuyên môn.

5.1. Vai Trò Bảo Tồn Giá Trị Nghệ Thuật Truyền Thống

Đặc trưng nổi bật của nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương mang giá trị truyền thống Việt, ẩn giấu nghệ thuật địa phương đặc sắc và tinh tế. Chúng có vai trò quan trọng và cấp thiết trong việc bảo tồn cũng như phát huy giá trị nghệ thuật trang trí truyền thống trong giai đoạn hội nhập hiện nay.

5.2. Ứng Dụng Trong Thiết Kế Hiện Đại Và Phát Triển Du Lịch

Phong cách tạo hình bình dân, giản dị đồng thời mang tính “ước lệ hóa” là điểm tương đồng với tạo hình dân gian của đình làng tại Bắc Bộ cần được phát huy, đóng vai trò quan trọng trong quá trình bảo tồn nguyên gốc. Đồng thời, phát huy giá trị nghệ thuật đình làng vận dụng trong kiến trúc hiện đại, một số thiết kế, trang trí ứng dụng giai đoạn hội nhập ngày nay.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu Nghệ thuật trang trí ở một số đình làng tiêu biểu tại Bình Dương của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ngọc Điệp (Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật, Mã số: 9210101, Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Văn Minh, 2022) đại diện cho một khảo luận học thuật tiên phong tiếp cận toàn diện hệ thống di sản trang trí đình làng Nam Bộ dưới lăng kính mỹ thuật học chuyên sâu kết hợp liên ngành.

Trong bối cảnh khoa học đương đại, phần lớn các công trình đi trước chủ yếu tiếp cận đình làng Nam Bộ từ góc độ Lịch sử học, Dân tộc học hoặc Tín ngưỡng học văn hóa (tiêu biểu như Huỳnh Ngọc Trảng, Trương Ngọc Tường, Huỳnh Lứa, Sơn Nam), trong khi mảng phân tích hình thái học nghệ thuật, ngôn ngữ điêu khắc - hội họa, các quy tắc tạo hình và địa văn hóa mỹ thuật gần như chưa được khai phá tương xứng. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được định vị rõ: thiếu vắng một công trình giải mã tường tận cấu trúc thị giác, bản sắc tạo hình địa phương và cơ chế tiếp biến văn hóa Việt - Hoa trên cấu kiện kiến trúc đình làng Bình Dương từ cuối thế kỷ XVII đến nay.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi 1 (Q1): Văn hóa, lịch sử của vùng đất Bình Dương tác động như thế nào đến quá trình hình thành và phát triển nghệ thuật trang trí đình làng tại địa phương?
• Câu hỏi 2 (Q2): Đặc điểm nghệ thuật trang trí ở các đình làng tiêu biểu được biểu hiện như thế nào thông qua hệ thống hình tượng trang trí, hình thức và ngôn ngữ tạo hình điêu khắc, hội họa?
• Câu hỏi 3 (Q3): Những đặc trưng mỹ thuật nổi bật nào định hình phong cách trang trí đình làng Bình Dương và vai trò của chúng trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị trong bối cảnh hội nhập?

Tương ứng với ba câu hỏi là hệ thống giả thuyết nghiên cứu (H1, H2, H3):

• Giả thuyết 1 (H1): Đặc trưng văn hóa vùng Bình Dương là sản phẩm của quá trình kế thừa, tiếp biến văn hóa Thuận Quảng - Bắc Bộ kết hợp giao thoa với văn hóa cộng đồng người Hoa và các tộc người bản địa trong tiến trình khẩn hoang lập ấp.
• Giả thuyết 2 (H2): Nghệ thuật trang trí đình làng Bình Dương xác lập bản sắc riêng thông qua ngôn ngữ chạm lộng mảng khối vạm vỡ, nét chạm khúc chiết, màu sắc tươi sáng ấm áp, không gian đồng hiện ước lệ, đồng thời mạnh dạn tích hợp luật phối cảnh họa hình phương Tây và phá vỡ bố cục cặp đôi cổ điển để thay bằng hình tượng thảo mộc, hoa quả dân dã.
• Giả thuyết 3 (H3): Hệ thống trang trí đình làng Bình Dương chứa đựng giá trị thẩm mỹ truyền thống cốt lõi, đóng vai trò nền tảng cho việc chuyển đổi số vốn cổ (vector hóa) và ứng dụng vào thiết kế kiến trúc, mỹ thuật ứng dụng, du lịch di sản.

Khung lý thuyết của luận án được kiến tạo trên nền tảng: Hình thái học nghệ thuật (Moisey Kagan), Mỹ học cổ điển (G.W.F. Hegel, Denis Diderot), Mỹ học Mác - Lênin (Đỗ Văn Khang), Lý thuyết văn hóa vùng (Ngô Đức Thịnh), Lý thuyết tiếp biến văn hóa (Huỳnh Quốc Thắng) và Ký hiệu học biểu tượng di sản (Trần Lâm Biền, Đinh Hồng Hải). Phạm vi khảo sát bao quát 11 ngôi đình tiêu biểu trong tổng số 125 ngôi đình của tỉnh Bình Dương (gồm 3 Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia, 10 Di tích lịch sử - văn hóa cấp Tỉnh, 1 Di tích lịch sử cách mạng cấp Tỉnh, quản lý 39 đạo sắc phong triều Nguyễn), trải dài trên khung thời gian từ cuối thế kỷ XVII đến giai đoạn 2020 - 2022.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy ba mạch nghiên cứu chính định hình diễn ngôn học thuật về di sản đình làng:

Mạch nghiên cứu Mỹ thuật học và Điêu khắc cổ truyền: Công trình của Trần Lâm Biền (2017–2020) thiết lập chuẩn mực phân tích biểu tượng kiến trúc - đồ thờ Bắc Bộ, làm rõ phong cách chạm bong kênh và không gian đồng hiện. Hoàng Đạo Cương (2017) số hóa và phân tích 39 ngôi đình cổ Bắc Bộ. Ưng Tiếu (Hoa văn cung đình Huế) và Triệu Thế Hùng (2010) hệ thống hóa hoa văn thời Nguyễn. Tuy nhiên, các tác giả chủ yếu tập trung vào không gian văn hóa Bắc Bộ và Cung đình Huế, để ngỏ vùng đất Nam Bộ.

Mạch nghiên cứu Văn hóa học và Địa văn hóa: Ngô Đức Thịnh (2004) với lý thuyết phân vùng văn hóa chỉ rõ: "cấp độ mà phạm vi vùng văn hóa càng nhỏ thì sự trùng hợp giữa vùng văn hóa và vùng thể loại càng nhiều". Huỳnh Quốc Thắng (2003) khẳng định mối quan hệ trực tiếp giữa người Việt và người Hoa tại Nam Bộ đã tạo điều kiện cách tân vốn văn hóa truyền thống. Huỳnh Lứa (1987) nhấn mạnh sự khác biệt của mỹ thuật tạo hình dân gian phương Nam: "nghệ thuật tạo hình dân gian của người Việt ở Nam Bộ không phong phú và đa dạng như nghệ thuật tạo hình dân gian ở miền Bắc, nơi có vốn bề dày lịch sử phát triển qua hàng chục thế kỷ. Tuy nhiên, nó cũng có những đặc điểm đặc sắc riêng đáng chú ý".

Mạch nghiên cứu Lịch sử và Thiết chế Đình làng Nam Bộ: Hà Văn Tấn (1998) xác định: "Đình là ngôi nhà công cộng của cộng đồng làng xã Việt Nam. Nơi đây ba chức năng được thực hiện: Hành chính, tôn giáo và văn hóa". Huỳnh Ngọc Trảng, Trương Ngọc Tường (1999) phân tích nghi lễ, cấu trúc nhà vuông tứ trụ (stupa) và nhà Võ ca. Nguyễn Hiếu Học (2010), Huỳnh Ngọc Đáng (2013), Trương Phi Đức (2010) khảo sát tư liệu Hán Nôm và lịch sử đình làng Bình Dương nhưng chưa đi sâu vào hệ thống ngôn ngữ tạo hình mỹ thuật học.

Tiêu chí đối sánh	Đình làng Châu thổ Bắc Bộ (Trần Lâm Biền, Hà Văn Tấn)	Đền miếu Lĩnh Nam - Quảng Đông (International Case 1)	Kiến trúc Jinja/Ranma Nhật Bản (International Case 2)	Đình làng tiêu biểu Bình Dương (Nguyễn Thị Ngọc Điệp)
Kỹ thuật chạm khắc chủ đạo	Chạm bong kênh nhiều lớp, chạm nổi tinh xảo, phong cách tế kiểu tỉ mỉ.	Chạm lộng nhiều tầng (Triều Châu mộc điêu), khảm gốm Thạch Loan (Shiwan).	Chạm lộng mở (Ranma), điêu khắc gỗ bách/hinoki không sơn phủ, wabi-sabi.	Chạm lộng mảng khối vạm vỡ, nét đục dứt khoát, kết hợp khảm gốm men ngọc Lái Thiêu.
Đề tài & Hệ biểu tượng	Tứ linh, Bát bửu, sinh hoạt dân gian (đấu vật, trai gái đùa vui, chèo thuyền).	Tích truyện cổ điển Trung Hoa, Tứ linh, hoa văn Bát tiên, hồi văn cung đình.	Biểu tượng Thần đạo, hoa cúc (Kiku), sóng nước cách điệu, chim muông rừng trúc.	Hoa quả Nam Bộ (Lựu, Na, Đào, Bầu, Bí), Chim muông, văn tự Hán Nôm, giảm thiểu sinh hoạt phàm trần.
Xử lý không gian & Màu sắc	Đồng hiện ước lệ trên mặt phẳng gỗ mộc, sơn son thếp vàng nội thất uy nghiêm.	Sơn son thếp vàng rực rỡ, phối màu tương phản mạnh, gắn tượng gốm đỉnh mái.	Tôn trọng màu sắc tự nhiên của thớ gỗ, đường nét tối giản, nhấn mạnh thanh tịnh.	Sơn son thếp vàng ấm áp, ứng dụng luật phối cảnh phương Tây trên đắp nổi xi măng màu.

Luận án của Nguyễn Thị Ngọc Điệp đã định vị chuẩn xác công trình tại giao điểm giữa Mỹ thuật học tạo hình và Văn hóa học tộc người, chứng minh quá trình chuyển hóa thẩm mỹ từ mô hình mẫu mực Bắc Bộ sang mô thức phóng khoáng, thực nghiệm của cư dân Nam Bộ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong bối cảnh mỹ thuật thuộc địa hạt văn hóa địa phương:

1. Mở rộng lý thuyết Hình thái học nghệ thuật của M. Kagan: Luận án chứng minh nghệ thuật trang trí đình làng Bình Dương không thuần túy là "nghệ thuật - thủ công" ứng dụng cấp thấp mà là một chỉnh thể tạo hình hoàn bị, tích hợp cấu trúc ba chiều của điêu khắc gỗ, nghệ thuật đắp nổi hoa văn kiến trúc và mỹ cảm hội họa dân gian.
2. Làm sâu sắc luận điểm Mỹ học Mác - Lênin của Đỗ Văn Khang: Luận chứng cụ thể hóa mệnh đề: "Ước lệ là một hình thái thông tin đặc biệt của cái đẹp trong nghệ thuật. Nhờ ước lệ, nghệ sĩ có thể nhấn mạnh mặt này hay mặt kia hoặc ngược lại, có thể thay thế hoặc sắp xếp các hình khối, mảng nét, màu sắc để tạo cho tác phẩm nổi bật hơn, thú vị hơn, do đó tính mỹ cảm sâu sắc hơn".
3. Bổ sung luận điểm Tiếp biến văn hóa của Huỳnh Lứa: Xác nhận luận điểm then chốt: "Biểu hiện rõ nhất… là xu hướng phá vỡ các hình tượng trang trí cặp đôi cổ điển và đưa vào tác phẩm các hình nét hồn hậu của chim muông, cây trái địa phương, làm thoả mãn tâm cảm của người dân vùng đất mới".
4. Khẳng định bước chuyển Paradigm thẩm mỹ: Từ tính chất quy phạm, chặt chẽ của mỹ thuật cung đình và đình làng Bắc Bộ sang tính chất bình dị, cởi mở, thực chứng của cư dân nông nghiệp vườn tược phương Nam.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp ba trục lý thuyết: Mỹ thuật học hình thái (nguyên lý thị giác, đường nét, mảng khối), Văn hóa học không gian (địa văn hóa cư dân ven sông rạch) và Ký hiệu học cấu trúc (giải mã hệ biểu tượng). Tiếp cận này cho phép giải cấu trúc các mảng chạm bao lam, hoành phi, liễn đối, hương án không chỉ như vật thể vật lý đơn lẻ mà như những diễn ngôn thẩm mỹ biểu đạt thế giới quan của lớp lưu dân khai hoang mở cõi.

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích áp dụng đặc thù cho các công trình đình làng hình thành từ cuối thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XX tại Bình Dương và các khu vực lân cận thuộc vùng Đông Nam Bộ, nơi có sự hiện diện đồng thời của cấu trúc làng ven lộ/kinh rạch và sự giao thoa làng nghề gốm - mộc truyền thống.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp diễn giải luận (interpretivism), cho rằng các đồ án trang trí vừa phản ánh hiện thực tự nhiên - xã hội khách quan, vừa truyền tải tầng sâu ý thức hệ và mỹ cảm chủ quan của nghệ nhân dân gian. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp định tính chuyên sâu kết hợp định lượng thống kê mô tả được triển khai qua ba cấp độ phân tích: Cấp độ vĩ mô (diễn trình lịch sử và không gian địa văn hóa), cấp độ trung mô (loại hình kiến trúc và thiết chế thờ tự đình làng), và cấp độ vi mô (từng nét đục chạm, mảng đắp nổi, sắc độ màu men trên cấu kiện).

Mẫu khảo sát gồm 11 ngôi đình tiêu biểu được lựa chọn theo tiêu chí phân tầng khắt khe:

• Tiêu chí lịch sử - pháp lý: Đại diện đầy đủ các cấp độ xếp hạng di tích (Đình Phú Long, Tân An, Dĩ An là di tích quốc gia; Đình Vĩnh Phước, Bình Nhâm, Nhựt Thạnh, Tân Hội, Dinh ông Ngãi Thắng, An Sơn, Phú Cường là di tích cấp tỉnh; Đình Dầu Tiếng đại diện vùng đồn điền cao su).
• Tiêu chí địa lý - sinh thái: Phân bổ dọc trục sông Sài Gòn, sông Lái Thiêu và các trục lộ giao thương cổ truyền.
• Tiêu chí chất liệu tạo hình: Lưu giữ trọn vẹn cả ba chất liệu tiêu biểu gồm gỗ chạm khắc, gốm men ngọc gắn mái và bê tông đắp nổi vẽ màu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua 4 bước chuẩn hóa:

1. Khảo sát điền dã thực địa: Lập hồ sơ ảnh độ phân giải cao, vẽ ghi hiện trạng kiến trúc và đo đạc tỷ lệ 11 ngôi đình.
2. Phỏng vấn sâu bán cấu trúc: Thực hiện với 11 Ban quý tế đình, các nghệ nhân điêu khắc gỗ lâu năm tại làng mộc Thủ Dầu Một và các chuyên gia nghiên cứu văn hóa Hán Nôm địa phương.
3. Tam giác đạc dữ liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa khảo sát hiện vật thực tế, văn bản sắc phong Hán Nôm (đặc biệt là loạt sắc phong Tự Đức ngũ niên 1853) và ghi chép trong thư tịch cổ (Địa chí Bình Dương, Gia Định thành thông chí).
4. Đánh giá độ tin cậy và tính nhất quán: Sử dụng ma trận phân loại biểu tượng chuẩn hóa, kiểm tra chéo tính xác thực của các đồ án hoa văn qua bản rập và ảnh chụp macro.

Data và phân tích

Dữ liệu hình ảnh được xử lý bằng kỹ thuật số hóa vector chuyên sâu trên phần mềm đồ họa chuyên dụng (Adobe Illustrator). Luận án xây dựng Phụ lục minh họa dày 134 trang, gồm 6 hợp phần chi tiết: danh mục 125 đình làng, bản đồ không gian kiến trúc, ngân hàng dữ liệu hình tượng trang trí, bảng so sánh đối chiếu hình thức - ngôn ngữ tạo hình và bộ sưu tập các đồ án vector hoa văn gốc cổ (Phụ lục 6, trang 261).

Phương pháp thống kê mô tả và phân loại cấu trúc được áp dụng để lượng hóa tần suất xuất hiện của các nhóm đề tài: Tứ linh (chiếm tỷ trọng giảm so với Bắc Bộ), Tứ thời/Tứ quý (chiếm 38%), Hoa quả Nam Bộ (Lựu, Na, Đào, Nho, Bầu, Bí chiếm 42% trong các mảng chạm bao lam), Động vật dân dã (Sóc, Vịt, Chuột, Dơi chiếm 20%).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1 - Sự phá vỡ bố cục đăng đối cổ điển: Khác biệt hoàn toàn với tính đối xứng nghiêm ngặt của đình làng Bắc Bộ, nghệ thuật trang trí đình làng Bình Dương xuất hiện xu hướng bất đối xứng linh hoạt trên các bao lam và riềm hương án. Hình tượng thảo mộc Nam Bộ như chùm Nho - Sóc, cành Lựu tách vỏ lộ hạt, quả Mãng cầu (Na), trái Bầu, hoa Hồng được đưa vào trung tâm thị giác với nét tạo hình mộc mạc, chân thực.

Phát hiện 2 - Đặc trưng chạm lộng mảng khối vạm vỡ: Trong nghệ thuật điêu khắc gỗ, nếu phong cách tế kiểu Bắc Bộ sử dụng nét đục thanh mảnh như que nhang đan xen nhiều tầng thì nghệ nhân Bình Dương ưu tiên phong cách mảng khối: đường nét dứt khoát, vạm vỡ, tạo hình chắc khỏe, giảm thiểu lớp lang phức tạp để phô bày toàn bộ chi tiết trên một mặt phẳng thoáng đạt, tạo cảm giác bao la, khoáng đạt.

Phát hiện 3 - Hiện tượng giao thoa gốm men ngọc Lái Thiêu trên nóc mái: Tại các đình như Phú Long, Bình Nhâm, Bà Lụa, bờ nóc và bờ mái chánh điện tích hợp dày đặc các tổ hợp tượng gốm nung men ngọc (xanh lục, vàng hổ phách) mang dấu ấn kỹ thuật gốm Lái Thiêu - sản phẩm hợp tác sáng tạo giữa nghệ nhân Việt và di dân người Hoa. Các đồ án Lưỡng Long tranh châu, Bát Tiên, Cá hóa Long trên chất liệu sành gốm tạo nên điểm nhấn thị giác rực rỡ dưới ánh nắng phương Nam.

Phát hiện 4 - Sự tích hợp luật phối cảnh phương Tây trong nghệ thuật đắp nổi: Từ đầu thế kỷ XX, các nghệ nhân Bình Dương đã mạnh dạn ứng dụng luật phối cảnh họa hình (linear perspective) vào các bức phù điêu đắp nổi bằng vữa xi măng và sơn màu tại bình phong, vách tiền đình và nhang án. Các đề tài phong cảnh sơn thủy, danh thắng đất nước, tích Tam Đa được biểu hiện có chiều sâu không gian thấu thị ba chiều, dung hợp kỹ thuật tạo hình hiện đại vào không gian tín ngưỡng truyền thống.

Phát hiện 5 - Sự vắng bóng của mảng chạm sinh hoạt trần tục: Toàn bộ 11 ngôi đình khảo sát không hề xuất hiện các mảng chạm khắc cảnh sinh hoạt phàm tục (như cảnh tắm đầm, trai gái tự tình, chèo thuyền, đấu vật vốn rất phổ biến ở đình làng Bắc Bộ thế kỷ XVII - XVIII). Đình làng Bình Dương tuyệt đối tuân thủ chuẩn mực trang nghiêm Nho giáo kết hợp tín ngưỡng tôn kính tiền nhân khai khẩn.

Implications đa chiều

• Hàm ý Lý luận: Cung cấp cơ sở khoa học khẳng định mỹ thuật cổ truyền Nam Bộ có quy luật tiến hóa nội tại độc lập, không phải là bản sao thu nhỏ của mỹ thuật Bắc Bộ hay Cung đình Huế.
• Hàm ý Phương pháp: Thiết lập quy trình số hóa vector hóa vốn cổ mỹ thuật phục vụ lưu trữ số di sản và đào tạo học thuật.
• Hàm ý Thực tiễn: Đồ án vector hóa cung cấp ngân hàng tư liệu chuẩn xác cho việc trùng tu nguyên gốc các di tích đang xuống cấp, ngăn chặn tình trạng "làm mới" sai lệch quy chuẩn tạo hình truyền thống.
• Hàm ý Chính sách: Đề xuất lộ trình tích hợp di sản đình làng vào chương trình OCOP du lịch văn hóa 3 sao - 5 sao và quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2020 - 2025 theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Bình Dương lần thứ XVI.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn không gian mẫu: Khảo sát sâu 11 ngôi đình trên tổng số 125 đình làng toàn tỉnh; dù mang tính đại diện cao nhưng chưa bao phủ hết các biến thể vi mô tại các vùng giáp ranh Bình Phước hoặc Tây Ninh.
2. Thách thức tư liệu gốc: Nhiều ngôi đình trải qua chiến tranh và hỏa hoạn (như đình Bà Lụa) đã bị biến dạng cấu trúc kiến trúc nguyên thủy, gây khó khăn cho việc phục dựng tiến trình lịch đại thuần khiết.
3. Chưa phân tích hóa lý vật liệu: Nghiên cứu tập trung vào góc độ thị giác và mỹ thuật học, chưa có điều kiện phân tích niên đại bằng đồng vị cacbon C14 hay phân tích thành phần quang phổ của lớp sơn son thếp vàng cổ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát so sánh liên vùng giữa đình làng Bình Dương với hệ thống đình làng vùng Đồng bằng sông Cửu Long (Cần Thơ, An Giang, Bến Tre).
• Ứng dụng công nghệ quét 3D Photogrammetry và thực tế ảo VR/AR để tái hiện không gian kiến trúc - mỹ thuật đình làng thời Nguyễn.
• Khảo cứu sâu hơn về sự tương tác giữa thợ mộc Cần Đước, thợ mộc Chợ Thủ và thợ gốm người Hoa trong việc hình thành trường phái mỹ thuật trang trí Đông Nam Bộ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo lập tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Học thuật: Dự kiến đóng góp nguồn trích dẫn quan trọng cho các công trình nghiên cứu sau đại học về Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật, Mỹ học ứng dụng và Văn hóa học Nam Bộ.
• Ngành công nghiệp sáng tạo: Ngân hàng hoa văn vector hóa trực tiếp cung cấp chất liệu cho các ngành thiết kế nội thất, đồ họa truyền thông, bao bì sản phẩm thủ công mỹ nghệ Lái Thiêu và thời trang bản địa.
• Quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở thẩm định khoa học cho Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dương trong công tác xếp hạng, tu bổ và phục hồi di tích cấp quốc gia và cấp tỉnh.
• Xã hội & Cộng đồng: Nâng cao ý thức cộng đồng của cư dân địa phương, khơi dậy niềm tự hào văn hóa đất Thủ, thúc đẩy du lịch di sản bền vững mang lại sinh kế cho người dân bản địa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Tiếp cận phương pháp luận liên ngành Mỹ thuật học - Dân tộc học và hệ thống dữ liệu điền dã chuẩn xác về mỹ thuật truyền thống phương Nam.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu Mỹ thuật: Nguồn tư liệu chuyên khảo phục vụ trực tiếp công tác biên soạn giáo trình Lịch sử Mỹ thuật Việt Nam, Nghệ thuật trang trí truyền thống và Đồ họa ứng dụng.
• Doanh nghiệp Thiết kế & Làng nghề Thủ công: Khai thác kho tàng motif hoa văn bản địa đã vector hóa để sáng tạo sản phẩm công nghiệp văn hóa có bản sắc nhận diện cao.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách & Quản lý Di tích: Sở Văn hóa, Ban Quản lý Di tích các cấp có căn cứ khoa học chuẩn xác để giám sát các dự án bảo tồn, trùng tu di sản kiến trúc gỗ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết phân vùng văn hóa của Ngô Đức Thịnh và Mỹ học hình thái của M. Kagan bằng cách chứng minh sự hình thành của một "tiểu vùng mỹ thuật trang trí đất Thủ". Đóng góp độc đáo nhất là việc luận chứng khoa học cho sự chuyển dịch từ mỹ cảm quy phạm cung đình sang mỹ cảm hiện thực sinh thái nông nghiệp - vườn tược phương Nam, thể hiện qua sự thay thế hệ thống Tứ linh bằng hệ thảo mộc đời thường trên cấu kiện thờ tự.

2. Điểm cách tân về phương pháp nghiên cứu khi so sánh với hai nghiên cứu tiêu biểu trước đây?
Trả lời: So với công trình thuần khảo cứu văn hóa lịch sử của Nguyễn Hiếu Học (Dấu xưa đất Thủ, 2010) và công trình tổng quan mô tả của Hà Văn Tấn (Đình Việt Nam, 1998), luận án của Nguyễn Thị Ngọc Điệp đã thực hiện bước đột phá: kết hợp phương pháp giải phẫu tạo hình mỹ thuật học với công nghệ vector hóa chuẩn xác từng đồ án hoa văn vốn cổ, lượng hóa các yếu tố thị giác thông qua bảng phân loại hình thái và ma trận đối chiếu đồng đại - lịch đại.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là việc các nghệ nhân đình làng Bình Dương từ đầu thế kỷ XX đã tích hợp thành thạo luật phối cảnh họa hình phương Tây (luật xa gần ba chiều) vào các bức phù điêu đắp nổi xi măng màu đề tài phong cảnh sơn thủy và tích truyện, đồng thời loại bỏ hoàn toàn các mô-típ sinh hoạt phàm tục vốn rất thịnh hành ở đình làng Bắc Bộ để duy trì không gian tâm linh tôn nghiêm chuẩn mực.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Trả lời: Có. Luận án cung cấp hệ thống quy trình khảo sát điền dã 4 bước chuẩn hóa, bảng tiêu chí chọn mẫu 11 ngôi đình, ma trận phân tích đối chiếu tạo hình và bộ 6 phụ lục minh họa chi tiết (134 trang) chứa toàn bộ tọa độ, hình ảnh hiện trạng và bản vẽ vector hóa, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập khảo sát.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Trả lời: Luận án đề xuất chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào ba trụ cột: Xây dựng cơ sở dữ liệu số 3D toàn diện cho 125 đình làng Bình Dương; thiết lập bản đồ GIS địa văn hóa mỹ thuật trang trí toàn bộ vùng Đông Nam Bộ; và thương mại hóa có kiểm soát vốn cổ thông qua thiết kế ứng dụng và sản phẩm OCOP du lịch di sản.

Kết luận

1. Khẳng định nghệ thuật trang trí đình làng Bình Dương là một thực thể thẩm mỹ độc đáo, kết tinh từ quá trình di dân khẩn hoang, tiếp biến văn hóa Thuận Quảng - Bắc Bộ và giao thoa sâu sắc với cộng đồng người Hoa và các tộc người bản địa.
2. Xác lập hệ thống đặc trưng tạo hình cốt lõi: ngôn ngữ chạm lộng mảng khối chắc khỏe, nét đục khúc chiết, bảng màu tươi sáng ấm áp, không gian đồng hiện ước lệ kết hợp kỹ thuật phối cảnh hiện đại.
3. Nhận diện sự chuyển dịch mang tính đột phá trong hệ biểu tượng: giải cấu trúc bố cục cặp đôi đối xứng cổ điển, đưa hoa trái thiên nhiên Nam Bộ (Lựu, Na, Đào, Nho, Bầu, Bí) và tổ hợp gốm men ngọc Lái Thiêu vào trung tâm thẩm mỹ kiến trúc.
4. Xây dựng thành công ngân hàng dữ liệu vector hóa hoa văn vốn cổ tại Phụ lục 6, đóng góp công cụ kỹ thuật chuẩn xác cho công tác bảo tồn di sản và giảng dạy mỹ thuật ứng dụng đương đại.
5. Mở ra ba hướng nghiên cứu học thuật mới: Địa văn hóa mỹ thuật Nam Bộ, Ký hiệu học cấu trúc hoa văn di sản làng nghề, và Chuyển đổi số di tích kiến trúc gỗ truyền thống.
6. Đề xuất giải pháp liên kết hiệu quả giữa bảo tồn nguyên gốc di sản kiến trúc nghệ thuật với chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch trải nghiệm của tỉnh Bình Dương giai đoạn hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Đề tài LA được NC phát triển trên cơ sở lý luận của Mỹ thuật học, quan điểm Mỹ học của M. Cagan về cái đẹp và giá trị nghệ thuật là nét đẹp vĩnh hằng theo thời gian, phụ thuộc vào yếu tố nhân sinh quan của thời đại. Thông qua việc tổng hợp, phân tích, hệ thống hóa các công trình NC đi trước kết hợp sử dụng PP tiếp cận liên ngành Mỹ thuật học với Văn hóa học, Lịch sử học, Dân tộc học, Thẩm mỹ học và Xã hội học nghệ thuật để phân tích sự kế thừa, tiếp biến văn hóa trong qua quá trình cộng cư có giao lưu văn hóa với các dân tộc khác trên cơ sở phân kỳ mỹ thuật giai đoạn di dân Việt khai hoang, mở cõi và quần tụ cư nơi vùng đất mới. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trên cơ sở hệ thống tư liệu tập hợp được, có liên quan đến đề tài LA từ năm 1973 đến nay, LA chia nhóm các công trình NC như sau: Mỹ thuật học, Văn hóa học, Lịch sử học.

Mỹ thuật học NNC Trần Lâm Biền, tác giả của nhiều công trình NC chuyên sâu từ năm 2017 cho đến nay về lĩnh vực Văn hóa, Xã hội và Mỹ thuật trang trí đình làng đặc biệt là đình làng tại Bắc Bộ. NNC có cái nhìn tổng quan về hình tượng trang trí truyền thống, giá trị biểu tượng trong trang trí đồ thờ, giá trị điêu khắc trang trí, giá trị phù điêu trang trí trên di sản Văn hóa… qua các công trình NC như: Diễn biến kiến trúc truyền thống Việt (Vùng châu thổ sông Hồng)[14], Đồ thờ trong di tích đình làng của người Việt [15], Trang trí trong mỹ thuật truyền thống của người Việt [16], Thế giới biểu tượng trong di sản văn hóa [17], Đình làng Việt (Châu Thổ Bắc Bộ) [18], Đình làng vùng châu thổ Bắc Bộ [19]… NNC đã khái quát về sự hình thành và phát triển của đình làng Việt theo phân kỳ lịch sử. Từ thời Trần, đình là nhà nghỉ chân công cộng, đình phát triển hưng thịnh vào thế kỷ XVI thời Mạc tại Bắc Bộ. Kiến trúc đình làng tại Bắc Bộ là kiến trúc gỗ, có những nét đặc trưng về màu sắc kiến trúc, kết cấu mái cong, thân đình thấp… NNC có khá nhiều nhận định, phân tích về giá trị và ý nghĩa 9 các hình tượng, biểu tượng trang trí truyền thống như: Tứ linh, Tứ thời, Mặt Trời, Nhật nguyệt, Bát bửu… Những hình tượng trang trí này biến đổi theo thời gian và dòng chảy phát triển của đình làng, đồng thời là những công trình kiến trúc truyền thống.

Hình tượng trang trí truyền thống, biểu tượng Phát sáng… được nghệ nhân khắc họa, thể hiện qua hình thức chạm khắc. Mỗi hình thức chạm khắc gắn liền với tư duy sáng tạo dân gian và đặc trưng vùng miền nơi đó thông qua các yếu tố tạo hình và chất liệu trang trí. Những công trình NC của ông đã phân tích rất nhiều về hình thức chạm khắc dạng bong kênh, phong cách tế kiểu với những hình tượng trang trí Rồng, không gian đồng hiện trên các cấu kiện trang trí đình làng, khám thờ, cửa võng… là đặc trưng phong cách chạm khắc trang trí đình làng tại Bắc Bộ. Chuỗi các công trình NC của NNC Trầm Lâm Biền là tài liệu rất quý giá, đáng tin cậy mà LA có thể xem đó là những cơ sở lý luận nòng cốt để NC đề tài LA này.

Bộ tư liệu có giá trị mỹ thuật cao với hình ảnh Kiến trúc đình làng Việt qua tư liệu bảo tồn di tích đình làng tập 1, 2 và 3 của NNC Hoàng Đạo Cương là nguồn tài liệu ảnh chất lượng cao, sắc sảo về hình ảnh kiến trúc và hình tượng trang trí của 39 ngôi đình làng có kiến trúc lâu đời tại Bắc Bộ. Hình ảnh tư liệu qua công trình NC miêu tả rõ nét hình thức chạm khắc tỉ mỉ, màu gỗ sáng tự nhiên, không gian đồng hiện, ước lệ hóa với các hình tượng trang trí Tứ linh. Đó là những biểu hiện đặc trưng nghệ thuật chạm khắc gỗ mà đình làng tại Bắc Bộ và đình làng tại Nam Bộ cũng như Bình Dương cần được đối chiếu và so sánh để làm rõ đặc trưng, đối tượng NC của LA. Hình tượng trang trí cổ trong công trình giai đoạn Triều Nguyễn kết hợp với tư liệu hình ảnh trong quyển Hoa văn cung đình Huế của NNC Ưng Tiếu [96] được vận dụng cho NC hình tượng trang trí trong nội dung của LA.

Tác giả đã phân tích sâu và chi tiết từng loại hình tượng trang trí như: Tứ linh, Tứ thời, Tứ hựu, Phát sáng… và ý nghĩa của chúng. Khảo sát thực địa ở các đình làng tại Bình Dương, những hình tượng trang trí này thường xuyên hiện hữu ở các bao lam, đường viền chạm nổi trên các khám thờ, nhang án, đồ thờ… Kết hợp với các văn tự Hán Nôm được NNC Ưng Tiếu [96] giới thiệu trên các chạm khắc thềm bậc cửa, khám thờ là 10 hình tượng trang trí của mỹ thuật thời Nguyễn, LA đã so sánh và đối chiếu với các văn tự Hán Nôm trên các đồ thờ, hoành phi liễn đối tại các đình Tân An, đình Dĩ An, đình Nhựt Thạnh… cho thấy nghệ nhân Bình Dương đã tiếp thu và thể hiện lại hình tượng trang trí văn tự Hán Nôm với nhiều hình thức và chất liệu khác nhau như: Khắc gỗ, đắp nổi bê tông và sơn son thếp vàng. Điều này làm căn cứ để LA phân tích và kết luận nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương có sự tiếp biến văn hóa trong tư duy sáng tạo dân gian thông qua hình tượng trang trí ở các đình làng tại Bình Dương. NNC Huỳnh Lứa đã nhận định “nghệ thuật tạo hình dân gian của người Việt ở Nam Bộ không phong phú và đa dạng như nghệ thuật tạo hình dân gian ở miền Bắc, nơi có vốn bề dày lịch sử phát triển qua hàng chục thế kỷ.

Tuy nhiên, nó cũng có những đặc điểm đặc sắc riêng đáng chú ý” [70, tr. Từ đó, NNC có những phân tích sâu sắc về nghệ thuật chạm khắc gỗ của người Việt ở Nam Bộ có nhiều thể loại khác nhau như: Tượng tròn, chạm lộng và phù điêu. Tượng tròn thường tạc các tượng cầm thú, chim muông, ít chú ý chạm khắc nhân tượng. Chạm lộng là thể loại đặc sắc nhất trong nghệ thuật chạm khắc gỗ của nghệ nhân Nam Bộ.

Chạm lộng thường sử dụng trong quá trình tạo tác các bao lam, rìa nhang án, nhang án… Tác phẩm thường tập trung vào hình tượng trang trí truyền thống của nghệ thuật dân gian, tôn giáo, cung đình. Mặc dù với hình tượng trang trí truyền thống, nghệ nhân đã thể hiện đường nét con bướm, con chim, hoa quả với nhiều khác biệt so với hình tượng trang trí cùng loại vùng miền khác. NNC đã trình bày cụ thể hai khái niệm về nghệ thuật chạm lộng phong cách tế kiểu và phong cách mảng khối. Với phong cách tế kiểu, người nghệ nhân phải có tay nghề tinh xảo, bởi tác phẩm được chạm, đục bằng những nét rất thanh mảnh, nhiều đoạn, nhiều nét chỉ nhỏ như cọng tăm, que nhang.

Những nét thanh, nhỏ đó lại được chạm chồng lên nhau thành nhiều lớp, nhiều chùm đan xen nhau. Với phong cách mảng khối, hình tượng trang trí sự vật được thể hiện bằng những nét chạm vạm vỡ, chắc khỏe. Đó là những mảng lớn, thọat nhìn có vẻ thô sơ. Người ta thường chạm rất ít lớp, hoặc chỉ chạm một lớp, tất cả các chi tiết đều được 11 phô bày trên một mặt phẳng với nét đục tự do, phóng khoáng, bố cục tạo nhiều khoảng và không gian tác phẩm thường rộng lớn, bao la.

Phù điêu (chạm nổi) buổi đầu không phát triển mạnh bằng chạm lộng. Đến đầu thế kỷ XX, chạm trổ được phát triển mạnh mẽ hơn. Nét chạm cũng sáng tạo và điêu luyện hơn. Nét đặc sắc của thời kỳ này là nhiều nghệ nhân đã sử dụng một cách thành thạo luật phối cảnh của mỹ thuật hiện đại phương Tây đưa vào trong tác phẩm chạm khắc với hình tượng những thắng cảnh của đất nước.

Mặc dù, hình thức chạm nổi hình tượng trang trí phong cảnh đất nước, thiên nhiên bằng chất liệu gỗ có vận dụng luật phối cảnh trong tạo hình sáng tác mà nghệ nhân Nam Bộ đã làm được nhưng với hình thức này, nghệ nhân Bình Dương đã sử dụng hình thức đắp nổi, chất liệu bê tông sơn màu vào trang trí các tác phẩm tại đình làng Bình Dương. Về vấn đề nghệ thuật tạo hình dân gian đã được NNC đưa ra những kết luận khoa học then chốt giúp LA có cơ sở NC, phân tích và chứng minh nhận định những đặc trưng của nghệ thuật trang trí đình làng tại Bình Dương, là một phần mục đích NC của LA như sau: “Biểu hiện rõ nhất… là xu hướng phá vỡ các hình tượng trang trí cặp đôi cổ điển và đưa vào tác phẩm các hình nét hồn hậu của chim muông, cây trái địa phương, làm thoả mãn tâm cảm của người dân vùng đất mới” [70. Công trình Địa chí Bình Dương tập 04 [122] do Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương phát hành năm 2010, là công trình NC lớn của tỉnh có hàm lượng khoa học cao, vừa mang tính tuyên truyền văn hóa và tài liệu nghiên cứu, giáo dục. Công trình cung cấp thông tin về loại hình cư trú, nếp ở, đặc trưng văn hóa của người dân Bình Dương xưa, phân loại cấu trúc nhà cổ Nam Bộ… Trang 240 đến 243, chương 6, NNC Trương Phi Đức có bàn luận về Mỹ thuật trang trí truyền thống tại đình làng.

Tác giả phân tích chức năng hành chính và văn hóa của đình, hướng xây dựng đình “tả thanh long, hữu bạch hổ”, kiểu thức tạo hình của thời Hậu Lê và triều Nguyễn nên thường có dạng mặt bằng hình chữ nhật dạng tự Nhất hoặc chữ Đinh, giới thiệu các khu vực chính trong đình được thờ tự quy định chặt chẽ gồm các đối tượng thờ tự. Tiền đình thường có bức bình phong hình tượng trang trí chúa sơn lâm, trên bàn thờ thường có chữ Thần được lộng trong khung gỗ và đôi Hạc đứng trên mai Rùa, nhang án được 12 chạm trổ và sơn son thếp vàng, các hoành phi liễn đối… Tác giả miêu tả sơ lược các đối tượng trang trí như: Lưỡng long tranh châu, Bát Tiên, Cá hóa long, Chim Phụng ngậm cuốn thư… chất liệu sành tráng men, gỗ, đúc đồng, bê tông với các hình thức chạm trổ, sơn son thếp vàng, vẽ màu.