Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Từ Năm 1986 Đến Năm 2016

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu Nghề điêu khắc gỗ bình dương từ năm 1986 đến năm 2016 luận văn thạc sĩ, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực

• Tác giả: Bùi Thị Kim Tuyến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thủy
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Từ Năm 1986 Đến Năm 2016
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Tổng quan tình hình nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ THỰC TIỄN ĐỂ NGHIÊN CỨU VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG
• 1.1. Cơ sở thực tiễn để nghiên cứu trong đề tài
• 1.1.1. Khái niệm về nghề Mộc
• 1.1.2. Khái niệm “nghệ thuật Điêu khắc”
• 1.1.3. Khởi nguồn của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 1.2. Điều kiện Tự nhiên, Kinh tế, Văn hóa - Xã hội ở Bình Dương
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.2. Điều kiện Kinh tế, Văn hóa - Xã hội
• 1.3. Tổng quan về sự hình thành và phát triển của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG TỪ NĂM 1986 - 2016
• 2.1. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.1. Khái quát tình hình Kinh tế - Xã hội tỉnh ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.3. Kỹ thuật truyền thống của nghề Điêu khắc gỗ
• 2.1.3.1. Kỹ thuật chế tác điêu khắc
• 2.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1997 - 2016
• 2.2.1. Khái quát tình hình Kinh tế - Xã hội Bình Dương từ năm 1997 - 2016
• 2.2.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1997 - 2016
• 2.2.3. Kỹ thuật chế tác
• 2.2.3.1. Cải tiến công cụ
• 2.2.3.2. Đầu tư kỹ thuật, công nghệ
• 2.2.4. Phong cách nghệ thuật và các đề tài trang trí
• 2.2.5. Các loại sản phẩm đặc trưng
• 2.3. Hiện trạng nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 2.3.1. Về sự phân bố khu vực làng nghề
• 2.3.2. Về cơ sở sản xuất
• 2.3.3. Về lực lượng nghệ nhân
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO TỒN, PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ LỊCH SỬ NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG
• 3.1. Đặc điểm của nghề Điêu khắc gỗ
• 3.1.1. Nghệ nhân và vấn đề truyền nghề
• 3.1.2. Nâng cao tay nghề
• 3.1.3. Thị trường trong nước và quốc tế
• 3.2. Vai trò của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.2.1. Đóng góp về kinh tế
• 3.2.2. Đóng góp về xã hội
• 3.2.3. Nhận định về sự phát triển của nghề Điêu khắc gỗ Bình Dương trong tương lai
• 3.3. Định hướng phát triển và một số giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.3.1. Định hướng phát triển
• 3.3.2. Một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.3.3. Một số kiến nghị nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Từ 1986 Đến 2016

Nghề điêu khắc gỗ Bình Dương đã có một lịch sử phát triển lâu dài và phong phú. Từ năm 1986, nghề này đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm, phản ánh sự biến đổi của nền kinh tế và văn hóa địa phương. Nghề điêu khắc gỗ không chỉ là một nghề thủ công mà còn là một phần quan trọng trong bản sắc văn hóa của người dân Bình Dương. Sự phát triển của nghề này gắn liền với những giá trị lịch sử và nghệ thuật, tạo nên những sản phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Nghề Điêu Khắc Gỗ Tại Bình Dương

Nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương có nguồn gốc từ những làng nghề truyền thống, nơi mà các nghệ nhân đã gìn giữ và phát triển kỹ thuật qua nhiều thế hệ. Từ những năm 1986, nghề này đã bắt đầu phát triển mạnh mẽ, nhờ vào sự hỗ trợ của chính quyền và nhu cầu thị trường ngày càng tăng.

1.2. Đặc Điểm Nghề Điêu Khắc Gỗ Tại Bình Dương

Nghề điêu khắc gỗ tại Bình Dương nổi bật với các sản phẩm mang tính nghệ thuật cao, từ những bức tượng nhỏ đến các tác phẩm lớn. Các nghệ nhân sử dụng nguyên liệu gỗ tự nhiên, kết hợp với kỹ thuật truyền thống để tạo ra những sản phẩm độc đáo, thể hiện sự khéo léo và sáng tạo.

II. Những Thách Thức Đối Với Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương

Mặc dù nghề điêu khắc gỗ đã có những bước phát triển đáng kể, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp và sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng đã tạo ra áp lực lớn cho các nghệ nhân. Bên cạnh đó, việc bảo tồn các kỹ thuật truyền thống cũng đang gặp khó khăn do sự thiếu hụt nghệ nhân trẻ.

2.1. Sự Cạnh Tranh Từ Sản Phẩm Công Nghiệp

Sự phát triển của công nghiệp chế biến gỗ đã tạo ra nhiều sản phẩm tương tự với giá thành rẻ hơn, khiến cho nghề điêu khắc gỗ truyền thống gặp khó khăn trong việc duy trì thị trường.

2.2. Thiếu Hụt Nghệ Nhân Trẻ

Nghề điêu khắc gỗ đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghệ nhân trẻ, khi mà nhiều người trẻ không còn mặn mà với nghề truyền thống. Điều này dẫn đến nguy cơ mai một các kỹ thuật và giá trị văn hóa của nghề.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Và Phát Triển Nghề Điêu Khắc Gỗ

Để bảo tồn và phát triển nghề điêu khắc gỗ, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính quyền và cộng đồng. Việc tổ chức các lớp đào tạo nghề, khuyến khích sáng tạo và đổi mới trong sản xuất là rất cần thiết. Đồng thời, cần tăng cường quảng bá sản phẩm để mở rộng thị trường.

3.1. Tổ Chức Các Lớp Đào Tạo Nghề

Việc tổ chức các lớp đào tạo nghề cho thế hệ trẻ sẽ giúp truyền đạt các kỹ thuật và giá trị văn hóa của nghề điêu khắc gỗ. Điều này không chỉ giúp bảo tồn nghề mà còn tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cho tương lai.

3.2. Quảng Bá Sản Phẩm Điêu Khắc Gỗ

Quảng bá sản phẩm điêu khắc gỗ thông qua các hội chợ, triển lãm và các kênh truyền thông hiện đại sẽ giúp nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về giá trị của sản phẩm thủ công truyền thống.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghề Điêu Khắc Gỗ

Nghề điêu khắc gỗ không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần vào việc bảo tồn văn hóa. Các sản phẩm điêu khắc gỗ được sử dụng rộng rãi trong trang trí nội thất, quà tặng và các sự kiện văn hóa. Điều này không chỉ tạo ra thu nhập cho nghệ nhân mà còn nâng cao giá trị văn hóa của địa phương.

4.1. Giá Trị Kinh Tế Của Nghề Điêu Khắc Gỗ

Nghề điêu khắc gỗ đóng góp đáng kể vào nền kinh tế địa phương thông qua việc tạo ra việc làm và thu nhập cho nhiều hộ gia đình. Sản phẩm điêu khắc gỗ cũng có thể xuất khẩu, mang lại nguồn thu ngoại tệ cho tỉnh.

4.2. Giá Trị Văn Hóa Của Nghề Điêu Khắc Gỗ

Sản phẩm điêu khắc gỗ không chỉ là hàng hóa mà còn là biểu tượng văn hóa, thể hiện bản sắc dân tộc. Chúng góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người dân Bình Dương.

V. Kết Luận Về Tương Lai Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương

Tương lai của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương phụ thuộc vào sự nỗ lực của cả cộng đồng trong việc bảo tồn và phát triển nghề. Cần có những chính sách hỗ trợ từ chính quyền và sự tham gia tích cực của các nghệ nhân để nghề này tiếp tục phát triển bền vững.

5.1. Định Hướng Phát Triển Nghề Điêu Khắc Gỗ

Định hướng phát triển nghề điêu khắc gỗ cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm, đổi mới công nghệ và mở rộng thị trường tiêu thụ. Điều này sẽ giúp nghề phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập.

5.2. Giải Pháp Bảo Tồn Nghề Điêu Khắc Gỗ

Cần có các giải pháp bảo tồn nghề điêu khắc gỗ như tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tạo điều kiện cho nghệ nhân giao lưu, học hỏi và phát triển kỹ năng. Điều này sẽ giúp nghề không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghề điêu khắc gỗ truyền thống tại Bình Dương là một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, gắn liền với hơn 300 năm lịch sử khẩn hoang và lập nghiệp của cư dân vùng đất phương Nam. Với diện tích tự nhiên 2.694,43 km2 và quy mô dân số đạt trên 1,81 triệu người vào năm 2016, Bình Dương không chỉ là trung tâm kinh tế công nghiệp năng động mà còn là cái nôi hội tụ tinh hoa tiểu thủ công nghiệp Nam Bộ. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào sự chuyển biến, thích ứng và vận động của nghề điêu khắc gỗ trong giai đoạn lịch sử 30 năm đổi mới từ năm 1986 đến năm 2016. Đây là thời kỳ diễn ra những bước ngoặt sâu sắc về cơ chế quản lý kinh tế, quá trình đô thị hóa và tác động mạnh mẽ của hội nhập quốc tế đối với các làng nghề cổ truyền.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là hệ thống hóa tiến trình hình thành và phát triển của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương, phân tích sâu sắc các giá trị nghệ thuật tạo hình, kỹ thuật chế tác bản địa và đề tài trang trí đặc trưng. Đồng thời, công trình đánh giá toàn diện vai trò kinh tế - xã hội của làng nghề và đề xuất hệ thống giải pháp khoa học nhằm bảo tồn di sản trước nguy cơ mai một. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung trọng điểm tại thành phố Thủ Dầu Một với các phường Chánh Nghĩa, Phú Thọ, Phú Cường và thị xã Thuận An với các phường An Thạnh, Lái Thiêu. Về mặt thực tiễn, luận văn mang ý nghĩa bảo tồn sinh kế cho hơn 500 hộ gia đình làm nghề mộc mỹ nghệ, định vị giá trị thương hiệu thủ công truyền thống và đóng góp cơ sở dữ liệu lịch sử giá trị cho công tác quản lý văn hóa địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết duy vật lịch sử và duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng thế giới quan và phương pháp luận, tập trung phân tích mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng kinh tế và kiến trúc thượng tầng văn hóa trong quá trình chuyển đổi sản xuất. Bên cạnh đó, công trình kết hợp lý thuyết biến đổi văn hóa và lý thuyết bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự liên kết đa chiều giữa lịch sử học, văn hóa học và kinh tế học làng nghề, tiếp cận nghề thủ công qua hai trục phân kỳ: giai đoạn chuyển dịch cơ chế 1986 - 1996 và giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa 1997 - 2016. Hệ thống khái niệm cốt lõi được định lượng và chuẩn hóa gồm: nghề mộc truyền thống, nghệ thuật điêu khắc gỗ không gian ba chiều và hai chiều, làng nghề tiểu thủ công nghiệp, giá trị di sản văn hóa bản địa, và chuyển dịch cơ cấu lao động làng nghề.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hai kênh chính: nguồn sử liệu thành văn lưu trữ tại Bảo tàng tỉnh Bình Dương, Thư viện tỉnh, Trung tâm Lưu trữ lịch sử kết hợp hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từ năm 1986 đến 2016; và nguồn dữ liệu thực địa thông qua phương pháp điền dã dân tộc học, ghi âm phỏng vấn sâu và khảo sát hiện vật cổ.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích với cỡ mẫu khảo sát trực tiếp gồm 30 nghệ nhân ưu tú, thợ cả lành nghề lâu năm và chủ các cơ sở mộc điêu khắc tiêu biểu tại thành phố Thủ Dầu Một và thị xã Thuận An. Đồng thời, tác giả khảo sát chi tiết 15 công trình kiến trúc gỗ cổ điển hình như Chùa Hội Khánh xây dựng năm 1741, Đình Bà Lụa xây dựng năm 1861, Nhà cổ Trần Văn Hổ xây dựng năm 1890 và Miếu Mộc Tổ thành lập năm 1944. Lý do lựa chọn cỡ mẫu và phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện chân thực, bao quát đầy đủ kỹ thuật truyền nghề gia tộc qua nhiều thế hệ. Phương pháp phân tích lịch sử kết hợp logic và thống kê so sánh được áp dụng nhằm đối chiếu số liệu biến động kinh tế qua các mốc thời gian, làm rõ quy luật thăng trầm của làng nghề trong toàn bộ timeline nghiên cứu kéo dài 3 năm từ 2016 đến 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, giai đoạn 1986 - 1996 được xác định là thời kỳ hoàng kim của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương sau khi xóa bỏ cơ chế bao cấp. Trong những năm 1990 - 1996, riêng làng nghề Phú Thọ đã thành lập hợp tác xã điêu khắc với hơn 150 xã viên, tạo sinh kế và nguồn thu nhập ổn định cho khoảng 500 hộ gia đình, quy tụ hơn 120 hộ chuyên chạm khắc mỹ nghệ và 80 hộ sản xuất guốc gỗ cổ truyền, đồng thời thu hút hơn 1.000 lao động nhập cư. Nhu cầu thị trường tiêu thụ sản phẩm nội địa và xuất khẩu trong giai đoạn này tăng gấp 15 lần so với những năm 1960 - 1970.

Thứ hai, nghệ thuật điêu khắc gỗ Bình Dương xác lập một quy trình kỹ thuật độc đáo với bộ công cụ đồ sộ từ 80 đến 100 món đục chuyên dụng như đục bạt lấy phẳng, đục doãn tạo đường cong và đục chếch tỉa kẽ lá. Quy trình chế tác chuẩn hóa trải qua 15 công đoạn nghiêm ngặt từ chọn lựa nguồn gỗ quý nhóm 1 như Cẩm Lai, Gõ Đỏ, Giáng Hương, Mun, Trắc, Mít đến pha phôi, đục vỡ tạo dáng, nạo gọt và đánh bóng tinh xảo. Các kỹ thuật đạt trình độ điêu luyện gồm chạm trổ tượng tròn ba chiều, chạm nổi cao thấp tạo chiều sâu thị giác và chạm âm khắc chìm văn tự cổ.

Thứ ba, giai đoạn 1997 - 2016 ghi nhận sự sụt giảm cơ học đáng kể về quy mô làng nghề dưới sức ép công nghiệp hóa. Giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh Bình Dương năm 2014 đạt 187.531 tỷ đồng, tăng gấp 34,3 lần so với năm 1997, kéo theo làn sóng dịch chuyển lao động mạnh mẽ từ thủ công sang các khu công nghiệp. Số nghệ nhân lành nghề trên 60 tuổi ngày càng hiếm hoi trong khi tỷ lệ lao động trẻ kế thừa nghề gia truyền suy giảm ước tính trên 65%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự biến động bắt nguồn từ sự thay đổi cấu trúc kinh tế vùng. Việc mở cửa thị trường ban đầu tạo lực đẩy tiêu thụ cực lớn, song tình trạng cạn kiệt nguồn lâm sản tự nhiên vốn dĩ trù phú với mật độ trên 500 cây gỗ/ha trước đây đã làm tăng chi phí nguyên liệu thô. Đồng thời, sự thâm nhập của công nghệ máy chạm khắc vi tính CNC công nghiệp tạo ra cạnh tranh gay gắt về năng suất và giá trị thương mại đối với các sản phẩm chạm tay truyền thống.

Khi so sánh với các nghiên cứu về làng nghề gốm sứ Lái Thiêu hay sơn mài Tương Bình Hiệp, nghề điêu khắc gỗ chịu áp lực lớn hơn về thời gian đào tạo nghề kéo dài từ 5 đến 10 năm và tính chất kén chọn nguyên liệu khắt khe. Dữ liệu nghiên cứu phản ánh toàn bộ tiến trình này có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ đường thể hiện tương quan nghịch biến giữa tốc độ tăng trưởng công nghiệp tỉnh Bình Dương và số lượng hộ thợ thủ công qua từng thập niên, kết hợp bảng ma trận so sánh 15 công đoạn chế tác thủ công cổ truyền đối chiếu với gia công cơ khí hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, ban hành chính sách vinh danh và bảo trợ nghệ nhân ưu tú. Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần đẩy mạnh việc xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú cho ít nhất 20 nghệ nhân tiêu biểu tại Thủ Dầu Một và Thuận An trước năm 2022; đồng thời cấp gói trợ cấp sinh hoạt và không gian truyền dạy nghề miễn phí định kỳ hàng tháng.

Thứ hai, quy hoạch không gian bảo tồn làng nghề tập trung gắn kết du lịch văn hóa. Sở Công Thương chủ trì phối hợp với các địa phương xây dựng Đề án bảo tồn làng nghề mộc điêu khắc Phú Thọ và Lái Thiêu giai đoạn 2021 - 2025. Target cụ thể là hình thành trung tâm trưng bày sản phẩm mỹ nghệ, kết nối tuyến du lịch di sản Chùa Hội Khánh, Đình Bà Lụa, Nhà cổ Trần Văn Hổ và Miếu Mộc Tổ, phấn đấu tăng 25% lượng khách du lịch trải nghiệm làng nghề mỗi năm.

Thứ ba, đổi mới quy trình công nghệ kết hợp bảo tồn tinh hoa thủ công. Các cơ sở sản xuất và hợp tác xã ngành gỗ cần chủ động tái cơ cấu sản xuất theo hướng ứng dụng máy móc hiện đại trong khâu xẻ gỗ, pha phôi thô nhằm tiết giảm 30% chi phí và thời gian lao động, nhưng giữ trọn 70% thời lượng thao tác bằng tay của nghệ nhân tại các khâu đục chạm hoa văn, tạo hồn cho tác phẩm; lộ trình thực hiện liên tục từ 2021 đến 2026.

Thứ tư, hỗ trợ tín dụng ưu đãi và chuyển đổi số xúc tiến thương mại. Ngân hàng Chính sách Xã hội phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ triển khai gói vay vốn lãi suất ưu đãi hạn mức 200 đến 500 triệu đồng cho các hộ duy trì xưởng mộc truyền thống. Song song đó, tổ chức tập huấn đưa sản phẩm điêu khắc gỗ mỹ nghệ lên các sàn thương mại điện tử và số hóa 3D các mẫu tác phẩm độc bản đạt chuẩn OCOP 4 sao đến 5 sao trong giai đoạn 2022 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa học, mỹ thuật cổ truyền và nhân học. Công trình cung cấp hệ thống tư liệu lịch sử xác thực, ghi chép điền dã chi tiết và phân tích sâu sắc về quá trình hình thành, phát triển cùng các thủ pháp tạo hình đặc sắc của nghề mộc Nam Bộ qua 30 năm đổi mới.

Nhóm thứ hai là các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nhà nước tại các cơ quan như Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Công Thương, Ủy ban nhân dân các cấp. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn để xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế làng nghề, chính sách bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và phát triển du lịch bền vững.

Nhóm thứ ba là các nghệ nhân, chủ doanh nghiệp và hiệp hội ngành nghề điêu khắc gỗ mỹ nghệ. Tài liệu mang lại bức tranh toàn cảnh về thị trường, kỹ thuật truyền thống 15 công đoạn và các khuyến nghị thiết thực về kết hợp công nghệ cơ khí hiện đại với bàn tay tài hoa thủ công để tối ưu hóa năng lực cạnh tranh.

Nhóm thứ tư là giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Lịch sử Việt Nam, Việt Nam học, Kiến trúc, Thiết kế Mỹ thuật ứng dụng và Quản lý văn hóa. Đây là tài liệu tham khảo giá trị phục vụ giảng dạy, học tập chuyên đề và định hướng các đề tài nghiên cứu mở rộng trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp

Nghề điêu khắc gỗ Bình Dương hình thành từ giai đoạn nào và bắt nguồn từ đâu? Nghề hình thành từ đầu thế kỷ XVII cùng các đợt di dân người Việt từ Bắc Bộ, Trung Bộ và người Hoa đến khai khẩn đất Bình An, tận dụng nguồn gỗ nhiệt đới dồi dào. Năm 1901, sự thành lập Trường Bá Nghệ Thủ Dầu Một đã chính quy hóa việc đào tạo nghề, biến nơi đây thành trung tâm mộc mỹ nghệ lớn nhất Nam Bộ.

Giai đoạn nào được coi là thời kỳ hoàng kim của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương? Đó là giai đoạn 1986 - 1996, đỉnh cao là các năm 1990 - 1996 sau khi chuyển đổi sang kinh tế thị trường. Tại làng Phú Thọ đã có hơn 500 hộ hưởng lợi từ nghề, trên 120 hộ làm điêu khắc gỗ mỹ nghệ, hợp tác xã trên 150 xã viên và giải quyết việc làm cho hơn 1.000 lao động ngoài địa phương.

Bộ công cụ truyền thống của thợ điêu khắc Bình Dương có đặc điểm gì nổi bật? Mỗi bộ đồ nghề của người thợ đất Thủ gồm 80 đến 100 món đục chuyên dụng với nhiều kích cỡ khác nhau như đục bạt để phạt phẳng, đục doãn để tạo đường lượn lèo và đục chếch để chạm trổ kẽ hoa lá, hỗ trợ thực hiện hoàn hảo 15 công đoạn chế tác từ gỗ khối thô thành tác phẩm tinh xảo.

Những di tích kiến trúc cổ nào tại Bình Dương minh chứng cho đỉnh cao điêu khắc gỗ? Tiêu biểu nhất là Chùa Hội Khánh xây năm 1741 với gần 100 pho tượng gỗ mít dát vàng và bộ tượng 18 vị La Hán từng triển lãm tại Marseille Pháp năm 1920; Đình Bà Lụa xây năm 1861; Nhà cổ Trần Văn Hổ xây năm 1890 với 36 cột gỗ chạm trổ và Nhà cổ Trần Công Vàng xây năm 1889.

Giải pháp nào giúp làng nghề tồn tại trước sự xuất hiện của máy móc chạm khắc CNC? Cơ sở sản xuất cần phân chia hợp lý: ứng dụng máy móc cho 30% công đoạn thô như cưa xẻ, tạo phôi ban đầu nhằm giảm chi phí, nhưng bảo lưu tuyệt đối 70% quy trình chạm trổ tỉa nét tinh xảo bằng tay của nghệ nhân để duy trì giá trị độc bản và tính nghệ thuật cao cấp của sản phẩm.

Kết luận

• Luận văn đã tái hiện toàn diện và có hệ thống lịch sử 30 năm hình thành, thăng trầm và phát triển của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương từ năm 1986 đến năm 2016 trong dòng chảy văn hóa Nam Bộ.
• Xác định rõ nét thời kỳ hoàng kim 1990 - 1996 với sự đóng góp vượt bậc về kinh tế - xã hội, giải quyết việc làm cho hàng ngàn lao động và nâng cao đời sống dân cư địa phương.
• Chuẩn hóa và làm nổi bật giá trị kỹ thuật truyền thống độc đáo gồm bộ đục 80 đến 100 món cùng quy trình 15 công đoạn chế tác trên các loại gỗ quý nhóm 1.
• Đánh giá thẳng thắn những thách thức suy giảm quy mô làng nghề trước sức ép tăng trưởng công nghiệp 34,3 lần của tỉnh Bình Dương giai đoạn 1997 - 2014.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược về chính sách nghệ nhân, quy hoạch làng nghề du lịch, đổi mới công nghệ và hỗ trợ tài chính cho giai đoạn 2021 - 2026.

Công trình đóng góp nguồn sử liệu quý giá, khẳng định vị thế của một nghề thủ công đã định vị hơn 300 năm trên đất Thủ Dầu Một. Các cơ quan ban ngành, hiệp hội làng nghề và cộng đồng nghệ nhân cần khẩn trương phối hợp triển khai các đề án bảo tồn ngay từ hôm nay để giữ gìn hồn cốt di sản cho thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Trong sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nƣớc, Đảng và Nhà nƣớc ta luôn quan tâm đến việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Lịch sử phát triển của nền kinh tế nƣớc ta luôn gắn liền với lịch sử các làng nghề truyền thống của Việt Nam nói chung và ở Bình Dƣơng nói riêng.

Những sản phẩm của làng nghề truyền thống, là biểu trƣng của nền văn hóa của dân tộc. Thể hiện mức độ phát triển về kinh tế, dân trí, lịch sử, văn hóa của địa phƣơng, bảo lƣu những tinh hoa của nghệ thuật và kỹ thuật truyền thống từ đời này sang đời khác. Với những sản phẩm có bản sắc riêng của mình sẽ là đại diện tiêu biểu cho một dân tộc Việt Nam nói chung và lịch sử văn hóa cho một địa phƣơng nói riêng. Nghề Điêu khắc gỗ, là một trong những nghề thủ công tiêu biểu của Bình Dƣơng.

Là một ngành nghề thủ công có truyền thống lâu đời, đóng vai trò quan trọng trong đời sống của ngƣời dân Việt Nam nói chung và vùng Đông Nam Bộ nói riêng, nó đã góp phần tạo nên những giá trị lịch sử, kinh tế, văn hóa, xã hội làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc, văn hóa của một vùng miền [1; tr. Mỗi sản phẩm điêu khắc gỗ, không đơn thuần là những mặt hàng mang giá trị vật thể mà bên trong còn chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa phi vật thể. Đó là tinh hoa của làng nghề đã đƣợc lịch sử ghi nhận, đƣợc gìn giữ và truyền lại cho nhiều thế hệ, góp phần tạo thành những đặc trƣng văn hóa của từng vùng miền cũng nhƣ làm phong phú thêm truyền thống văn hóa Việt Nam vốn đã đậm đà bản sắc dân tộc. Ngày nay, quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở Bình Dƣơng đang diễn ra với tốc độ và quy mô ngày càng cao, cùng với đó sự ra đời của các Khu công nghiệp, Khu chế xuất đã tạo ra những áp lực không nhỏ đến các ngành nghề thủ công, đặc biệt là những ngành nghề mất nhiều thời gian đào tạo lao động và phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu tự nhiên nhƣ nghề điêu khắc gỗ.

Trƣớc bối cảnh đất nƣớc ta đang mở cửa giao lƣu, hội nhập sẽ không tránh khỏi các nền văn hóa nghệ thuật tốt, xấu lẫn lộn xâm nhập. Nhiều nghệ nhân tâm huyết đã bỏ nghề, số lƣợng gia đình, cơ sở làm nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng giảm đi đáng kể. 1 Nghề điêu khắc gỗ truyền thống ở Bình Dƣơng vừa có cơ hội phát triển, nhƣng đồng thời có những khó khăn thách thức phải vƣợt qua. Nghiên cứu nghề điêu khắc gỗ trong bối cảnh biến động hiện nay càng trở nên ý nghĩa và cấp thiết hơn.

Vì chúng ta đang chứng kiến sự biến đổi không ngừng của nghề điêu khắc gỗ từ quy mô sản xuất, quy trình chế tác đến những nét văn hóa đặc trƣng của sản phẩm, đặc biệt số lƣợng nghệ nhân lành nghề đang ngày càng ít dần, nhƣng lực lƣợng kế thừa đang có xu hƣớng sụt giảm. Bên cạnh đó, việc ngày càng phụ thuộc vào máy móc công nghiệp đang làm mất dần đi sự đa dạng, sáng tạo của từng ngƣời thợ thủ công. Nghiên cứu về nghề điêu khắc gỗ truyền thống, không chỉ giúp chúng ta hiểu về lịch sử hình thành và sự phát triển nghề, mà từ đó còn nâng cao hơn nữa ý thức giữ gìn, trân trọng nghề thủ công truyền thống, rút ra đƣợc những bài học hữu ích cho việc bảo tồn và phát triển một nghề truyền thống mang bản sắc dân tộc, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội nhƣ tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, tăng thu nhập, xuất khẩu và phát triển du lịch của một địa phƣơng. Tìm hiểu, nghiên cứu về nghề thủ công điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng còn giúp ta hiểu thêm về mảnh đất, con ngƣời, những mối quan hệ kinh tế - xã hội.

Góp phần phục dựng lại một nghề truyền thống có vai trò trong tiến trình lịch sử phát triển vùng đất Thủ Dầu Một - Bình Dƣơng xƣa. Với những ý nghĩa trên, tôi chọn đề tài: “NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ BÌNH DƢƠNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2016” để làm đề tài nghiên cứu của mình. Mục tiêu nghiên cứu. Đề tài nghiên cứu nhằm mục tiêu, giúp chúng ta hiểu về lịch sử hình thành nghề thủ công Điêu khắc gỗ truyền thống, về điều kiện phát triển của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng từ 1986 -2016.

Từ đó nêu lên giá trị nghệ thuật nghề điêu khắc gỗ từ góc độ kỹ thuật tạo dáng, chất liệu, kỹ thuật truyền thống. Hiểu về quy trình sản xuất các sản phẩm điêu khắc gỗ mỹ nghệ, cùng với các giá trị lịch sử, văn 2 hóa của một làng nghề truyền thống. Đánh giá đƣợc vai trò của nghề điêu khắc gỗ Bình Dƣơng trong điều kiện kinh tế, văn hóa – xã hội ngày nay. Nghề Điêu khắc gỗ đứng trƣớc xu thế toàn cầu hóa hiện nay, cần đƣợc khôi phục, bảo tồn và phát huy, phát triển nghề.

Qua thực tiễn, đƣa ra những biện pháp, giải pháp nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa của làng nghề truyền thống trong bối cảnh hiện nay. Đồng thời tìm ra xu hƣớng phát triển của nghề thủ công truyền thống này ở Bình Dƣơng. Hình thành thêm kiến thức toàn diện hơn về nghệ thuật điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng, phục vụ cho việc học tập, nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Trên thực tế, những bài viết và công trình nghiên cứu về nghề thủ công điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng, chƣa có một công trình nghiên cứu đầy đủ mang tính hệ thống. Từ trƣớc đến nay việc nghiên cứu về nghề mộc, điêu khắc gỗ đƣợc đề cập dƣới nhiều góc độ khác nhau trong Sách báo, Tham luận Hội thảo, Hội khoa học lịch sử, tạp chí và nhiều tƣ liệu khác… Sau đây xin đƣợc liệt kê một số bài viết và công trình mà tác giả đã tham khảo, nghiên cứu trong đề tài của mình: Trên diễn đàn văn hóa nghệ thuật năm 2000, Nguyễn Đức Tuấn với bài viết: “Làng nghề thủ công truyền thống ở Bình Dương”. Bài viết chủ yếu nêu đƣợc một số nét lịch sử, văn hóa, làng nghề và nghề sơn mài truyền thống Bình Dƣơng cùng với một số thành tựu đạt đƣợc. Ngoài ra tác giả có công trình luận văn Thạc sĩ nghiên cứu về làng nghề điêu khắc ở Phú Thọ với góc nhìn về việc quản lý văn hóa.

Trên tạp chí Văn Hóa Văn Nghệ Bình Dƣơng số 4 năm 1998, tác giả Lê Trung Vinh với bài viết “Bản sắc văn hóa làng nghề”, nói về nét văn hóa tuyền thống mang tính đặc trƣng riêng ở Bình Dƣơng. Tác giả Vũ Hùng với bài “Nghề đóng xe ngựa ở Bình Dương”, nói về nghề nghề mộc ở Bình Dƣơng. Năm 1991, theo Địa chí Sông Bé, tác giả Trần Bạch Đằng có đề cập về nghề mộc và chạm khắc gỗ ở Bình Dƣơng. Tác giả đề cập đến điều kiện hình thành và lịch sử phát triển của nghề mộc, điêu khắc gỗ.

3 Ở mảng đề tài kiến trúc cổ tác giả Văn Thị Thùy Trang, trên tạp chí Hội Khoa Học Lịch Sử năm 2008 có bài:“Nghệ thuật trang trí trong di tích nhà cổ Ông Trần Văn Hỗ ở Phú Cường, Thành phố Thủ Dầu Một”. Nghề điêu khắc truyền thống đƣợc nhắc tới nhằm tôn vinh các công trình khác nhƣ kiến trúc, điêu khắc với chức năng bảo quản, trang trí làm tăng thêm vẻ trang trọng trong di tích mang cấp Quốc gia về nhà cổ. Nguyễn Văn Thủy năm 2013 có bài:“Nghề thủ công truyền thống ở Bình Dương”. Bài viết giới thiệu về ba nghề truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa ở Bình Dƣơng đó là gốm sứ, sơn mài, nghề mộc - điêu khắc gỗ.

Huỳnh Quốc Thắng, chủ nhiệm đề tài Hội thảo khoa học “Giải pháp cấp thiết để phát triển du lịch sinh thái và làng nghề tỉnh Bình Dƣơng trong tình hình hiện nay” vào năm 2015. Đề tài nhằm mục tiêu đánh giá hiện trạng khai thác các tài nguyên du lịch văn hóa, sinh thái và làng nghề, trong đó chú ý khai thác du lịch tại tỉnh Bình Dƣơng. Phan Xuân Biên (chủ biên),(2010), Địa chí Bình Dƣơng (tập 4), “Văn hóa-xã hội”, tác giả đã đề cập đến mỹ thuật điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng từ sau năm 1975. Tác giả đã khẳng định, dù đứng trƣớc nhiều thách thức và khó khăn nhƣng nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng xƣa và nay đã thật sự có tiếng nói riêng trong lĩnh vực nghề truyền thống.

Những sản phẩm điêu khắc gỗ Bình Dƣơng đã góp phần nâng cao đời sống văn hóa, xã hội của địa phƣơng, xây dựng nền kinh tế nƣớc nhà. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Học năm 2008 có bài:“Một cái nhìn tổng quát về lịch sử nghề, làng nghề truyền thống Bình Dương”, bài viết đƣa ra cái nhìn khái quát về lịch sử nghề, làng nghề Bình Dƣơng qua một số đặc điểm, đặc trƣng về kinh tế, văn hóa xã hội trong quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này. Bản thân công tác mảng sƣu tầm hiện vật ở Bảo tàng, tìm hiểu về nghề truyền thống ở Bình Dƣơng, đã có bài viết nhƣ “Bản sắc văn hóa làng nghề truyền thống ở Bình Dương”, trên tạp chí Sở văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dƣơng số 17/2008. Nhằm nêu lên bản sắc văn hóa làng nghề truyền thống ở 4 Bình Dƣơng.

Bài viết “Gia đình nghệ nhân Châu Văn Trí ba đời làm nghề điêu khắc gỗ”, trên tạp chí Sở văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dƣơng số 15/2008, nhằm ghi nhận một gia đình nghệ nhân tài hoa, tiêu biểu ở Bình Dƣơng. Có thể nói một số bài viết và một số công trình, bài báo, tham luận khoa học mang tính tổng quan hay khái quát về làng nghề thủ công truyền thống ở Bình Dƣơng, đƣợc giới thiệu nhƣ là một ngành nghề, làng nghề, sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống của miền Đông Nam Bộ nói riêng và trong phạm vi cả nƣớc nói chung. Những tài liệu nêu trên tuy chƣa đề cập trực tiếp những vấn đề mà luận văn nghiên cứu, chỉ mang tính khái quát nhƣng vẫn là tƣ liệu quý, bổ ích, giúp tôi bổ sung để hoàn thành thành đề tài nghiên cứu khoa học này. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tƣợng nghiên cứu, đề tài nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của nghề điêu khắc gỗ cũng nhƣ các giá trị nghệ thuật, thành tựu của nghề từ năm 1986 đến 2016, bao gồm tất cả các vấn đề liên quan đến con ngƣời, nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, đề tài trang trí và các loại sản phẩm đặc trƣng.